Dịch giả đã chuyển dịch bộ sử vĩ đại này từ bản thảo gốc do chính tác giả đầu tiên của nó là Cide Hamete Benengeli biên soạn, cho biết rằng khi tới chương kể về những cuộc phiêu lưu trong hang động Montesinos, ông thấy có ghi bên lề, chính tay Hamete viết những lời chính xác như sau:

"Tôi không thể tài nào tin hay thuyết phục nổi chính mình rằng mọi điều được chép lại trong chương trước lại có thể xảy ra đúng y như vậy với vị dũng tướng Don Quixote; và lý do là vì tất cả những cuộc phiêu lưu diễn ra cho đến nay đều có thể xảy ra và hợp lý, nhưng riêng về vụ hang động này, tôi thấy không có cách nào chấp nhận nó là thật, vì nó vượt quá mọi giới hạn hợp lý. Để tin rằng Don Quixote có thể nói dối, trong khi ông là một quý ông chân thật nhất và là hiệp sĩ cao quý nhất thời đại của mình, là điều bất khả; dẫu có bị bắn thủng người bằng mưa tên thì ông cũng chẳng thốt ra lời gian dối. Mặt khác, tôi ngẫm ra rằng ông đã kể lại và thuật lại câu chuyện với tất cả mọi chi tiết tường tận, và trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như thế, ông không thể nào bịa đặt ra một mớ những điều vô lý rắc rối đến vậy; thế nên, nếu cuộc phiêu lưu này có vẻ hoang đường, thì đó chẳng phải lỗi của tôi; và vì thế, tôi cứ ghi chép lại mà không khẳng định nó giả hay thật. Hỡi độc giả, bằng sự thông thái của mình, hãy tự quyết định lấy; bởi tôi chẳng bị buộc phải làm hơn, và cũng chẳng có đủ khả năng làm hơn; dẫu chắc chắn người ta vẫn đồn rằng vào lúc lâm chung, ông đã cải chính và nói rằng mình tự bịa ra đấy, vì nghĩ nó phù hợp và ăn khớp với những cuộc phiêu lưu mà ông từng đọc trong các sách sử." Và rồi ông viết tiếp thế này:

Vị cử nhân vô cùng kinh ngạc trước sự táo tợn của Sancho cũng như sự nhẫn nại của chủ nhân gã, và đi đến kết luận rằng thái độ dễ chịu mà vị hiệp sĩ bày tỏ xuất phát từ niềm hạnh phúc khi được nhìn thấy người thương Dulcinea, dẫu nàng có đang bị phù phép đi chăng nữa; bởi nếu không thì những lời lẽ mà Sancho trút lên đầu ông đã đáng bị ăn đòn rồi; quả thật, gã có vẻ quá bất kính với chủ nhân của mình, người mà lúc này gã đang thưa rằng: "Bẩm ngài Don Quixote xứ La Mancha, tôi coi khoảng thời gian rong ruổi cùng ngài là vô cùng ích lợi, bởi tôi thu lượm được bốn điều trong suốt hành trình; điều thứ nhất là tôi được quen biết ngài, mà tôi coi đó là một may mắn lớn lao; điều thứ hai là tôi đã thấu hiểu hang Montesinos chứa đựng những gì, cùng với sự biến hóa của sông Guadiana và các đầm nước Ruidera; điều này sẽ rất hữu ích cho cuốn Ovidio Tây Ban Nha mà tôi đang biên soạn; điều thứ ba là tôi đã khám phá ra cổ sử về những lá bài, rằng chúng ít ra đã được dùng từ thời Charlemagne, như có thể suy ra từ những lời mà ngài bảo Durandarte đã thốt lên khi, sau quãng thời gian dài dòng dặc Montesinos trò chuyện với nhau, nhà hiệp sĩ tỉnh giấc và nói rằng: 'Kiên nhẫn và xáo bài.' Cụm từ và cách diễn đạt ấy không thể học được khi ngài đang bị phù phép, mà chỉ có thể trước lúc đó, ở nước Pháp, và vào thời đại của vị hoàng đế Charlemagne kể trên. Và sự minh chứng này vừa đúng lúc cho tôi dùng vào cuốn sách kia mà tôi đang viết, cuốn 'Phụ lục về Phát minh Cổ sử của Polydore Vergil;' bởi tôi tin rằng ông ta chưa bao giờ nghĩ đến việc đưa chuyện bài bạc vào sách của mình, trong khi tôi dự định sẽ làm điều đó trong sách của tôi, và đây sẽ là một vấn đề hết sức quan trọng, nhất là khi tôi có thể trích dẫn một nhân vật uy tín và chân thực như ngài Durandarte. Và điều thứ tư là tôi đã dò ra nguồn cội của dòng sông Guadiana, điều mà trước nay nhân loại chưa từng biết đến."

Don Quixote đáp: "Ngươi nói phải; nhưng ta muốn biết, nhỡ ơn Chúa mà họ ban cho ngươi giấy phép in ấn những cuốn sách ấy — điều mà ta lấy làm hoài nghi — thì ngươi định đề tặng chúng cho ai?"

Vị cử nhân đáp: "Ở Tây Ban Nha có các lãnh chúa và quý tộc để mà đề tặng."

Don Quixote bảo: "Không nhiều đâu; chẳng phải vì họ không xứng đáng, mà vì họ chẳng mặn mà nhận sách và gánh lấy nghĩa vụ phải đáp đền sao cho xứng đáng với công sức và nhã ý của tác giả. Ta biết có một vị vương công đủ sức bù đắp cho tất cả những người khác, và hơn thế nữa — còn hơn bao nhiêu nữa, nếu ta mạo muội nói ra, có lẽ ta sẽ khơi dậy lòng đố kỵ trong biết bao lồng ngực quý tộc; nhưng hãy gác chuyện này lại vào một dịp thuận tiện hơn, và giờ thì chúng ta hãy đi tìm nơi nào đó để trú chân qua đêm nay."

Vị cử nhân nói: "Cách đây không xa có một thảo am, nơi có một vị ẩn sĩ sinh sống, người ta bảo ông ấy từng là binh sĩ, và nổi tiếng là một cơ đốc nhân tốt bụng cùng với lòng bác ái, thông tuệ vô cùng. Sát cạnh thảo am, ông ấy có một ngôi nhà nhỏ tự tay mình dựng lên, dù nhỏ nhưng cũng đủ rộng để tiếp đón khách khứa."

Sancho hỏi: "Theo ngài nghĩ, vị ẩn sĩ này có con gà mái nào không?"

Don Quixote đáp: "Mấy khi có vị ẩn sĩ nào mà lại không có; vì những kẻ chúng ta thấy ngày nay nào có giống với các vị ẩn sĩ chốn sa mạc Ai Cập, những người mặc áo lá cọ và sống bằng rễ cây cỏ qua ngày. Nhưng chớ có nghĩ rằng ta ca ngợi những người xưa là để chê bai những người nay; tất cả ý ta muốn nói là việc khổ tu của những con người thời đại này không thể sánh được với sự khắc khổ và thanh bần của thời trước; nhưng điều đó không có nghĩa là họ không đáng kính; ít ra thì ta nghĩ họ đáng kính; và ở bề tệ nhất thì kẻ đạo đức giả ra điều tốt lành còn ít gây hại hơn kẻ công khai phạm tội."

Đúng lúc đó, họ nhìn thấy tiến đến chỗ họ một người đàn ông đi bộ, rảo bước rất nhanh và đang quất một con lừa chở đầy giáo mác cùng kích. Khi tới gần, ông ta chào họ rồi rảo bước qua luôn không dừng lại. Don Quixote gọi với theo: "Khoan đã, bạn hiền; có vẻ như anh đang đi vội hơn mức cần thiết đối với con lừa đấy."

Người đàn ông đáp: "Tôi không dừng lại được đâu, thưa ngài; vì số vũ khí ngài thấy tôi mang theo đây sẽ phải dùng đến vào ngày mai, thế nên tôi không thể chậm trễ; chúc các ngài mạnh giỏi. Nhưng nếu các ngài muốn biết tôi mang chúng đi để làm gì, thì tối nay tôi sẽ trọ ở quán trọ nằm qua khỏi thảo am, và nếu các ngài cũng đi chung đường đó thì sẽ gặp tôi ở trọ, tôi sẽ kể cho nghe vài chuyện kỳ thú; một lần nữa chúc các ngài mạnh giỏi;" và ông ta thúc con lừa đi với tốc độ nhanh đến mức Don Quixote chẳng kịp hỏi những chuyện kỳ thú mà ông ta định kể là gì; và vì bản tính vốn hơi tò mò, luôn bị thôi thúc bởi nỗi khát khao học hỏi điều mới lạ, ông quyết định lên đường ngay lập tức để đến trọ qua đêm ở quán thay vì dừng chân tại thảo am nơi vị cử nhân muốn họ ghé lại. Thế là họ lên yên và cả ba cùng đi thẳng đến quán trọ, tới nơi khi trời vừa chạng vạng tối. Trên đường đi, vị cử nhân đề nghị họ ghé vào thảo am để làm một ngụm nước. Vừa nghe thấy thế, Sancho liền hướng con Dapple về phía đó, và Don Quixote cùng vị cử nhân cũng làm theo; nhưng có vẻ như vận rủi của Sancho đã sắp đặt sẵn nên vị ẩn sĩ không có nhà, đúng như lời một người phụ tá ẩn sĩ mà họ tìm thấy ở đó đã nói với họ. Họ đòi xin chút rượu ngon nhất. Người kia đáp rằng chủ mình không có, nhưng nếu họ thích nước lã giá rẻ thì bà sẽ sẵn lòng dâng hiến.

Sancho liền than thở: "Nếu mà tìm thấy thứ gì trong nước, thì dọc đường đầy những giếng nước mà tôi có thể uống thỏa thích rồi. A, đám cưới của Camacho, và dinh cơ trù phú của Don Diego ơi, sao mà có lắm lúc ta nhớ các người đến thế!"

Rời khỏi thảo am, họ tiếp tục rảo bước hướng về quán trọ, và đi thêm một đọan nữa thì bắt gặp một thanh niên đang đi thong thả phía trước với tốc độ không nhanh lắm, thế là họ bắt kịp anh ta. Anh ta vác trên vai một thanh gươm, trên gươm treo lủng lẳng một cái túi hoặc bọc quần áo, có lẽ là quần dài hoặc quần ống rộng, cùng áo choàng và một hai chiếc áo sơ mi; vì anh ta đang mặc chiếc áo khoác ngắn bằng vải nhung thỉnh thoảng ánh lên vẻ bóng bẩy như lụa, và để phòi vạt áo sơ mi ra ngoài; tất chân bằng lụa, còn giày thì mũi vuông đúng kiểu người ta đi ở triều đình. Tuổi anh ta chắc chừng mười tám hoặc mười chín; nét mặt vui tươi, thoạt nhìn có vẻ là người lanh lẹ, và anh ta vừa đi vừa hát những khúc ca seguidillas để xua tan vẻ mệt nhọc trên đường. Khi họ bắt kịp, anh ta vừa dứt một khúc ca, mà vị cử nhân đã kịp nhớ nằm lòng và người ta bảo rằng lời ca như thế này —

Tôi lên đường đi chiến chinh

Chỉ vì túi chẳng dính tiền,

Ôi, phen này mà có bạc

Thì hẳn tôi khôn biết mấy phen.

Người đầu tiên cất lời bắt chuyện với anh ta là Don Quixote: "Hỡi tráng sĩ phong lưu, ngài đi đường thảnh thơi quá nhỉ; xin phép được hỏi, nếu ngài vui lòng cho biết, ngài định đi đâu thế?"

Cậu thanh niên liền đáp: "Sự oi bức và cảnh nghèo túng là lý do khiến tôi phải đi lại thảnh thơi thế này, còn nơi tôi hướng đến là chiến trường."

Don Quixote hỏi: "Nghèo túng là sao? Chuyện oi bức thì còn hiểu được."

Cậu thanh niên đáp: "Thưa ngài, trong bọc này tôi mang theo quần nhung để mặc đồng bộ với chiếc áo khoác này; nếu cứ mặc chúng đi đường, tôi sẽ chẳng thể nào giữ được vẻ tề chỉnh khi vào thành phố, mà tôi lại chẳng có tiền mua bộ khác; và vì lý do ấy, cũng như để cho mát mẻ, tôi đành đi kiểu này cho kịp vài đại đội bộ binh đang đóng cách đây chưa đầy mười hai dặm, tôi sẽ gia nhập vào đó, và sau đó sẽ chẳng thiếu chi xe thồ để đi cùng đến nơi xuống tàu, người ta bảo là ở Cartagena; tôi thà nhận Quốc vương làm chủ và phục vụ ngài trong quân ngũ, còn hơn là hầu hạ một kẻ khốn cùng chốn triều đình."

Vị cử nhân hỏi: "Thế anh có lãnh được khoản tiền thưởng tòng quân nào không?"

Cậu thanh niên đáp: "Nếu tôi phục vụ một vị đại công thần nào ở Tây Ban Nha hoặc một nhân vật lỗi lạc nào, thì chắc chắn tôi đã được nhận rồi; vì đó là cái lợi của việc phục vụ chủ tốt, từ phòng đợi của gia nhân mà người ta có thể ngoi lên làm sĩ quan cấp úy, đại úy, hoặc kiếm được một khoản lương hưu hậu hĩnh. Còn tôi, khốn khổ thay, toàn phục vụ mấy kẻ chuyên chầu chực bợ đỡ và phiêu lưu, bổng lộc với tiền lương còm cõi đến mức một nửa đã phải đem đi chi tiền là cổ áo cho phẳng phiu; thật là một phép lạ nếu một tên lính tập tình nguyện mà vớ được khoản tiền thưởng tòng quân nào ra hồn."

Don Quixote ân cần hỏi: "Thế xin ngài ơn trên, có thật là trong suốt khoảng thời gian phục vụ, chưa bao giờ anh nhận được một bộ áo hầu chát chúa nào không?"

Cậu thiếu niên trả lời: "Họ cho tôi hai bộ; nhưng cũng giống như khi ai đó rời bỏ một tu viện trước khi khấn dòng, người ta tước bỏ y phục của dòng tu và trả lại cho y quần áo thường phục, các ông chủ của tôi cũng trả lại cho tôi y phục của tôi như thế; bởi ngay khi công việc đưa họ đến triều đình vừa hoàn tất, họ liền về nhà và thu hồi lại những bộ đồng phục mà họ chỉ phát ra để làm sang."

Don Quixote thốt lên: "Đúng là quân keo kiệt bủn xỉn! — như một người Ý hay nói; nhưng dẫu sao đi nữa, hãy tự coi mình là may mắn vì đã rời khỏi triều đình với một mục tiêu cao đẹp như thế, bởi trên đời này chẳng có gì vinh quang hay sinh lời nhiều hơn việc phụng sự Chúa trước tiên, rồi đến nhà vua và chúa công xứ sở của mình, nhất là trong binh nghiệp, nơi mà dẫu có thể không kiếm được nhiều tiền của, thì ít ra cũng giành được nhiều vinh quang hơn là nghiệp bút nghiên, như ta đã nói qua nhiều lần; vì dẫu văn chương có tạo dựng nên nhiều dòng họ hiển hách hơn là đao kiếm, thì những dòng họ do đao kiếm gầy dựng nên vẫn mang một vẻ ưu việt nào đó vượt trội hơn hẳn, cùng một thứ hào quang đặc trưng khiến chúng nổi bật trên tất cả. Và hãy ghi nhớ điều ta sắp nói với ngươi đây, vì nó sẽ rất hữu ích và an ủi ngươi trong những lúc hoạn nạn; đó là đừng để tâm trí mình chìm đắm trong những nghịch cảnh có thể ập đến; bởi điều tồi tệ nhất trong tất cả chính là cái chết, và nếu đó là một cái chết oanh liệt, thì chết chính là điều tuyệt vời nhất. Người ta từng hỏi Julius Caesar, vị hoàng đế La Mã dũng mãnh rằng thế nào là cái chết tốt đẹp nhất. Ông ấy đáp rằng đó là cái chết bất ngờ, đến một cách thình lình và không báo trước; và dẫu ông ấy trả lời như một kẻ ngoại đạo, một kẻ chưa hề thấu biết Chúa trời chân thật, nhưng xét về mặt xoa dịu cảm xúc của chúng ta, ông ấy đã nói đúng; vì giả sử ngươi bị giết ngay trong trận chiến hoặc cuộc giao tranh đầu tiên, dù là do đạn đại bác hay trúng mìn tung xác, thì đã sao nào? Cũng chỉ là chết và mọi chuyện là chấm hết; và theo Terence, một người lính chết oai hùng trên trận tuyến còn hơn là sống sót an toàn trong cảnh tháo chạy; và một người lính dũng cảm sẽ giành được danh tiếng tương xứng với mức độ tuân lệnh các cấp chỉ huy cùng những người lãnh đạo mình. Và hãy nhớ lấy, con trai ta, rằng ngửi mùi thuốc súng vẫn tốt hơn là ngửi mùi xạ hương đối với một người lính, và nếu tuổi già có ập đến với ngươi trong nghiệp dẫu vinh quang này, dẫu cho mình mẩy đầy thương tích, tàn phế hay què quặt đi chăng nữa, thì nó cũng không đến trong sự tủi nhục, mà là thứ tuổi già nghèo túng chẳng thể nào vùi dập được; nhất là nay người ta đang có những chính sách chu cấp và hỗ trợ cho những cựu binh già yếu và tàn tật; vì không thể đối xử với họ theo kiểu của những kẻ phóng thích rồi phủi tay với đám nô lệ da đen khi họ đã già nua vô tích sự, và tống cổ họ ra khỏi nhà với vỏ bọc ban cho sự tự do, rồi biến họ thành nô lệ cho cơn đói khát, nơi mà họ chẳng thế nào thoát ra được ngoại trừ cái chết. Nhưng tạm thời ta sẽ không nói gì thêm ngoài việc hãy trèo lên ngựa ngồi phía sau ta cho đến quán trọ, cùng ta dùng bữa tối ở đó, rồi ngày mai ngươi sẽ tiếp tục hành trình, và nguyện xin Chúa ban cho ngươi những bước đường suôn sẻ như lòng mong ước."

Cậu thiếu niên từ chối lời mời lên ngựa, nhưng lại nhận lời mời ăn tối tại quán trọ; và ở đây người ta kể rằng Sancho đã tự lẩm bẩm với chính mình: "Chúa phù hộ cho ngài làm chủ của tôi; liệu có thể nào một người nói ra lắm điều hay ho nhường ấy vừa nãy, lại có thể đi nói rằng mình đã chứng kiến những chuyện vô lý hoang đường không có thật mà ngài đã thuật lại về hang Montesinos chứ? Thôi được rồi, cứ chờ đấy rồi chúng ta sẽ rõ."

Và lúc này, khi màn đêm buông xuống, họ đã tới quán trọ, và Sancho không khỏi hài lòng khi nhận ra chủ nhân của mình đã coi đây là một quán trọ đích thực, chứ không phải một lâu đài như mọi khi. Vừa bước vào, Don Quixote liền hỏi người chủ quán về người đàn ông mang theo giáo mác và kích, và được cho biết rằng ông ta đang ở trong chuồng ngựa để chăm sóc con lừa của mình; đó cũng là việc mà Sancho và vị cử nhân tiến hành làm cho những con vật của họ, dành máng ăn tốt nhất và chỗ đứng tốt nhất trong chuồng cho Rocinante.