Sau bữa ăn đạm bạc, họ lập tức lên yên và chẳng gặp chuyện gì đáng kể trên đường, tới ngày hôm sau thì đến quán trọ — nơi mà Sancho Panza từng vô cùng sợ hãi và kinh hoàng. Dù gã thà không bước chân vào đó còn hơn, nhưng tình thế ép buộc, gã chẳng còn cách nào khác. Bà chủ quán, ông chủ quán, cô con gái vàả Maritornes liền ra chào đón khi thấy Don Quixote cùng Sancho tiến đến. Họ tỏ vẻ hết sức vui mừng, và Don Quixote đón nhận sự tiếp đón ấy với vẻ đường bệ, trang nghiêm, rồi bảo họ hãy chuẩn bị cho lão một chiếc giườngm tốt hơn lần trước. Bà chủ quán đáp rằng nếu lão trả tiền sòng phẳng hơn lần trước, bà sẽ dâng cho một chiếc giường xứng đáng bậc vương tôn công tử. Don Quixote hứa chắc nịch, thế là họ dọn cho lão một chiếc giường tạm ổn ở chính căn gác mái cũ; và vì quá mệt mỏi rã rời lại đang cơn ngái ngủ, lão ngả mình xuống giường ngủ thiếp đi ngay.

Cánh cửa vừa khép lại sau lưng lão, bà chủ quán liền lao vào viên thợ cạo, túm lấy bộ râu giả và quát lên:

“Thề có Chúa, ngươi không còn được phép dùng cái đuôi của ta làm râu nữa đâu; ngươi phải trả lại cái đuôi cho ta, vì thật là xấu hổ khi cái vật ấy của chồng ta cứ vứt lóc cóc trên sàn nhà; ý ta muốn nói chiếc lược mà ta vẫn hay giắt vào cái đuôi đẹp đẽ của mình cơ.”

Mặc cho bà giật lấy giật để, viên thợ cạo kiên quyết không chịu trả cho đến khi vị cử nhân lên tiếng bảo hắn cứ đưa lại cho bà, bởi vì vở kịch giả trang này nay không còn cần thiết nữa. Hắn có thể tự tiết lộ thân phận, xuất hiện với con người thật của mình, và kể cho Don Quixote nghe rằng hắn đã trốn chạy đến quán trọ này khi bị đám tù nhân án phạt chèo thuyền cướp phá. Còn nếu lão hỏi về viên quản gia của công chúa, họ có thể bảo rằng nàng đã sai gã đi trước để thông báo cho thần dân trong vương quốc rằng nàng đang tới, mang theo cả vị ân nhân cứu mạng của tất cả bọn họ. Nghe vậy, viên thợ cạo vui vẻ hoàn trả chiếc đuôi cho bà chủ quán, đồng thời họ cũng trả lại toàn bộ những đạo cụ đã mượn để thực hiện màn giải cứu Don Quixote. Mọi người có mặt ở quán trọ đều ngỡ ngàng trước nhan sắc của Dorothea, và thậm chí cả vóc dáng khôi ngô của chàng mục tử Cardenio. Vị tu viện trưởng giục họ chuẩn bị những món ăn có sẵn trong quán, và ông chủ quán với hy vọng kiếm được khoản thù khoản tiền sòng phẳng hơn, đã dọn cho họ một bữa trưa khámươm mướm. Suốt thời gian đó, Don Quixote vẫn đang say ngủ, và mọi người cho rằng tốt nhất là không nên đánh thức lão, bởi lúc này giấc ngủ còn có ích cho lão hơn là ăn uống.

Trong bữa ăn, gồm có ông chủ quán, vợ hắn, cô con gái, Maritornes và tất cả các lữ khách, họ bàn tán về cơn điên rồ kỳ quái của Don Quixote cùng cách mà lão được tìm thấy. Bà chủ quán kể lại mọi chuyện đã diễn ra giữa lão và gã phu xe; rồi liếc quanh xem có Sancho ở đó không, khi thấy gã không có mặt, bà liền thuật lại toàn bộ câu chuyện gã bị tung chăn hứng lên không trung, khiến ai nấy nghe xong đều được một trận cười thích thú. Nhưng khi vị tu viện trưởng nhận xét rằng chính những cuốn sách hiệp sĩ mà Don Quixote đọc đã khiến lão u mê tăm tối, ông chủ quán liền lên tiếng:

“Tôi không sao hiểu nổi điều đó, vì thú thật theo ý tôi chẳng có sách nào trên đời này hay hơn thế, và ở đây tôi có giữ hai ba cuốn cùng mấy bản thảo khác thực sự là chỗ dựa tinh thần, không chỉ cho riêng tôi mà còn cho rất nhiều người khác nữa. Cứ đến mùa gặt, đám gặt thuê lại tụ tập về đây vào các ngày nghỉ lễ, bao giờ trong số họ cũng có một người biết chữ cầm lấy một trong những cuốn sách ấy, rồi hơn ba mươi con người chúng tôi quây quần lại, say sưa lắng nghe đến mức cảm thấy đầu bạc hóa xanh non trở lại. Ít nhất tôi có thể tự mình nói rằng, mỗi khi nghe kể về những nhát đòn kinh hoàng và dữ dội mà các hiệp sĩ giáng xuống, lòng tôi lại sục sôi khao khát được hành động y như vậy, và tôi ước gì được nghe kể về chúng suốt ngày đêm không chán.”

Bà chủ quán tiếp lời: “Tôi cũng thích chẳng kém gì ông, bởi nhà tôi chẳng bao giờ có lấy một phút yên tĩnh trừ những lúc ông ngồi nghe ai đó đọc sách; vì khi ấy ông mải mê đến nỗi quên cả việc cằn nhằn mắng mỏ.”

Maritornes phụ họa: “Đúng thế thật; và thề có Chúa, tôi cũng vô cùng thích thú khi nghe những chuyện này, vì chúng rất hay; nhất là đoạn tả cảnh vị tiểu thư nào đó nằm trong vòng tay người tình hiệp sĩ dưới bóng cây cam, còn bà già giám thị thì đứng canh chừng cho họ mà sợ hãi và ghen tị đến gần chết khiếp; tất cả những điều đó, tôi xin nói là ngọt ngào như mật vậy.”

Vị tu viện trưởng quay sang cô con gái chủ quán và hỏi: “Thế còn con, con nghĩ sao, thưa cô bé?”

Cô đáp: “Thưa ngài, thú thật là con chẳng biết nữa; con cũng lắng nghe, và nói thật là dẫu chẳng hiểu gì, con vẫn thích nghe; nhưng con không thích những cú đòn vung kiếm như cha con, mà thích những lời than khóc của các hiệp sĩ khi phải xa cách người thương cơ; quả thực có những lúc họ làm con phải rơi nước mắt vì thương cảm cho họ đấy ạ.”

Dorothea liền hỏi: “Thế nếu họ vì con mà rơi lệ, hẳn con sẽ an ủi họ chứ, cô bé?”

Cô gái trả lời: “Con chẳng biết mình sẽ làm gì nữa; con chỉ biết rằng có những vị tiểu thư tàn nhẫn đến mức gọi các hiệp sĩ của họ là cọp, là sư tử cùng hàng ngàn cái tên cay nghiệt khác: Chúa ơi! Con chẳng hiểu họ là hạng người gì mà vô tâm và máu lạnh đến thế, thà để người ta chết đi hoặc phát điên chứ quyết không thèm ban cho một cái nhìn chiếu cố. Chẳng hiểu cái thói làm cao ấy có ích gì; nếu vì danh dự, sao không kết hôn với người ta đi cho rồi? Đó mới là điều họ muốn cơ mà.”

Bà chủ quán mắng: “Im nào, con bé kia; mẹ thấy mày rành rọt mấy chuyện này quá đấy, con gái con nứa không nên biết hay bàn tán nhiều như vậy.”

Cô con gái cãi: “Vì vị đại nhân hỏi nên con không thể không trả lời chứ bộ.”

Vị tu viện trưởng liền nói: “Thôi được, chủ quán, hãy mang những cuốn sách ấy ra đây cho tôi, tôi muốn xem chúng thế nào.”

“Xin vâng ý ngài,” hắn đáp, rồi bước vào phòng riêng xách ra một chiếc va li cũ được khóa bằng một sợi xích nhỏ. Khi mở ra, vị tu viện trưởng tìm thấy bên trong có ba cuốn sách dày cùng một số bản thảo viết bằng nét chữ rất đẹp. Cuốn đầu tiên ông mở ra là “Don Cirongilio xứ Thrace”, cuốn thứ hai là “Don Felixmarte xứ Hircania”, và cuốn còn lại là “Lịch sử về Đại tướng quân Gonzalo Hernandez de Cordova, kèm theo Cuộc đời của Diego García de Paredes”.

Vừa đọc xong tựa đề hai cuốn đầu, vị tu viện trưởng liền liếc sang viên thợ cạo và bảo: “Lúc này chúng ta rất cần bà quản gia và cô cháu gái của bạn tôi ở đây đấy.”

Viên thợ cạo đáp: “Thôi đi, tôi thừa sức mang chúng ra sân hoặc ra lò sưởi, đằng ấy có sẵn lò lửa rất đượm.”

Ông chủ quán hốt hoảng kêu lên: “Cái gì! Các ngài muốn đem thiêu sách của tôi ư!”

Vị tu viện trưởng điềm nhiên đáp: “Chỉ hai cuốn này thôi, Don Cirongilio và Felixmarte.”

Ông chủ quán cự cãi: “Sách của tôi là bọn dị giáo hay mắc bệnh đờm mà các ngài muốn đem đốt hả?”

Viên thợ cạo đính chính: “Ý anh muốn nói là bè lũ ly giáo, bạn ạ, chứ không phải bệnh đờm.”

Ông chủ quán tiếp lời: “Đấy, ý tôi là thế; nhưng nếu các ngài muốn đốt cuốn nào, hãy đốt cuốn viết về Đại tướng quân và gã Diego García ấy; chứ thà tôi chịu đốt một đứa con của mình còn hơn là mất đi hai cuốn đó.”

Vị tu viện trưởng nghiêm nghị bảo: “Này huynh đệ, hai cuốn sách kia toàn những chuyện bị đặt dối trá, đầy rẫy sự ngốc nghếch và nhảm nhí; còn cuốn về Đại tướng quân này là một cuốn lịch sử chân thực, ghi lại những chiến công của Gonzalo Hernandez xứ Cordova — người nhờ vô số chiến công hiển hách đã giành được danh hiệu Đại tướng quân trên khắp thế giới, một danh hiệu lừng lẫy và cao quý mà chỉ duy nhất ông mới xứng đáng; còn Diego García de Paredes này là một hiệp sĩ kiệt xuất sinh tại thành phố Trujillo thuộc vùng Estremadura, một binh sĩ vô cùng dũng cảm với sức mạnh phi thường đến mức chỉ dùng một ngón tay cũng có thể chặn đứng chiếc cối xay nước đang quay cuồng; rồi chỉ với một thanh gươm lưỡng thủ đứng trấn thủ dưới chân cầu, ông đã chặn đứng cả một đại quân đông đảo không cho qua sông, cùng với nhiều chiến tích lẫy lừng khác mà giả sử như thay vì tự mình kể lại với sự khiêm nhường của một hiệp sĩ kiệt xuất tự viết sử cho mình, được ghi chép lại bởi một nhà văn phóng khoáng vô tư nào đó, thì chúng sẽ làm lu mờ toàn bộ chiến công của Hector, Achilles và Roland.”

Ông chủ quán bĩu môi: “Xin ngài hãy đi mà nói điều đó với cha tôi. Thật là chuyện nực cười! Chặn đứng cả cối xay nước ư! Thưa các ngài, thề có Chúa, các ngài nên đọc những gì tôi từng đọc về Felixmarte xứ Hircania, cách mà chỉ bằng một nhát vung kiếm phản thủ, ông ta đã chém đứt đôi năm tên khổng lồ ở phần giữa như thể chúng chỉ làm bằng vỏ đậu giống như mấy thầy tu nhỏ xíu mà trẻ con hay làm; rồi có lần ông ta tấn công một đại quân vô cùng hùng mạnh với hơn một triệu sáu trăm ngàn binh sĩ, tất cả đều giáp trụ từ đầu đến chân, thế mà ông ta đánh cho tan tác như đàn cừu vậy.”

“Rồi các ngài bảo sao về chàng Cirongilio dũng mãnh và gan dạ xứ Thrace kia? Điều đó có thể thấy rõ trong sách, kể rằng khi chàng đang chèo thuyền trên một con sông, bỗng từ giữa dòng nước một con mãng xà phun lửa lao vào tấn công chàng; vừa thấy vậy, chàng liền lao thẳng tới, nhảyót lên tấm lưng vảy cứng của nó, dùng cả hai tay bóp chặt cổ đến mức con quái vật thấy mình sắp ngạt thở đành phải lặn ùm xuống tận đáy sông, mang theo cả vị hiệp sĩ nhất quyết không chịu buông tay. Khi xuống tới đáy, chàng thấy mình lạc giữa những cung điện và khu vườn đẹp đến mức kỳ diệu; rồi con mãng xà hóa thành một cụ già cổ kính, kể cho chàng nghe những chuyện chưa từng ai được nghe bao giờ. Thôi xin ngài hãy im lặng đi; vì nếu ngài được nghe những chuyện này, chắc ngài sẽ phát cuồng vì thích thú mất thôi. Đại tướng quân với lại Diego García của các ngài phỏng đáng hai đồng xu rách!”

Nghe vậy, Dorothea thì thầm với Cardenio: “Chủ quán nhà chúng ta suýt chút nữa thì có thể đóng vai phụ cho Don Quixote được rồi đấy.”

Cardenio đáp: “Tôi cũng nghĩ thế, bởi qua những gì hắn thể hiện, hắn đinh ninh rằng mọi chuyện mấy cuốn sách ấy kể lại đều xảy ra đúng y như những gì đã được viết ra; và có trời mới khuyên nổi hắn đổi ý, dấy có là các vị tu viện trưởng đi chân đất đi chăng nữa.”

Vị tu viện trưởng lại kiên nhẫn khuyên nhủ: “Nhưng thưa huynh đệ, hãy suy ngẫm lại xem, trên đời này chưa từng có ai tên là Felixmarte xứ Hircania, cũng chẳng có Cirongilio xứ Thrace hay bất kỳ vị hiệp sĩ nào cùng loại mà sách kiếm hiệp hay nhắc đến; tất cả chỉ là sản phẩm thêu dệt và bịa đặt của những bộ óc rảnh rỗi, được tạo ra nhằm mục đích giải trí như tôi đã nói, hệt như cách đám thợ gặt của anh đọc sách vậy; bởi tôi xin thề với anh một cách vô cùng nghiêm túc rằng chẳng có những hiệp sĩ nào như thế tồn tại trên đời, và chẳng có chiến công hay sự nhảm nhí nào như vậy từng xảy ra ở bất cứ đâu.”

Ông chủ quán đáp trả: “Xin hãy dùng chiêu trò đó lừa con chó khác đi; cứ làm như tôi không biết năm là mấy và giày tôi đang cấn ở chỗ nào không bằng; đừng có hòng bón cháo lừa phỉnh tôi, vì thề có Chúa tôi không phải kẻ ngốc. Thật là một trò cười khi ngài định thuyết phục tôi rằng tất cả những gì những cuốn sách hay ho này kể lại đều là nhảm nhí và dối trá, trong khi chúng lại được in ấn hẳn hoi dưới sự cho phép của các Ngài trong Hội đồng Hoàng gia, cứ như thể họ là những kẻ khờ dại để cho một đống dối trá cùng vô số trận chiến hay phép thuật làm mê muội tâm trí người ta được in ấn rần rần ra đấy không bằng.”

Vị tu viện trưởng điềm đạm giải thích: “Tôi đã nói với anh rồi, bạn ạ, việc này cốt để làm khuây khỏa những tư tưởng rảnh rỗi của chúng ta; cũng như ở những quốc gia có kỷ cương, các trò chơi cờ vua, đánh cầu và bida được cho phép để giải trí cho những ai không quan tâm, không bắt buộc phải làm việc, hoặc không có khả năng lao động, thì những cuốn sách loại này được phép xuất bản dựa trên giả định — vốn là sự thật — rằng chẳng có ai lại ngớ ngẩn đến mức coi chúng là những câu chuyện có thật; và nếu bây giờ cho phép và những người ở đây đều muốn nghe, tôi có thể bàn một vài điều về phẩm chất mà một cuốn sách hiệp sĩ cần có để trở thành một cuốn sách hay, điều đó sẽ mang lại lợi ích và thậm chí hợp khẩu vị của một số người; nhưng tôi hy vọng sẽ đến ngày tôi có thể chia sẻ ý tưởng của mình với ai đó có khả năng cải thiện tình hình; còn hiện tại, thưa ngài chủ quán, hãy tin những gì tôi đã nói, cầm lấy sách của anh, tự mình định đoạt tính thực hư của chúng, chúc anh đọc sách vui vẻ; và cầu trời cho anh đừng bị què cái chân mà vị khách quý Don Quixote của anh đang bước hụt.”

Ông chủ quán quả quyết: “Không đời nào có chuyện đó; tôi đâu có điên mà hóa thân thành một hiệp sĩ giang hồ; vì tôi thừa nhận thấy rõ ràng mọi thứ bây giờ không còn giống như thời đại trước, thời mà người ta bảo những vị hiệp sĩ lừng danh ấy tung hoành ngang dọc khắp thế giới nữa.”

Sancho đã xuất hiện từ giữa cuộc trò chuyện này, và gã vô cùng phiền muộn, chán nản trước những gì nghe được về chuyện các hiệp sĩ giang hồ nay không còn hợp thời nữa, và toàn bộ sách hiệp sĩ chỉ là sự ngu ngốc cùng dối trá. Gã thầm hạ quyết tâm chờ xem chuyến đi này của chủ nhân sẽ đi đến đâu, và nếu nó không kết thúc tốt đẹp như kỳ vọng của ngài, gã nhất định sẽ rời bỏ lão để trở về với vợ con cùng công việc lao động bình thường như trước.

Ông chủ quán đang xách va li và sách định bước đi thì vị tu viện trưởng bảo: “Khoan đã, tôi muốn xem mấy tờ giấy viết bằng nét chữ đẹp kia là gì.” Ông chủ quán liền lấy ra trao cho ngài xem, và ngài nhận ra đó là một tác phẩm dài khoảng tám trang bản thảo, với hàng chữ lớn ở trang đầu mang tựa đề: “Câu chuyện về sự tò mò bất cẩn”. Vị tu viện trưởng đọc thầm ba bốn dòng rồi thốt lên: “Phải thừa nhận rằng tựa đề của câu chuyện này không tệ chút nào, và tôi cảm thấy rất có hứng thú muốn đọc hết đấy.” Nghe vậy, ông chủ quán đáp: “Thế thì tôn sư làm ơn đọc đi, vì tôi xin nói thật là một vài vị khách từng đọc nó ở đây đã rất thích và tha thiết nài nỉ xin tôi cuốn này; nhưng tôi nhất quyết không cho, tính bụng để trả lại cho người đã để quên va li, sách vở và giấy tờ ở đây, vì biết đâu có ngày họ sẽ quay lại; và dù biết mình sẽ tiếc đứt ruột khi mất sách, thề có Chúa, tôi vẫn muốn trả lại; bởi dẫu tôi chỉ là một chủ quán trọ, tôi vẫn là một Kitô hữu.”

Vị tu viện trưởng khen ngợi: “Anh nói rất phải, bạn ạ; nhưng dẫu vậy, nếu câu chuyện này làm tôi thích thú, anh cũng phải cho phép tôi sao chép lại đấy nhé.”

Gã chủ quán vui vẻ đáp: “Xin vâng lòng ngài.”

Trong lúc họ đang trò chuyện, Cardenio đã cầm lấy bản thảo câu chuyện và bắt đầu đọc. Sau khi có chung đánh giá với vị tu viện trưởng, chàng liền nài nỉ ngài đọc lớn lên cho tất cả mọi người cùng nghe.

Vị tu viện trưởng đáp: “Tôi sẽ đọc, nếu như thời gian ấy không được dùng vào việc đi ngủ thì có ích hơn.”

Dorothea lên tiếng: “Được lắng nghe một câu chuyện nào đó để giết thời gian đối với tôi đã là một cách nghỉ ngơi rồi, bởi tâm trí tôi lúc này vẫn chưa đủ bình yên để có thể ngủ vào thời điểm này được.”

Vị tu viện trưởng chốt lại: “Thế thì trong trường hợp đó, tôi sẽ đọc vậy, dẫu chỉ vì tò mò; biết đâu nó lại chứa đựng những điều thú vị.”

Bác thợ cạo lẫn Sancho đều đồng thanh nài nỉ theo. Thấy vậy, và nghĩ rằng việc này vừa làm vui lòng tất cả mọi người vừa mang lại niềm vui cho chính mình, vị tu viện trưởng liền nói: “Thế thì xin mọi người chú ý lắng nghe, vì câu chuyện bắt đầu thế này.”