BÀI THƠ CỦA CHRYSOSTOM

Vì ngươi nay một mực dâng lòng ác

Bắt sự tàn nhẫn khốc liệt của ngươi

Phải vang truyền khắp chốn, khắp muôn nơi,

Ta sẽ buộc cả ngục tù tăm tối

Phải ban cho lồng ngực đang rạn vỡ này

Những âm điệu thảm thương, sâu thẳm nhất,

Đặng xứng vừa với khúc nhạc lòng ta.

Và khi ta gắng dãi bày câu chuyện

Về nỗi đau, về những việc ngươi làm,

Giọng oai hùng sẽ cất cao vang dội,

Cuốn theo cả những mảnh hồn rách nát

Vì đớn đau mà xé vụn trong lòng.

Vậy hãy nghe, chẳng phải lời êm ái,

Mà là tiếng nghịch âm của tuyệt vọng điên cuồng

Cất lên từ tận đáy lòng cay đắng,

Để vơi đi và gieo nhức nhối vào tim ngươi.

Tiếng sư tử gầm, tiếng sói già gầm thét,

Tiếng rít rợn người của loài rắn vảy,

Tiếng kêu kinh hãi của những loài quái vật không tên,

Tiếng quạ kêu điềm gở, tiếng rên rỉ trầm đục

Của cuồng phong quần thảo với biển khơi,

Tiếng gầm phẫn nộ của con bò mộng thua trận,

Tiếng nức nở não nề của con bồ câu góa bụa,

Tiếng than buồn bã của cú mèo ganh tị,

Tiếng khóc thương sầu thảm

Vút lên từ dàn đồng ca ảm đạm chốn Âm Phủ,

Tất cả hòa quyện thành một âm thanh làm rối loạn tâm can,

Hãy đến để tiếp sức cho lời than của hồn ta,

Bởi nỗi đau này đòi hỏi những điệu ca mới lạ.

Sẽ chẳng có âm hưởng nào của khúc nghịch âm ấy

Vang lên nơi dòng Tagus uốn lượn,

Hay bên bờ sông Betis viền bóng ô-liu;

Tiếng than của ta sẽ chỉ gửi vào đá sỏi

Hoặc trong những hang sâu thẳm,

Bằng một lưỡi câm lặng cất lời sống động;

Hoặc ở những thung lũng tối tăm, bờ bến quạnh hiu,

Nơi chân người hay ánh dương chẳng chiếu tới;

Hoặc giữa bầy đàn mang hơi thở độc hại

Của loài quái vật sinh sôi bởi dòng Nin lững lờ.

Bởi dẫu âm vang khàn đợ của nỗi buồn ta

Có tấu lên chốn hoang vu hẻo lánh

Sự tàn nhẫn vô song của ngươi, thì số phận ảm đạm của ta

Vẫn sẽ mang chúng truyền khắp thế gian rộng lớn.

Sự khinh miệt có sức mạnh tước đoạt sự sống, và kiên nhẫn cũng lụi tàn

Bởi mối nghi ngờ gặm nhấm, dẫu thật hay giả dối;

Sức mạnh của ghen tuông thật chí mạng;

Sự xa cách lâu ngày biến đời thành cõi hư không tẻ nhạt;

Chẳng niềm hy vọng hạnh phúc nào có thể mang lại sự bình yên

Cho kẻ luôn nơm nớp lo sợ bị lãng quên;

Và cái chết, điều tất yếu, đang đợi sẵn trong phòng.

Nhưng ta, bởi một phép màu kỳ lạ nào đó, vẫn sống

Làm mồi cho sự xa cách, ghen tuông và khinh miệt;

Bị dằn vặt bởi ngờ vực tựa như điều chắc chắn;

Bị lãng quên, bị bỏ mặc để một mình nuôi ngọn lửa lòng.

Và trong lúc ta chịu đựng thế này, chẳng một tia hy vọng nào

Chiếu rọi qua bóng tối để đem lại niềm vui;

Ta cũng chẳng mong cầu điều đó trong nỗi tuyệt vọng;

Mà thà bám chặt lấy một nỗi đau không thể chữa lành,

Ta từ bỏ mọi niềm hy vọng cho đến muôn đời.

Làm sao có hy vọng khi nỗi sợ vây quanh? Há chẳng phải tốt hơn sao,

Khi căn nguyên của sợ hãi lại càng thêm chắc chắn?

Lễ nào ta phải nhắm mắt làm ngơ trước ghen tuông,

Nếu nó hiện hình qua ngàn vết thương rớm máu?

Ai mà lại không mở rộng cửa cho sự hoài nghi,

Khi thấy sự khinh miệt phơi bày, và — thay đổi cay đắng thay! —

Mọi ngờ vực hóa thành điều hiển nhiên,

Và chân lý tốt đẹp biến thành lời dối trá?

Ôi ngươi, bạo chúa hung ác của vương quốc tình yêu,

Ôi Sự Ghen Tuông! hãy xiềng xích đôi tay này,

Và trói buộc ta bằng sợi dây thừng vững chãi nhất của ngươi, Sự Khinh Miệt.

Nhưng khốn khổ cho ta! chiến thắng tất cả,

Nỗi đau đớn của ta làm lu mờ cả ký ức về các ngươi.

Và giờ đây ta chết, và vì chẳng còn hy vọng

Hạnh phúc nào cho ta trong sự sống hay cái chết,

Ta vẫn sẽ tha thiết bám lấy ảo ảnh của mình.

Ta sẽ tự nhủ rằng kẻ yêu sâu sắc là kẻ khôn ngoan,

Và tâm hồn tự do nhất chính là tâm hồn bị xiềng xích sâu đậm nhất

Dưới ách thống trị của vị bạo chúa cổ đại mang tên Tình Yêu.

Ta sẽ tự nhủ rằng người con gái vốn là kẻ thù của ta

Trong tấm thân kiều diễm ấy cũng mang một tâm hồn cao đẹp chẳng kém,

Và sự lạnh lùng của nàng chỉ là điều ta đáng phải chịu,

Và nhờ vào sức mạnh của nỗi đau mà nàng giáng xuống,

Tình Yêu cai trị vương quốc của mình bằng một quyền uy dịu ngọt.

Cứ thế, tự lừa dối bản thân, chịu xiềng xích đắng cay,

Và mòn mỏi đốt cháy mảnh đời khốn cùng còn sót lại

Mà ta bị dồn đến bởi sự khinh miệt của nàng,

Ta sẽ phó mặc linh hồn và thể xác này cho gió ngàn,

Chẳng còn chút hy vọng nào vào phần thưởng hạnh phúc mai sau.

Hỡi ngươi, kẻ mà sự bất công đã tạo nên nguyên cớ

Khiến ta từ bỏ cuộc đời chán chường mà ta căm ghét,

Như ngươi có thể thấy qua lồng ngực đẫm máu này

Rằng ta tự nguyện trở thành nạn nhân của ngươi biết nhường nào,

Xin chớ để cái chết của ta, nếu may ra đáng bận lòng một giọt lệ,

Làm vẩn đục bầu trời quang đãng ngự trị trong đôi mắt sáng ngời của ngươi;

Ta không muốn ngươi phải chuộc lại bất kỳ điều gì

Cho tội lỗi đã biến trái tim ta thành mồi ngon cho ngươi;

Mà thà rằng tiếng cười của ngươi hãy vang lên thật rộn rã

Và chứng minh rằng cái chết của ta chính là ngày hội của ngươi.

Ta thật ngốc nghếch khi van nài ngươi điều đó! Ta thừa biết rằng

Vinh quang của ngươi chỉ thêm phần rực rỡ bởi cái chết yểu của ta.

Và giờ đây là lúc; từ vực thẳm của Âm Phủ

Hãy đến đây, Tantalus đang cồn cào cơn khát, hãy đến, Sisyphus

Đang oằn mình đẩy hòn đá độc ác, hãy đến, Tityus

Cùng con kèn kèn, và Ixion cùng bánh xe hình phạt,

Cả những người chị em với hình phạt không bao giờ dứt;br> Và tất cả hãy trút nỗi đau của họ vào lồng ngực này,

Và (nếu sự cống hiến ấy là xứng đáng cho nỗi tuyệt vọng)

Hãy cất cao giọng trầm nhất để ngâm lên khúc ca sầu thảm

Tiễn đưa một thể xác chẳng đáng được đắp liệm khăn tang.

Mong rằng vị thần canh giữ cổng thành có ba chiếc đầu,

Và toàn bộ lũ quái vật sinh ra từ địa ngục,

Hãy cùng hòa giọng trong bản nhạc sầu: một kẻ si tình đã chết

Ta nghĩ chẳng có lễ tang nào phù hợp hơn thế.

Khúc ca tuyệt vọng ơi, chừng nào ngươi rời bỏ

Trái tim sầu muộn này để ra đi, chớ nên sầu khổ: nỗi khốn cùng của ta

Đã mang lại may mắn cho nguyên cớ sinh ra ngươi;

Vậy hãy xua tan buồn đau ngay cả trong nấm mồ.

“Khúc ca của Chrysostom” đã nhận được sự tán đồng từ những người lắng nghe, dẫu cho người đọc cho rằng nó có vẻ không khớp với những gì ông từng nghe về sự kín đáo và mực thước của Marcela; bởi trong đó Chrysostom phàn nàn về sự ghen tuông, ngờ vực và xa cách, tất cả đều làm tổn hại đến tiếng tăm và danh dự của Marcela. Đáp lại điều ấy, Ambrosio lên tiếng như một kẻ thưa hiểu rõ những tâm tư thầm kín nhất của người bạn mình: “Thưa ngài, để xóa tan mối nghi ngờ đó, tôi xin nói với ngài rằng khi con người bất hạnh này viết bài ca ấy, anh đang ở xa Marcela – người mà anh đã tự nguyện rời xa để thử xem sự xa cách có tác dụng với mình như thông lệ hay không; và vì mọi thứ đều làm phiền muộn và mọi nỗi sợ hãi đều ám ảnh kẻ si tình lưu vong, nên những mối ghen tuông và ngờ vực tưởng tượng, bị dằn vặt như thể chúng là sự thật, đã hành hạ Chrysostom; và nhờ đó, sự thật về phẩm hạnh của Marcela theo lời đồn đại vẫn được giữ nguyên vẹn, và đối với nàng, ngay cả sự ghen tị cũng không nên và không thể tìm thấy bất kỳ lỗi lầm nào ngoại trừ việc nàng quá tàn nhẫn, có phần kiêu kỳ và rất mực lạnh lùng.”

“Đúng thế,” Vivaldo đáp lời; và khi ông chuẩn bị đọc một tờ giấy khác trong số những tài liệu đã được cứu khỏi ngọn lửa, ông chợt bị dừng lại bởi một thị kiến kỳ lạ (vì trông nó giống thế) bất ngờ hiện ra trước mắt họ; bởi trên đỉnh ngỏm đá nơi họ đang đào huyệt bỗng xuất hiện nữ mục tử Marcela, xinh đẹp đến mức nhan sắc ấy vượt xa cả tiếng đồn. Những người chưa từng ngắm nhìn nàng trước đó đều ngây người kinh ngạc trong lặng thắc, và những ai vốn đã quen nhìn thấy nàng cũng chẳng kém phần sững sờ so với những người lần đầu tiên trông thấy. Nhưng ngay khoảnh khắc Ambrosio nhìn thấy nàng, anh liền cất lời với vẻ phẫn nộ rõ rệt:

“Phải chăng ngươi đến đây, hỡi con ác xà tàn nhẫn của chốn núi non này, để xem liệu sự hiện diện của ngươi có làm máu rỉ ra từ những vết thương của con người khốn khổ mà sự tàn nhẫn của ngươi đã cướp đi mạng sống; hay ngươi đến để hoan hỉ trước tác phẩm tàn nhẫn do tâm trạng thất thường của ngươi gây ra; hay như một tên Nero nhẫn tâm khác, đứng từ trên cao ấy nhìn xuống đống tro tàn của thành Rome; hay với sự ngạo mạn, ngươi muốn giẫm đạp lên cái xác bất hạnh này, giống như người con gái bất hiếu từng giẫm đạp lên thi hài cha mình là Tarquin? Hãy nói cho chúng ta mau chóng biết ngươi đến vì mục đích gì, hay ngươi muốn điều gì, bởi vì ta biết những suy nghĩ của Chrysostom khi còn sống chưa từng ngừng tuân lệnh ngươi, nên ta sẽ bắt tất cả những kẻ tự nhận là bạn của anh phải tuân lệnh ngươi, dẫu anh ấy đã chết.”

“Tôi không đến đây vì bất kỳ mục đích nào anh vừa kể, hỡi Ambrosio,” Marcela đáp, “mà là để tự bảo vệ mình và chứng minh sự vô lý của tất cả những ai đang đổ lỗi cho tôi về nỗi đau của họ cũng như cái chết của Chrysostom; và vì thế, tôi xin tất cả các vị đang có mặt ở đây hãy chú ý lắng nghe, bởi sẽ không mất nhiều thời gian hay tốn nhiều lời để đưa chân lý đến với những người có lý trí. Trời cao đã ban cho tôi, như các anh nói, một nhan sắc, và đẹp đến mức bất chấp ý muốn của các anh, nhan sắc ấy dẫn dụ các anh yêu tôi; và vì tình yêu các anh dành cho tôi, các anh nói, và thậm chí nài nỉ rằng tôi có bổn phận phải yêu lại các anh. Bằng sự hiểu biết tự nhiên mà Thiên Chúa đã ban cho tôi, tôi biết rằng mọi thứ đẹp đẽ đều thu hút tình yêu, nhưng tôi không thể hiểu vì sao, chỉ vì được yêu, thì thứ được yêu vì vẻ đẹp của nó lại có bổn phận phải yêu lại kẻ yêu mình; hơn nữa, đôi khi kẻ đem lòng yêu sự đẹp đẽ ấy lại là một kẻ xấu xí, mà sự xấu xí thì đáng ghét, thế nên thật vô cùng ngớ ngẩn khi nói rằng: ‘Ta yêu ngươi vì ngươi đẹp, ngươi phải yêu ta dẫu ta xấu xí.’ Nhưng giả sử vẻ đẹp ở cả hai phía là ngang bằng nhau, thì cũng không suy ra rằng tình cảm do đó phải giống nhau, bởi không phải mọi thứ đẹp đẽ đều khơi gợi tình yêu, có những thứ chỉ làm vui mắt chứ không chiếm được cảm tình; và nếu mọi loại vẻ đẹp đều khơi gợi tình yêu và chinh phục trái tim, thì ý chí sẽ cứ lang thang vô định chẳng thể chọn lựa bất kỳ ai; bởi vì có vô vàn đối tượng đẹp đẽ thì ắt sẽ có vô vàn hướng tình cảm, trong khi tình yêu chân chính, tôi từng nghe người ta nói, là thứ không thể chia cắt, và phải phát xuất từ tự nguyện chứ không thể gượng ép. Nếu sự việc là vậy, như tôi tin là thế, tại sao các anh lại muốn tôi bẻ cong ý chí của mình bằng vũ lực, với lý do chẳng có gì khác ngoài việc các anh nói rằng các anh yêu tôi? Không – hãy nói cho tôi hay – nếu Trời cao làm cho tôi xấu xí, thay vì xinh đẹp như thế này, liệu tôi có quyền oán trách các anh vì đã không yêu tôi hay không? Hơn nữa, các anh phải ghi nhớ rằng vẻ đẹp tôi mang không phải do tôi tự chọn lựa, bởi dù nó thế nào đi nữa, Trời cao với lòng nhân suối nguồn đã ban tặng nó cho tôi mà tôi chẳng hề đòi hỏi hay lựa chọn; và giống như con rắn lục, dẫu nó tước đoạt sinh mạng bằng nọc độc, nhưng không đáng bị trách cứ vì nọc độc nó mang trong mình vốn là món quà của tự nhiên, thì tôi cũng chẳng đáng bị quở trách vì sở hữu nhan sắc; bởi vì vẻ đẹp ở một người phụ nữ đoan trang cũng giống như ngọn lửa ở đằng xa hay thanh gươm bén ngắt; ngọn lửa chẳng hề đốt cháy, thanh gươm chẳng hề cắt đứt những ai không đến quá gần. Danh dự và đức hạnh là những món đồ trang sức của tâm trí, thiếu đi chúng thì dẫu thể xác có kiều diễm đến đâu cũng chẳng có quyền được coi là đẹp đẽ; nhưng nếu sự đoan trang là một trong những đức tính đặc biệt mang lại nét duyên dáng và quyến rũ cho cả tâm hồn lẫn thể xác, thì cớ sao một người phụ nữ được yêu vì nhan sắc lại phải vứt bỏ đức tính ấy chỉ để làm vừa lòng một kẻ mà chỉ vì tư lợi riêng đã dùng mọi cách thức và năng lượng để cướp đoạt nó khỏi nàng? Tôi sinh ra đã tự do, và để được sống trong tự do, tôi đã chọn chốn hoang dã của đồng nội; trong những tán cây chốn non ngàn tôi tìm thấy bầu bạn, những dòng nước trong vắt của suối ngàn là tấm gương soi của tôi, và cùng cây cỏ dòng nước tôi giãi bày tâm sự cùng nét đẹp của mình. Tôi là ngọn lửa ở xa, là thanh gươm được cất vào vỏ. Những ai tôi từng khơi gợi tình yêu bằng cách để họ nhìn thấy mình, tôi đều đã dùng lời lẽ để vỡ lẽ cho họ hiểu, và nếu khát vọng của họ vẫn bám víu vào hy vọng – trong khi tôi chưa từng ban phát hy vọng nào cho Chrysostom hay bất kỳ ai khác – thì không thể công bằng mà nói rằng cái chết của bất cứ ai là do tôi gây ra, bởi chính sự cố chấp của anh ta chứ không phải sự tàn nhẫn của tôi đã giết chết anh ta; và nếu người ta quy kết tội lỗi cho tôi rằng những mong mỏi của anh ta là cao cả và vì thế tôi có bổn phận phải đáp lại, tôi xin trả lời rằng ngay tại chính nơi đây, nơi nấm mồ của anh đang được dựng lên, khi anh bày tỏ với tôi sự trong sáng trong mục đích của mình, tôi đã nói với anh rằng ý nguyện của tôi là sống trong sự cô độc vĩnh hằng, và chỉ có đất mẹ mới được hưởng những thành quả từ chốn ẩn dật lẫn vẻ đẹp của tôi; và nếu sau lời tuyên bố rõ ràng ấy, anh ta vẫn chọn kiên trì chống lại hy vọng và lái thuyền ngược chiều gió, thì có gì đáng ngạc nhiên khi anh ta đắm chìm trong sâu thẳm của sự si mê mù quáng ấy? Nếu tôi tỏ ý khuyến khích anh ta, tôi đã là kẻ giả dối; nếu tôi làm theo ý anh ta, tôi đã đi ngược lại với quyết định và mục đích tốt đẹp của chính mình. Anh ta bất chấp cảnh báo mà cứ kiên trì, anh ta tuyệt vọng mà chẳng hề bị căm ghét. Giờ đây các anh hãy suy ngẫm xem liệu có hợp lý không khi đổ mọi nỗi đau khổ của anh ta lên đầu tôi. Kẻ nào bị lừa dối hãy cứ than thân trách phận, kẻ nào nuôi hy vọng được đáp đền nhưng rồi vỡ mộng hãy cứ chìm đắm trong tuyệt vọng, kẻ nào được tôi tán tỉnh hãy cứ tự đắc, kẻ nào được tôi đón nhận hãy cứ kiêu hãnh; nhưng xin chớ gọi tôi là kẻ tàn nhẫn hay kẻ sát nhân khi tôi chẳng hứa hẹn cùng ai, chẳng lừa dối ai, chẳng mồi chài hay đón nhận bất kỳ ai. Cho đến nay, ý muốn của Trời định không phải là để tôi yêu theo định mệnh, và việc trông mong tôi yêu theo sự lựa chọn là điều hão huyền. Mong rằng lời tuyên bố chung này sẽ là câu trả lời cho từng kẻ theo đuổi tôi, và từ nay về sau, hãy hiểu rằng nếu có ai đó chết vì tôi thì người đó không chết vì ghen tuông hay khốn khổ, bởi kẻ không yêu ai thì chẳng thể gây ra ghen tuông cho bất kỳ ai, và sự thẳng thắn không thể bị đánh đồng với sự hắt hủi. Kẻ nào gọi tôi là dã thú hay ác xà, hãy để mặc tôi sống một mình như một sinh vật độc hại và xấu xa; kẻ nào gọi tôi là kẻ vô ơn, hãy thôi chầu chực phục vụ; kẻ nào gọi tôi là kẻ ngổ ngáo, đừng tìm cách làm quen; kẻ nào gọi tôi là tàn nhẫn, đừng tiếp tục bám theo; bởi con dã thú này, con ác xà này, kẻ vô ơn, tàn nhẫn và ngổ ngáo này hoàn toàn không có bất kỳ mong muốn nào để tìm kiếm, phục vụ, quen biết hay đi theo họ. Nếu sự thiếu kiên nhẫn và niềm đam mê bạo liệt của Chrysostom đã giết chết anh ta, cớ sao hành vi đoan trang và thận trọng của tôi lại bị quở trách? Nếu tôi giữ gìn sự trong sạch giữa chốn cỏ cây, cớ sao kẻ muốn tôi gìn giữ nó giữa loài người lại cứ tìm cách cướp đoạt điều đó khỏi tôi? Tôi, như các anh đều biết, có của cải của riêng mình và tôi chẳng màng đến tài sản của kẻ khác; sở thích của tôi là sự tự do, và tôi chẳng chút mặn mà với sự kìm kẹp; tôi chẳng yêu hay ghét bất kỳ ai; tôi không lừa dối người này hay tán tỉnh người nọ, chẳng đùa cợt với người này hay vui đùa với kẻ khác. Những cuộc trò chuyện tao nhã của các cô gái mục tử nơi xóm làng này cùng công việc chăm sóc bầy dê chính là niềm vui của tôi; những khao khát của tôi chỉ quanh quẩn trong chốn non ngàn này, và nếu chúng có khi nào vượt ra ngoài biên giới ấy, thì đó là để ngắm nhìn vẻ đẹp của tầng mây trời, những bậc thang để linh hồn bước về chốn nguyên thủy của mình.”

Nói dứt lời, không đợi nghe câu trả lời nào khác, nàng quay gót bước thẳng vào nơi thâm u nhất của khu rừng gần đó, để lại tất cả những người có mặt chết lặng trong niềm thán phục trước trí tuệ lẫn nhan sắc của nàng. Vài người – những kẻ đã trúng phải mũi tên chí mạng bắn ra từ đôi mắt sáng ngời của nàng – liền có ý định bước theo, bất chấp lời tuyên bố thẳng thắn mà họ vừa nghe; thấy vậy, và cho rằng đây là thời cơ thích hợp để thực hiện nghĩa vụ hiệp sĩ cứu giúp những người đẹp gặp cảnh ngộ ngặt nghèo, Don Quixote liền đặt tay lên chuôi kiếm, dõng dạc cất vang giọng nói rõ ràng:

“Chớ một ai, bất kể phẩm cấp hay thân phận nào, dám bước theo nàng Marcela xinh đẹp, nếu không muốn chuốc lấy cơn thịnh nộ tột cùng của ta. Nàng đã chứng minh bằng những lý lẽ rành mạch và thỏa đáng rằng chẳng có mấy lỗi lầm, hoặc thậm chí hoàn toàn không có lỗi, ở nàng trong cái chết của Chrysostom, đồng thời nàng cũng cho thấy nàng cách xa việc đáp lại mong muốn của những kẻ si tình đến nhường nào. Chính vì thế, thay vì bị truy đuổi và bức hại, lẽ ra nàng phải được tôn vinh và kính trọng bởi tất cả những con người lương thiện trên thế gian này, bởi nàng cho thấy bản thân là người phụ nữ duy nhất trên cõi đời này kiên định với một phẩm hạnh cao đẹp đến thế.”

Dù là do những lời đe dọa của Don Quixote, hay vì Ambrosio bảo họ hãy hoàn tất bổn phận đối với người bạn hiền, không một mục tử nào nhúc nhích hay rời khỏi chỗ cho đến khi họ đào xong huyệt, đốt đi những trang giấy của Chrysostom, rồi đặt thi hài anh xuống nấm mồ, giữa muôn vàn giọt nước mắt tiếc thương của những người có mặt. Họ lấp mộ lại bằng một phiến đá lớn cho đến khi tấm bia mà Ambrosio nói rằng anh sẽ cho chuẩn bị được hoàn tất, khắc dòng biểu văn đại ý thế này:

Nằm bên dưới phiến đá này đây

Là thể xác một kẻ tình si;

Sinh thời từng là chàng mục tử,

Thác xuống thành nạn nhân khinh miệt.

Nàng kia vô ơn, tàn nhẫn, kiêu kỳ,

Đã dồn anh đến đường cùng tuyệt vọng,

Và Tình Yêu đã chọn nàng làm đồng minh

Để muôn nơi bành trướng uy quyền.

Đoạn, họ rải lên nấm mồ vô số hoa tươi cùng cành lá, và sau khi gửi lời chia buồn cùng người bạn Ambrosio, mọi người từ giã ra về. Vivaldo cùng người đồng hành cũng làm như vậy; còn Don Quixote cất lời chào từ biệt những người chủ nhà cùng các lữ khách. Những lữ khách này nài nỉ ông cùng đi với họ đến Sevilla, bởi đó là nơi vô cùng thuận lợi để tìm kiếm những cuộc phiêu lưu, vì chúng xuất hiện ở mọi con phố và quanh mỗi góc đường nhiều hơn bất cứ nơi nào khác. Don Quixote gửi lời cảm ơn chân thành trước lời khuyên cũng như thiện ý muốn giúp đỡ của họ, rồi đáp rằng hiện tại ông không thể và không được phép đến Sevilla cho đến khi ông quét sạch khỏi chốn núi non này những tên cướp đường và kẻ trộm, những kẻ mà theo lời đồn đại đang hoành hành khắp nơi. Thấy rõ ý tốt của ông, các lữ khách không nài nỉ thêm nữa, họ một lần nữa chào tạm biệt ông, rồi tiếp tục lên đường. Trên chặng hành trình ấy, họ không quên bàn luận về câu chuyện của Marcela và Chrysostom cũng như sự điên rồ của Don Quixote. Về phần mình, hiệp sĩ của chúng ta quyết tâm lên đường tìm kiếm nàng mục tử Marcela và ngỏ ý sẵn sàng dâng hiến mọi dịch vụ mà ông có thể làm để giúp đỡ nàng; thế nhưng sự việc lại không diễn ra theo những gì ông mong đợi, y theo những gì được thuật lại trong phần tiếp theo của câu chuyện xác thực này, và Phần Thứ Hai cũng khép lại tại đây.