Sancho quay trở lại ngôi nhà của Don Quixote, tiếp nối mạch câu chuyện ban đầu, anh ta liền nói: “Về điều mà ngài Samson vừa nhắc đến, rằng ngài ấy muốn biết con lừa của tôi bị đánh cắp bởi ai, bằng cách nào, hay vào lúc nào, tôi xin đáp rằng: Vào chính đêm chúng ta tiến vào vùng Sierra Morena, khi đang phải trốn chạy sự truy lùng của Thánh huynh đệ đoàn sau vụ phiêu lưu đầy bất hạnh với đám nô lệ chèo thuyền và vụ chiếc tử thi trên đường đi Segovia, chủ tôi và tôi đã nép vào một lùm cây rậm rạp. Tại đó, trong lúc chủ tôi tì người vào ngọn giáo, còn tôi thì ngồi trên lưng con Dapple, rệu rã và mệt mỏi sau những trận giao tranh vừa qua, chúng tôi đã chìm vào giấc ngủ ngon lành như thể được nằm trên bốn chiếc đệm lông vũ vậy. Riêng tôi thì ngủ say đến mức, chẳng biết là ai, đã lẻn tới và chống bốn cái cọc xuống bốn góc yên ngựa, khéo léo đến độ để tôi vẫn ngồi lơ lửng trên đó rồi dắt con Dapple đi mất ngấm mà tôi chẳng hề hay biết.”
Don Quixote liền bảo: “Đó là chuyện dễ hiểu thôi, và cũng chẳng có gì mới mẻ, bởi chuyện tương tự từng xảy ra với Sacripante trong cuộc vây hãm Albracca; tên trộm khét tiếng Brunello cũng bằng thủ đoạn y hệt mà cướp được con ngựa đang cưỡi giữa hai chân chàng.”
Sancho tiếp tục câu chuyện: “Trời vừa sáng, và khoảnh khắc tôi vừa cựa quậy thì mấy cái cọc sập xuống, khiến tôi ngã nhúi xuống đất một cú đau điếng. Tôi ngó quanh tìm con lừa nhưng chẳng thấy tăm hơi; nước mắt trào ra và tôi cất tiếng kêu khóc thảm thiết đến mức, nếu tác giả của cuốn sử nước nhà mà chưa đưa tình tiết này vào sách, thì xin ngài ấy hãy tin rằng mình đã bỏ sót một đoạn hay tuyệt cú mèo. Vài ngày sau, tôi cũng chẳng nhớ rõ là bao nhiêu, khi đang cùng phu nhân Công chúa Micomicona hành trình trên đường, tôi bỗng nhìn thấy con lừa của mình, và ngồi trên lưng nó trong bộ dạng của một tên Digan chính là Gines de Pasamonte, cái tên bịp bợm và gã lưu manh khốn kiếp mà chủ trò tôi từng giải cứu khỏi xích xiềng.”
Samson phản bác: “Sự nhầm lẫn không nằm ở chỗ đó; vấn đề là trước khi con lừa xuất hiện trở lại, tác giả đã viết rằng Sancho đang cưỡi trên lưng nó rồi.”
Sancho đáp: “Về điều này thì tôi chịu chết, chẳng biết phải nói sao, chắc là do người chép sử sơ suất, hoặc họa chăng là lỗi của thợ in vậy.”
Samson đồng tình: “Chắc chắn là thế rồi; nhưng còn một trăm đồng vàng thì sao nhỉ? Chẳng lẽ chúng biến mất rồi hay sao?”
Đáp lại câu hỏi đó, Sancho giãi bày: “Tôi đã tiêu vào việc ích nước lợi nhà cho bản thân, cho vợ và các con tôi, và chính nhờ số tiền ấy mà vợ tôi mới có thể kiên nhẫn chịu đựng ngần ấy chuyến phiêu lưu dọc ngang muôn nẻo đường đời để phục vụ ngài Don Quixote, chủ nhân của tôi. Thử nghĩ xem, nếu sau từng ấy thời gian mà tôi trở về nhà với hai bàn tay trắng và mất cả con lừa, thì đời tôi coi như chấm hết. Còn nếu ai đó muốn xía vào chuyện của tôi, thì cứ việc, tôi sẵn sàng đối chất trực tiếp với cả nhà vua. Chuyện tôi lấy hay không lấy, tiêu hay không tiêu, chẳng phải là chuyện của bất kỳ kẻ nào; bởi những trận đòn roi mà tôi gánh chịu trên những dặm đường ấy phải được đền bù bằng tiền, kể cả khi mỗi trận đòn chỉ đáng giá bốn đồng maravedi đi nữa, thì một trăm đồng vàng khác cũng chẳng đủ để trả cho một nửa số đòn ấy đâu. Tốt hơn là mỗi người hãy tự lo thân cho mình, đừng có giở trò đổi trắng thay đen; vì mỗi chúng ta sinh ra đều do Chúa định đoạt, thậm chí đôi khi còn tệ hại hơn thế nữa.”
Carrasco liền nói: “Tôi sẽ lưu ý để nhắc nhở tác giả bộ sử rằng, nếu ngài ấy tái bản tác phẩm, xin đừng quên những lời vàng ngọc mà bậc hiền tài Sancho vừa thốt ra, bởi nó sẽ nâng tầm cuốn sách lên thêm một bậc đáng kể.”
Don Quixote cất tiếng hỏi: “Thưa ngài cử nhân, trong cuốn sử còn điểm nào cần phải đính chính nữa chăng?”
Hắn đáp: “Tất nhiên là còn chứ, nhưng chẳng có điểm nào quan trọng bằng những điều tôi vừa nêu.”
Don Quixote lại hỏi: “Thế tác giả có hứa hẹn sẽ viết phần thứ hai hay không?”
Samson trả lời: “Ngài ấy có hứa hẹn; nhưng lại bảo rằng vẫn chưa tìm thấy bản thảo, cũng chẳng biết ai đang giữ nó; thế nên chúng ta chẳng thể đoán chắc phần tiếp theo có xuất hiện hay không. Vì lẽ đó, xoay quanh vấn đề này, người thì bảo xưa nay chẳng có phần hai nào ra hồn, kẻ lại cho rằng viết về Don Quixote đến thế là quá đủ rồi, nên phần đông cho rằng sẽ chẳng có phần hai nào cả. Dẫu vậy, vẫn có những kẻ vui tính thay vì ủ dột, lại hào hứng lên tiếng: ‘Cứ cho chúng tôi thêm những tích truyện về Quixote đi, cứ để Don Quixote xung trận và Sancho ba hoa đi, kết cục ra sao mặc kệ, chúng tôi cứ thế là mãn nguyện rồi.’”
Don Quixote hỏi tiếp: “Vậy tác giả định làm gì?”
Samson đáp: “Làm gì ư? Chà, ngay khi tìm thấy tập sử mà ngài ấy đang ráo riết truy tìm với một sự chăm chỉ phi thường, ngài ấy sẽ cho in ấn phát hành ngay lập tức, bị thúc đẩy bởi lợi nhuận thu về từ việc đó hơn là bất kỳ suy nghĩ viển vông nào về sự ngợi ca.”
Nghe vậy, Sancho liền châm biếm: “Hóa ra tác giả đang nhắm đến tiền tài và lợi lộc ư? Sợ rằng ngài ấy khó lòng đạt được mục đích, bởi mọi thứ sẽ cứ vội vã, hấp tấp y như kiểu người thợ may làm quần áo vào chiều ba mươi Tết; mà những tác phẩm làm ăn cẩu thả thì chẳng bao giờ đạt được độ hoàn mỹ như mong muốn. Cứ để cái lão người Moor hay bất cứ kẻ nào viết sách ấy tự lo liệu việc của mình đi, còn tôi và chủ tôi sẽ dâng sẵn cho lão ta đủ thứ chất liệu ngổn ngang về muôn vàn cuộc phiêu lưu cùng tai nạn dở khóc dở cười, đủ để viết không chỉ một phần hai, mà là cả một trăm phần ấy chứ. Lão ta hẳn đang tưởng tượng rằng chúng ta đang nằm ngửa ngủ khì trên đống rơm ở đây, nhưng cứ thử nhấc chân chúng ta lên để đóng móng ngựa xem, lão sẽ biết ngay chúng ta đang thọt ở chân nào. Tôi chỉ muốn nói rằng, nếu chủ tôi chịu nghe theo lời khuyên của tôi, thì lúc này chúng ta đã lại tung hoành ngang dọc ngoài chiến địa, trừ gian diệt bạo, đúng theo lề thói của các hiệp sĩ giang hồ chân chính rồi.”
Sancho vừa dứt lời thì tiếng hí của con Rocinante vang lên tai họ. Don Quixote coi tiếng hí ấy là một điềm lành, và quyết định sẽ lên đường thực hiện một chuyến xuất quân nữa trong vòng ba bốn ngày tới. Khi thông báo ý định này với vị cử nhân, chàng bỗng xin ý kiến xem nên hướng về vương quốc nào để bắt đầu hành trình. Cử nhân đáp rằng theo ông ta, chàng nên hướng về vương quốc Aragon và thành phố Saragossa, nơi sẽ diễn ra những kỳ hội thao long trọng nhân lễ hội Thánh George; tại đó, chàng có thể giành lấy vinh quang vượt trên tất cả các hiệp sĩ Aragon, và qua đó vượt lên trên mọi hiệp sĩ trên thế giới này. Ông ta ca ngợi quyết định vô cùng cao đẹp và dũng mãnh của chàng, nhưng cũng đồng thời nhắc nhở chàng nên cẩn trọng hơn khi đối mặt với hiểm nguy, bởi sinh mạng của chàng không thuộc về riêng chàng, mà thuộc về tất cả những ai đang cần đến sự bảo vệ và giúp đỡ của chàng trong cơn hoạn nạn.
Nghe đến đây, Sancho liền chen vào: “Đấy chính là điều khiến tôi kinh sợ nhất đấy, thưa ngài Samson! Chủ tôi sẵn sàng lao vào trăm kẻ có vũ trang hệt như một đứa trẻ ham ăn lao vào nửa tá quả dưa vậy. Lạy Chúa tôi, thưa ngài cử nhân! Có lúc cần tấn công nhưng cũng có lúc phải rút lui, đâu phải lúc nào cũng cứ hô ‘Santiago, và siết chặt đội hình Tây Ban Nha!’ mãi được. Hơn nữa, tôi từng nghe người ta nói (và nếu nhớ không lầm thì chính chủ tôi là người nói) rằng ranh giới của lòng dũng cảm nằm ở khoảng giữa của sự hèn nhát và tính hấp tấp liều lĩnh; nếu đã vậy, tôi không muốn ngài ấy cứ xông pha khi chẳng có lý do chính đáng, hay chần chừ tấn công khi thế trận hoàn toàn bất lợi. Nhưng trên hết, tôi xin cảnh báo trước với chủ tôi rằng, nếu ngài muốn dắt tôi đi cùng thì phải thỏa mãn điều kiện là ngài phải gánh hết mọi chuyện đánh đấm, còn tôi chỉ lo việc giữ gìn cho ngài sạch sẽ, thoải mái mà thôi. Về khoản hầu hạ này, tôi xin sẵn lòng túc trực; nhưng nếu ngài đợi tôi rút kiếm, dẫu chỉ là để đối đầu với đám dân đen hạ tiện chuyên xách cuốc xẻng đi nữa, thì cứ quên đi cho mẻ. Tôi nào phải là một kẻ sinh ra để chiến đấu, thưa ngài Samson, mà chỉ là người hầu cận trung thành và xuất sắc nhất từng phục vụ hiệp sĩ giang hồ mà thôi. Nếu ngài Don Quixote, chủ nhân của tôi, vì ghi nhận vô số công lao trung thành của tôi mà ban ơn cho tôi cai quản một hòn đảo nào đó trong số vô vàn hòn đảo mà ngài quả quyết là mọc đầy ở những vùng này, tôi xin tạ ơn sâu sắc; còn nếu ngài không ban cho tôi, thì tôi cũng sinh ra như bao người khác, và đời người há lại có thể sống bám vào ai ngoài Chúa trời cơ chứ? Hơn nữa, miếng bánh mì của tôi ăn không có chức tus quyền cai trị đôi khi còn thấy ngon miệng hơn, thậm chí ngon hơn rất nhiều so với khi tôi làm quan cai quản ấy chứ. Ai mà biết được, nhỡ đâu nơi ghế quan chức ấy, quỷ dữ lại giăng sẵn mấy cái bẫy để khiến tôi sẩy chân ngã quỵ rồi gãy rụng hết cả hàm răng thì sao? Tôi sinh ra là Sancho và chết đi cũng vẫn là Sancho. Dẫu vậy, nếu thiên đường hào phóng ban tặng cho tôi một hòn đảo hay thứ gì đó tương tự mà chẳng phải nhọc công gánh vác rủi ro lớn, tôi cũng chẳng dại dột gì mà chối từ; bởi người ta vẫn thường nói: ‘Khi người ta biếu con bê, hãy xỏ dây thừng vào dắt;’ và ‘Vận may đến cửa, dại gì không nhận.’”
Carrasco liền bảo: “Này huynh đệ Sancho, anh vừa nói những lời triết lý sâu xa chẳng khác nào một bậc đại học giả; dẫu vậy, hãy cứ phó thác niềm tin vào Chúa và ngài Don Quixote, bởi ngài ấy chắc chắn sẽ ban cho anh cả một vương quốc chứ chẳng chơi, nói gì đến một hòn đảo.”
Sancho đáp: “Nhiều hay ít thì cũng rứa cả thôi, thưa ngài Carrasco, dẫu tôi dám chắc với ngài rằng chủ tôi chẳng đời nào đem vương quốc định ban cho tôi nhét vào một cái bao rách lỗ chỗ đâu; bởi tôi đã tự bắt mạch cho chính mình và thấy bản thân hoàn toàn khỏe mạnh, đủ sức cai quản vương quốc lẫn trị vì đảo quốc; và tôi cũng từng thưa với chủ tôi điều đó rồi.”
Samson nhắc nhở: “Hãy cẩn thận đấy, Sancho, quyền cao chức trọng sẽ làm thay đổi bản chất con người, biết đâu khi đã ngồi lên ghế quan tổng trấn, anh đến cả người mẹ đẻ ra mình còn chẳng nhận ra nữa là.”
Sancho bèn đáp: “Câu nói ấy có lẽ đúng với những kẻ sinh ra nơi xó chợ góc đường, chứ quyết không ứng nghiệm với những ai mang dòng máu Cơ Đốc thâm căn cố đế thấm sâu tận tâm can như tôi đây. Nào, ngài thử nhìn lại tính nết của tôi xem, liệu có chút hy vọng nào để tôi trở thành kẻ vong ân bội nghĩa với bất kỳ ai hay không?”
Don Quixote cầu nguyện: “Cầu xin Chúa ban phúc cho điều đó; chúng ta hãy chờ xem khi chức vị cai quản ấy đến tay; và ta dường như đã nhìn thấy nó ngay trước mắt rồi đây.”
Chàng liền nài nỉ vị cử nhân, nếu ngài là một thi sĩ, hãy làm ơn sáng tác giúp chàng vài vần thơ mang tâm sự từ biệt mà chàng muốn gửi tới phu nhân Dulcinea del Toboso; đồng thời lưu ý sao cho mỗi chữ cái trong tên nàng được đặt ở đầu mỗi dòng thơ, để khi đọc hết bài thơ, người ta có thể ghép các chữ cái đầu tiên lại thành tên “Dulcinea del Toboso”. Vị cử nhân đáp rằng dù ông ta không phải là một trong những nhà thơ lừng danh của Tây Ban Nha vốn được đồn đại là chỉ có ba người rưỡi, ông ta vẫn sẽ cố gắng hoàn thành những câu thơ theo yêu cầu; dẫu vậy, ông ta cũng thấy trước một thử thách lớn, bởi tên của nàng có tới mười bảy chữ cái. Nếu ông ta làm bốn khổ thơ bốn dòng, sẽ thừa ra một chữ cái; còn nếu làm năm dòng, tức là thể thơ decimas hoặc redondillas, thì lại thiếu mất ba chữ cái. Mặc dù vậy, ông ta sẽ tìm cách bớt xén khéo léo để cái tên “Dulcinea del Toboso” vừa vặn nằm gọn trong bốn khổ thơ bốn dòng.
Don Quixote quả quyết: “Bằng cách này hay cách khác, nhất định phải làm cho bằng được, bởi nếu cái tên ấy không hiện lên rõ mồn một, sẽ chẳng có người phụ nữ nào tin rằng những vần thơ đó được viết dành riêng cho nàng cả.”
Họ đã đi đến thống nhất như vậy, và hẹn ba ngày sau sẽ chính thức lên đường. Don Quixote dặn dò vị cử nhân phải giữ kín chuyện này, đặc biệt là với thầy phó tế, tháp chuông Nicholas, cô cháu gái và người quản gia, kẻo họ lại tìm cách ngăn cản ý nguyện anh dũng cao cả của chàng. Carrasco hứa hẹn đủ điều rồi cáo từ ra về, không quên dặn Don Quixote hãy thông báo cho ông ta biết tin vui hay buồn mỗi khi có dịp. Cứ thế, họ chào tạm biệt nhau, còn Sancho thì đi lo chuẩn bị những thứ cần thiết cho chuyến viễn chinh sắp tới.
