Trở lại với hành tung của vị Hiệp sĩ Mặt Buồn khi chỉ còn lại một mình, sử sách kể rằng khi Don Quixote đã hoàn tất những cú lộn nhào, đầu trần chân đất, mình trần nửa trên nhưng vẫn mặc quần, và thấy Sancho đã bỏ đi mà không thèm chờ xem thêm những trò điên rồ nào khác, ông liền leo lên đỉnh một tảng đá cao. Tại đó, ông bắt đầu ngẫm nghĩ về một điều mà ông đã tự hỏi bản thân nhiều lần trước đây mà chẳng bao giờ đi đến hồi kết: rằng liệu sẽ tốt hơn và phù hợp hơn nếu ông bắt chước cơn điên cuồng dữ dội của Roland, hay nỗi sầu muộn của Amadis. Vừa tự sự một mình, ông vừa cất lời:
“Có gì đáng lạ đâu nếu Roland là một hiệp sĩ tài giỏi và dũng cảm như mọi người vẫn ca tụng, khi mà xét cho cùng, chàng ta đã bị phù phép và chẳng ai có thể giết nổi nếu không đóng một chiếc đinh nút chai vào gót chân, và chàng luôn đi giày có đến bảy lớp đế sắt? Mặc dù những mưu mẹo quỷ quyệt ấy chẳng giúp ích gì được cho chàng trước Bernardo del Carpio — kẻ nắm rõ tất cả những điểm yếu đó và đã siết cổ chàng trong vòng tay tại Roncesvalles. Nhưng gác lại lòng dũng cảm của chàng ta sang một bên, hãy nói đến chuyện chàng mất trí, bởi chắc chắn một điều rằng chàng đã mất trí vì những bằng chứng tìm thấy bên bờ suối và tin tức do người mục đồng mang lại về việc Angelica đã ngủ qua hai giấc ngủ trưa với Medoro, một tên Moor tóc xoăn tít và là tiểu đồng của Agramante. Nếu chàng đinh ninh điều đó là sự thật và người tình đã phụ bạc mình, thì việc chàng hóa điên chẳng có gì là lạ; nhưng còn ta, làm thế nào ta có thể bắt chước cơn điên của chàng, trừ khi ta bắt chước được cả nguyên nhân gây ra nó? Bởi ta dám thề rằng Dulcinea của ta chưa từng thấy một tên Moor nào trong đời, diện y phục đúng điệu như thế, và nàng ngày nay vẫn nguyên vẹn như khi mẹ sinh ra. Ta sẽ oan uổng cho nàng biết mấy nếu cứ tưởng tượng ra điều gì khác để rồi phát điên theo kiểu của Roland Cuồng Loạn. Trái lại, ta thấy Amadis xứ Gaul, chẳng hề mất trí hay làm điều gì điên rồ, vẫn giành được danh tiếng của một người tình lớn sánh ngang những bậc lừng danh nhất. Theo như sử sách kể lại, khi bị người tình Oriana cự tuyệt và ra lệnh không được xuất hiện trước mặt nàng cho đến khi nàng vui lòng, tất cả những gì chàng làm là lui về Peña Pobre cùng một vị ẩn sĩ, và ở đó chàng chìm đắm trong nước mắt cho đến khi Thiên đàng rủ lòng thương giữa lúc đau khổ và túng quẫn tột cùng. Nếu điều đó là sự thật, và quả thực là như vậy, thì hà cớ gì ta phải nhọc công cởi trần trụi, hay phá hoại những cái cây vô tội này, hay làm vẫn đục dòng nước trong vắt của những con suối vốn sẵn sàng cho ta uống bất cứ lúc nào ta muốn? Muôn năm ký ức về Amadis, và mong sao Don Quixote xứ La Mancha sẽ bắt chước chàng chừng nào còn có thể, để rồi người ta sẽ nói về ông, như người ta đã nói về vị kia, rằng dù không lập nên những chiến công hiển hách, ông cũng đã chết khi đang mưu cầu chúng. Và nếu ta không bị Dulcinea hắt hủi hay cự tuyệt, thì với ta, như ta đã nói, việc phải rời xa nàng là quá đủ rồi. Giờ thì vào việc thôi; hãy hiện về trong tâm trí ta, hỡi những chiến tích của Amadis, và chỉ cho ta cách bắt đầu bắt chước các ngươi. Ta thừa biết việc chính mà chàng làm là cầu nguyện và phó thác bản thân cho Chúa; nhưng ta phải tìm đâu ra tràng hạt đây, khi mà ta chẳng có lấy một chuỗi?”
Và rồi ông chợt nghĩ ra cách để tự làm một chuỗi hạt: ông xé một dải vải lớn ở phần tà áo sơ mi đang buông thõng xuống, thắt lên đó mười một nút thắt, trong đó có một nút to hơn hẳn các nút khác. Chuỗi này đã làm nhiệm vụ của một tràng hạt suốt thời gian ông ở đó, trong khoảng thời gian ấy ông đã đọc vô số kinh kính mừng. Nhưng điều khiến ông vô cùng buồn rầu là không có một vị ẩn sĩ nào ở gần để xưng tội và tìm kiếm sự an ủi; thế là ông tự khuây khỏa bằng cách đi đi lại lại trên khoảng đồng cỏ nhỏ, viết và khắc lên vỏ cây cùng lớp cát mịn vô số vần thơ đều mang âm hưởng sầu muộn, một số bài ca ngợi Dulcinea. Dù vậy, khi người ta tìm thấy ông ở đó về sau, những câu thơ duy nhất còn đọc rõ trọn vẹn chính là những câu này:
Hỡi những loài cây chốn núi ngàn,
Cùng muôn bụi cỏ, ngọn cây hoang,
Lẽ nào chẳng thấy lòng đau đớn
Trước nỗi sầu vương ngập ngụa vàn?
Nếu làm phiền các ngươi, dẫu có
Chút lỗi lầm ta chuộc sửa sang,
Thì xin hãy nhớ cho tường tận:
Lệ Don Quixote tuôn lai láng
Vì bóng hình xa cách vạn ngàn
Của Dulcinea xứ Toboso.
Vị tình lang trung trinh nhất mực,
Vì thương nhớ người yêu chịu đựng
Những đày ải giữa chốn hoang vu,
Làm mồi cho muôn vàn đớn đau.
Nào hay vì sao Tình yêu nọ
Lại đối xử như thù hận sâu?
Chàng chỉ biết rằng dòng lệ nóng
Của Don Quixote tuôn lai láng
Vì bóng hình xa cách vạn ngàn
Của Dulcinea xứ Toboso.
Chàng rong ruỗi tìm kiếm hiểm nguy
Trèo non lội suối, vượt đường đi,
Dù đồi hay thung, cao hay thấp,
Chỉ gặp tai ương chuốc khổ lụy.
Tình yêu vẫn cứ hoài đuổi bắt,
Vung ngọn roi tàn nhẫn — ôi chao!
Số phận nghiệt ngã, sầu muôn kiếp,
Lệ Don Quixote tuôn lai láng
Vì bóng hình xa cách vạn ngàn
Của Dulcinea xứ Toboso.
Việc gắn thêm hai chữ "xứ Toboso" vào tên của Dulcinea đã khiến những kẻ tìm thấy mấy dòng thơ trên được trận cười thoải mái, bởi họ đoán rằng Don Quixote hẳn đã tưởng tượng ra nếu không thêm "xứ Toboso" vào khi nhắc đến tên Dulcinea thì câu thơ sẽ trở nên tối nghĩa; và quả thực là vậy, như chính miệng ông đã thừa nhận về sau. Ông còn viết rất nhiều thơ nữa, nhưng như đã nói, ba bài thơ này là tất cả những gì người ta có thể đọc và giải mã một cách rõ ràng, trọn vẹn. Cứ thế, trong tiếng thở dài, trong những lời kêu gọi các vị thần rừng, thần suối, các nàng tiên nước và tiếng Echo ẩm ướt, sầu thảm hãy đáp lời, an ủi và lắng nghe ông, cùng với việc đi tìm thảo mộc để sinh tồn, ông đã trải qua quãng thời gian cho đến khi Sancho quay lại. Nếu sự chờ đợi ấy kéo dài ba tuần thay vì ba ngày, thì vị Hiệp sĩ Mặt Buồn hẳn sẽ tàn tạ đến mức chính người sinh thành ra ông cũng chẳng thể nhận ra nổi. Giờ đây, thật phải phép nếu để mặc ông chìm đắm trong những tiếng thở dài và những vần thơ, để chuyển sang kể lại hành trình của Sancho Panza.
Về phần Sancho, sau khi ra đến đường cái, hắn rẽ hướng đi El Toboso, và sang ngày hôm sau thì đến quán trọ nơi tai họa bị tung chăn lên không trung từng giáng xuống đầu hắn. Ngay khi nhận ra nơi này, hắn có cảm giác như mình lại một lần nữa bay lơ lửng giữa trời, và hắn chẳng tài nào giục bản thân bước chân vào dù đã là giờ ăn trưa — khoảng thời gian hoàn toàn thích hợp để vào quán, và hắn lại đang thèm thuồng một món gì đó nóng hổi sau nhiều ngày liền chỉ toàn ăn đồ nguội ngắt. Sự thèm khát ấy lôi kéo hắn tiến lại gần quán trọ, lòng vẫn còn đang phân vân không biết nên vào hay thôi; và khi hắn đang chần chừ thì có hai người bước ra. Họ lập tức nhận ra hắn và nói với nhau:
— Thưa ngài cử nhân, chẳng phải tay ngồi trên con ngựa kia là Sancho Panza, kẻ mà quản gia của hiệp sĩ chúng ta bảo đã bỏ đi cùng chủ nhân để làm gíáp sĩ đó sao?
— Chính hắn chứ còn ai — vị cử nhân đáp — và kìa là con ngựa của bạn chúng ta, Don Quixote.
Họ nhận ra hắn rõ mồn một như vậy là bởi họ chính là phó tế và thợ cạo ở cùng làng với hắn — hai kẻ từng lùng sục và định đoạt số phận tủ sách của Don Quixote. Ngay khi nhận ra Sancho Panza và Rocinante, vì nôn nóng muốn dò la tin tức về Don Quixote, họ bèn bước tới. Gọi tên hắn, vị phó tế lên tiếng:
— Này bạn Sancho Panza, chủ nhân của anh đâu rồi?
Sancho nhận ra họ ngay lập tức và quyết định giữ kín địa điểm cũng như hoàn cảnh mà hắn đã để lại chủ nhân. Thế là hắn đáp rằng chủ nhân của mình đang bận rộn ở một nơi nào đó với một việc vô cùng quan trọng mà có chết hắn cũng không thể hé lộ.
— Nào, nào — tên thợ cạo nói — nếu anh không chịu nói rõ ngài ấy đang ở đâu, hỡi Sancho Panza, thì chúng tôi sẽ phải ngờ rằng — như chúng tôi đang nghi ngờ đây — chính anh đã sát hại và cướp tài sản của ngài ấy, bởi giờ đây ngài đang cưỡi con ngựa của ngài ấy kìa. Thực ra thì anh phải giao nộp cho bằng được chủ nhân của con chiến mã này, bằng không thì cứ chuẩn bị gánh chịu hậu quả đi.
— Chẳng có gì phải dọa nạt tôi hết — Sancho đáp — vì tôi không phải là kẻ đi cướp bóc hay sát hại bất cứ ai. Số phận của ai hay Chúa trời đã tạo ra ai thì cứ để người đó tự chịu; chủ nhân của tôi đang bận đền tội giữa chốn núi non này một cách rất ư là hoan hỉ.
Và rồi, một mạch không ngơi nghỉ, hắn kể vanh vách chuyện mình đã để lại ông chủ ra sao, những cuộc phiêu lưu nào đã giáng xuống đầu ngài, và việc hắn đang mang một bức thư gửi cho tiểu thư Dulcinea del Toboso — con gái của Lorenzo Corchuelo — người mà ngài đang say đắm đến mê muội. Cả hai người nghe xong đều vô cùng kinh ngạc trước những gì Sancho Panza kể; bởi dẫu họ thừa biết chứng điên của Don Quixote và bản chất của nó, thì mỗi lần nghe kể lại, họ vẫn không khỏi ngỡ ngàng trước những điều kỳ lạ mới mẻ. Họ bèn hỏi Sancho Panza đưa bức thư mang đi gửi tiểu thư Dulcinea del Toboso cho họ xem. Hắn đáp rằng thư được viết trong một cuốn sổ tay, và chủ nhân đã dặn hắn phải chép lại vào giấy ở ngôi làng đầu tiên đặt chân tới. Nghe vậy, vị phó tế liền bảo nếu hắn đưa cho mình, chính ông ta sẽ chép lại thật sạch sẽ, cẩn thận.
Sancho thọc tay vào vách áo ngực để tìm cuốn sổ tay nhưng chẳng thấy đâu; và cho dù hắn có tìm đến tận bây giờ đi nữa thì cũng đời nào thấy được, bởi Don Quixote đã giữ lại nó, chưa từng giao cho hắn, và bản thân hắn cũng chẳng thèm nghĩ đến chuyện đòi lại. Khi nhận ra mình không tài nào tìm thấy cuốn sổ, mặt Sancho cắt không còn giọt máu. Hắn cuống cuồng sờ khắp người, và khi thấy rành rành là nó đã biến mất, không chần chừ thêm một giây nào nữa, hắn vung cả hai tay túm lấy bộ râu của mình rồi giật phăng đi một nửa. Tiếp đó, nhanh hết mức có thể và không ngơi tay, hắn tự tát vào mặt và mũi mình nửa tá cái cho đến khi máu me đầm đìa.
Thấy vậy, vị phó tế và thợ cạo liền hỏi có chuyện gì xảy ra mà hắn lại tự hành hạ bản thân tàn nhẫn thế.
— Còn chuyện gì xảy ra nữa chứ — Sancho mếu máo đáp — ngoài việc tôi vừa đánh rơi mất ba con lừa tơ to như cái dinh cơ, cứ thế biến mất khỏi tay trong chớp mắt?
— Thế nghĩa là sao? — tên thợ cạo ngạc nhiên hỏi.
— Tôi đã đánh mất cuốn sổ tay — Sancho đáp — trong đó đựng bức thư gửi cho Dulcinea, kèm theo một tờ lệnh do chính tay chủ nhân ký, ra lệnh cho cháu gái ngài cắt cho tôi ba con lừa tơ trong tổng số bốn hoặc năm con mà ngài có ở nhà.
Và rồi hắn kể lể cho họ nghe về vụ mất tích của con lừa Dapple.
Vị phó tế an ủi hắn, bảo rằng khi tìm thấy chủ nhân, ông sẽ xin ngài viết lại tờ lệnh khác và lập một bản thảo mới trên giấy theo đúng thủ tục thông thường, bởi những giấy tờ viết trong sổ tay vốn chẳng bao giờ được chấp nhận hay có giá trị.
Sancho nghe thế liền thấy lòng dịu lại và bảo rằng nếu vậy thì việc mất bức thư gửi Dulcinea cũng chẳng làm hắn phiền lòng mấy, bởi hắn đã thuộc làu làu gần hết, và người ta muốn chép lại lúc nào hay ở đâu cũng được.
— Vậy hãy đọc lại đi, Sancho — tên thợ cạo giục — rồi chúng ta sẽ chép lại sau.
Sancho Panza khựng lại, gãi đầu gãi tai để gom nhặt lại ký ức về bức thư. Hắn lúc thì kiễng chân này, lúc lại nhón chân kia, lúc dán mắt xuống đất, lúc lại ngước nhìn bầu trời. Sau khi gần như cắn cụt cả đầu ngón tay và khiến hai người kia phải nín thở chờ đợi, sau một hồi lâu ngập ngừng, hắn mới chậm rãi cất lời:
— Lạy Chúa, thưa ngài cử nhân, tôi chẳng thể nhớ nổi một chữ nào trong cái bức thư ấy nữa; chỉ nhớ mở đầu nó thế này: “Hỡi Nữ quý tộc cao cả và chuyên lau chùi.”
— Đời nào lại dùng từ “chuyên lau chùi” — thợ cạo phản đối — phải là “siêu phàm” hoặc “tối cao” chứ.
— Đúng thế đấy — Sancho đáp — rồi, theo như trí nhớ còm cõi của tôi, nó viết tiếp thế này: “Kẻ bị thương tích, thiếu ngủ và thủng lỗ chỗ xin hôn bàn tay ngài, hỡi người đẹp vô ơn và vô tình nhất”; rồi nó còn luyên thuyên gì đó về chuyện sức khỏe với bệnh tật mà ngài ấy gửi gắm cho nàng; cứ thế nó dông dài mãi cho đến câu kết: “Kẻ mãi mãi thuộc về ngài cho đến lúc nhắm mắt xuôi tay, Hiệp sĩ Mặt Buồn.”
Cả hai người được trận cười nắc nẻ trước trí nhớ siêu phàm của Sancho. Họ hết lời ca ngợi hắn và nài nỉ hắn đọc lại bức thư thêm dăm ba lần nữa để chính họ cũng thuộc làu làu, lát nữa còn chép lại. Sancho đọc liền tù tì ba bận, và mỗi lần đọc hắn lại tuôn ra thêm ba nghìn câu nhảm nhí khác. Sau đó, hắn kể thêm về ông chủ của mình, nhưng tuyệt nhiên không hé răng nửa lời về vụ tung chăn tơi bời mà chính hắn vừa phải nếm mùi ở cái quán trọ mà hắn đang nhất quyết từ chối bước chân vào ấy. Hắn còn hào hứng khoe rằng nếu hắn mang về cho ngài một câu trả lời tốt đẹp từ tiểu thư Dulcinea del Toboso, chúa công của hắn sẽ lập tức tiến bước để trở thành một vị hoàng đế, hoặc ít nhất cũng là một vị vua cai trị; bởi hai người đã bàn bạc đâu vào đấy rồi, và với phẩm chất cá nhân cùng uy danh lừng lẫy của ngài, việc đạt được ngôi vị ấy dễ như trở bàn tay. Hắn kể tiếp rằng khi đã làm hoàng đế rồi, ngài chủ của hắn sẽ lo chuyện cưới xin cho hắn (vì đến lúc đó chắc chắn hắn đã thành góa vợ), và sẽ ban cho hắn làm vợ một trong những nàng hầu của hoàng hậu — vốn là người thừa kế của một vùng lãnh thổ giàu có và rộng lớn trên đại lục, hoàn toàn không dính dáng gì đến mấy hòn đảo vớ vẩn nào nữa, bởi giờ đây ngài chẳng thèm đếm xỉa gì đến chúng. Sancho tuôn ra một lèo tất cả những điều đó với vẻ mặt vô cùng điềm tĩnh — thỉnh thoảng lại đưa tay lau mũi — và với mộtớ trí khôn trống rỗng đến mức hai thính giả lại một lần nữa phải sững sờ trước sức mạnh của chứng điên ở Don Quixote, thứ đã cướp đi lý trí của một con người khốn khổ này. Họ không buồn nhọc công vạch trần sai lầm của hắn, bởi họ cho rằng vì nó chẳng hề gây hại gì đến lương tâm hắn, tốt hơn hết cứ để hắn chìm đắm trong ảo tưởng đó, và như thế họ sẽ càng có thêm nhiều dịp cười sảng khoái khi lắng nghe những lời ngô nghê của hắn. Thế là họ giục hắn cầu Chúa cho sức khỏe của chủ nhân, vì chuyện ngài ấy theo thời gian có thể trở thành hoàng đế như hắn nói, hoặc ít nhất là tổng giám mục hay một phẩm trật tương đương khác, là điều hoàn toàn có thể xảy ra và rất khả thi.
Nghe vậy, Sancho đáp:
— Thưa các ngài, nhỡ đâu vận may xoay vần thế nào khiến chủ nhân tôi nổi hứng muốn làm tổng giám mục thay vì làm hoàng đế, thì tôi rất muốn biết các vị tổng giám mục giang hồ thường ban phát gì cho các giáp sĩ của họ?
— Họ thường ban cho những chức bổng lộc nhỏ hoặc linh mục quản xứ, hay một chân thơ ký thánh đường mang lại nguồn thu nhập cố định kha khá, chưa kể tiền dâng cúng trên bàn thờ tính ra còn hậu hĩnh hơn nhiều — vị phó tế giải thích.
— Nhưng ngặt một nỗi — Sancho than thở — muốn nhận mấy thứ đó thì giáp sĩ phải là kẻ độc thân, và ít ra phải biết cách phụ lễ mi-sa. Nếu vậy thì đời tôi tiêu tơi rồi, vì tôi đã có vợ đùm huề mà lại dốt đặc cán mai, chẳng biết lấy nổi một chữ cái a b c nào. Chuyện gì sẽ xảy ra cho tôi đây nếu ông chủ lại nổi hứng làm tổng giám mục thay vì làm hoàng đế như thói quen thường lệ của các hiệp sĩ giang hồ?
— Đừng có lo, bạn Sancho — tên thợ cạo an ninh — chúng ta sẽ van xin và khuyên nhủ chủ nhân của anh, thậm chí sẽ dùng cả lý lẽ lương tâm để ép ngài chọn làm hoàng đế chứ không làm tổng giám mục, vì làm hoàng đế sẽ dễ dàng hơn đối với ngài, vả lại ngài thượng võ hơn là chữ nghĩa.
— Tôi cũng nghĩ thế — Sancho đáp — dẫu tôi dám chắc ngài làm gì cũng giỏi giang tất. Phần tôi, điều duy nhất tôi định làm là cầu xin Chúa Trời đưa ngài đến nơi nào tốt đẹp nhất cho ngài, và là nơi ngài có thể ban ơn phước nhiều nhất cho tôi.
— Anh nói năng hợp lẽ phải đấy — vị phó tế khen ngợi — và anh sẽ hành xử như một Ki-tô hữu chân chính. Nhưng việc chúng ta phải làm lúc này là tìm cách dụ dỗ chủ nhân anh rời bỏ cái chốn đền tội vô tích sự mà anh vừa kể; tốt nhất chúng ta nên ghé vào quán trọ này để bàn bạc xem nên tính kế gì, sẵn tiện ăn trưa luôn vì đã đến giờ rồi.
Sancho đáp rằng họ cứ việc vào trong, còn hắn sẽ đứng chờ ở ngoài này và lát nữa sẽ giải thích lý do tại sao hắn không muốn và không thích hợp để bước chân vào quán; nhưng hắn nài nỉ họ mang ra cho hắn thứ gì đó lót dạ, nhớ là phải thật nóng hổi, đồng thời mang cả lúa mạch cho con Rocinante. Nói rồi họ bỏ mặc hắn đứng ngoài và bước vào trong quán. Chẳng mấy chốc, sau khi cùng nhau đắn đo suy tính kỹ lưỡng về những việc phải làm để đạt được mục đích, vị phó tế liền loé lên một ý tưởng vô cùng hoàn hảo vừa vặn chiều ý Don Quixote lại vừa đạt được mục đích của họ. Kế hoạch mà ông ta bày tỏ với tên thợ cạo là chính ông ta sẽ đóng giả làm một nàng tiểu thư lưu lạc, trong khi tên thợ cạo sẽ cố gắng hết sức để đóng vai một tên giáp sĩ. Cả hai sẽ tiến đến nơi Don Quixote đang ở, và trong vai một thiếu nữ đang oán hận và khốn cùng, ông ta sẽ cầu xin ngài một ân huệ — thứ mà một hiệp sĩ giang hồ dũng cảm không tài nào từ chối. Ân huệ mà ông ta định mở lời xin chính là ngài hãy hộ tống nàng đi đến bất cứ nơi nào nàng muốn để rửa sạch mối nhục mà một tên hiệp sĩ độc ác đã giáng lên đầu nàng, đồng thời nàng sẽ nài nỉ ngài không được bắt cô tháo mặt nạ cũng như không được gặng hỏi bất cứ điều gì về thân thế cho đến khi ngài đã minh oan cho nàng trước tên hiệp sĩ độc ác kia. Vị phó tế hoàn toàn tin chắc rằng Don Quixote sẽ đáp ứng bất cứ yêu cầu nào được đặt ra theo những điều kiện đó, và bằng cách này, họ có thể dẫn dắt và đưa ngài trở về ngôi làng của mình, nơi họ sẽ tìm cách xem xét liệu chứng điên kỳ quái của ngài có còn chút hy vọng chữa trị nào không.
