Cid Hamete Benengeli, bậc tác giả người Ả Rập kiêm xứ La Mancha, thuật lại trong bộ sử liệu trang trọng, hào sảng, tỉ mỉ, lý thú và đầy tính nguyên bản này rằng, sau cuộc tranh luận giữa vị hiệp sĩ lừng danh Don Quixote xứ La Mancha và người giám mã Sancho Panza được ghi lại ở cuối chương hai mươi mốt, Don Quixote ngước mắt lên và thấy đi dọc con đường ông đang đi có khoảng một tá người đi bộ, cổ bị xâu lại với nhau bằng một chiếc xích sắt lớn như những hạt chuỗi, và tất cả đều bị còng tay. Đi cùng họ còn có hai kẻ cưỡi ngựa và hai kẻ đi bộ; những kẻ cưỡi ngựa mang súng hỏa mai có ổ khóa bánh xe, còn những kẻ đi bộ mang lao và kiếm. Ngay khi nhìn thấy họ, Sancho liền nói:
– Kia là một đoàn phu khổ sai đang trên đường đến các bãi chèo thuyền theo lệnh của nhà vua.
– Sao lại là theo lệnh ép buộc? – Don Quixote hỏi. – Chẳng lẽ nhà vua lại dùng vũ lực ép buộc bất cứ ai hay sao?
– Tôi không có ý đó, – Sancho đáp, – mà ý tôi là những kẻ này bị kết án vì tội ác của chúng nên phải buộc phải phục dịch trong các chiến thuyền của nhà vua.
– Dù thế nào đi nữa, – Don Quixote đáp lại, – thì tóm lại những kẻ này đang phải đến nơi mà chúng bị áp giải đi chứ không phải theo ý nguyện của chúng.
– Đúng vậy, – Sancho nói.
– Vậy thì, nếu thế, đây là lúc để ta thực hiện chức trách của mình: dẹp bỏ bạo lực, cứu rỗi và giúp đỡ những kẻ khốn khổ.
– Xin ngài hãy nhớ cho, – Sancho nói, – Công lý, vốn chính là nhà vua, không hề dùng vũ lực hay làm điều sai trái với những kẻ như vậy, mà là đang trừng phạt tội ác của chúng.
Lúc này, đoàn phu khổ sai đã tiến lại gần, và Don Quixote dùng những lời lẽ hết sức nhã nhặn để đề nghị những kẻ áp giải làm ơn cho ông biết lý do vì sao họ lại dẫn giải những con người này theo cách thức đó. Một trong những lính canh cưỡi ngựa đáp rằng đó là những tên phu khổ sai thuộc về bệ hạ, rằng họ đang trên đường đến các chiến thuyền, và đó là tất cả những gì cần phải nói cũng như tất cả những gì ông ta cần phải biết.
– Mặc dù vậy, – Don Quixote đáp, – ta vẫn muốn nghe từng người một kể lại nguyên nhân dẫn đến cơ sự bất hạnh của họ; – ông nói thêm nhiều điều tương tự để thuyết phục họ kể lại ý muốn của mình một cách lịch thiệp đến mức tên lính canh cưỡi ngựa kia liền bảo ông:
– Dù chúng tôi có ở đây sổ bộ và văn bản kết án của từng tên khốn này đi nữa, thì đây cũng không phải lúc lôi ra hay đọc chúng; ngài cứ đến mà hỏi thẳng bọn chúng; chúng có thể kể nếu muốn, và chúng sẽ kể thôi, bởi vì lũ này lấy làm khoái chí khi được làm và kể lể về những thói hư tật xấu của mình.
Với sự cho phép đó – điều mà Don Quixote chắc chắn sẽ tự làm ngay cả khi họ không cho phép – ông tiến lại gần đoạn xích sắt và hỏi tên đầu tiên vì tội gì mà hắn lại rơi vào hoàn cảnh thảm hại thế này.
Hắn đáp rằng đó là vì tội... yêu đương.
– Chỉ vì điều đó thôi ư? – Don Quixote đáp lại. – Chà, nếu vì yêu mà người ta bị đày ra chiến thuyền thì có lẽ ta đã phải ngồi chèo thuyền ở đó từ lâu lắm rồi.
– Tình yêu này không giống như điều ngài đang nghĩ đâu ạ, – tên phu khổ sai nói; – tình yêu của tôi là việc tôi quá yêu cái giỏ đựng đồ giặt sạch của một mụ giặt thuê, đến mức tôi ôm chặt nó vào lòng, nếu không có cánh tay công lý giật phăng nó ra khỏi người, thì có lẽ đời này kiếp này tôi cũng chẳng bao giờ buông tay ra theo ý nguyện của mình; tôi bị bắt quả tang tại trận, chẳng cần phải tra khảo gì sất, vụ án đã ngã ngũ, thế là họ ban cho tôi một trăm roi ở lưng cùng với ba năm "gurapas" nữa, và thế là hết chuyện.
– "Gurapas" là gì thế? – Don Quixote hỏi.
– Gurapas là chiến thuyền đấy ạ, – tên phu khổ sai đáp. Hắn là một thanh niên độ chừng hai mươi tư tuổi và tự xưng là người gốc Piedrahita.
Don Quixote lại đem câu hỏi ấy hỏi kẻ thứ hai, nhưng hắn chẳng đáp lời nào, vẻ mặt vô cùng ủ rũ và sầu muộn; tuy nhiên, tên thứ nhất đã trả lời thay cho hắn rằng:
– Thưa ngài, hắn ta đi đày vì tội làm chim hoàng yến, ý tôi là làm nhạc công kiêm ca sĩ ạ.
– Gì chứ? – Don Quixote nói. – Vì làm nhạc công và ca sĩ mà người ta cũng bị đày ra chiến thuyền nữa sao?
– Thưa vâng, thưa ngài, – tên phu khổ sai đáp, – bởi vì chẳng có gì tệ hơn việc cất tiếng hát trong lúc hoạn nạn cả.
– Trái lại, ta từng nghe người ta nói rằng, – Don Quixote bảo, – kẻ nào cất tiếng hát là kẻ đó xua đuổi được muộn phiền.
– Ở đây thì ngược lại, – tên phu khổ sai nói; – bởi vì kẻ nào hát một lần sẽ phải khóc suốt cả cuộc đời.
– Ta không hiểu nổi điều đó, – Don Quixote nói; nhưng một trong những tên lính canh liền bảo ông:
– Thưa ngài, hát trong lúc hoạn nạn theo tiếng lóng của hội huynh đệ non sancta có nghĩa là khai nhận dưới đòn roi tra tấn; chúng đem kẻ tội đồ này ra tra tấn và hắn đã khai nhận tội ác của mình, đó là tội cuatrero, nghĩa là ăn trộm gia súc; và dựa vào lời khai đó, họ kết án hắn sáu năm lao dịch trên chiến thuyền, cộng với hai trăm roi mà hắn đã chịu ở lưng; hắn lúc nào cũng ủ dột và buồn rầu là bởi vì những tên trộm khác bị bỏ lại phía sau và đang bước đi ở đây thường hay đối xử tệ bạc, miệt thị, chế nhạo và khinh bỉ hắn vì tội đã khai nhận mà lại không đủ can đảm để nói một tiếng "không"; bởi vì, theo lời chúng, chữ "không" cũng có ngần ấy chữ cái như chữ "có", và một kẻ phạm tội sẽ được nhờ khi sinh mạng hay cái chết của hắn phụ thuộc vào chính cái lưỡi của mình chứ không phải vào nhân chứng hay vật chứng; và theo ý tôi thì chúng nói cũng chẳng sai là mấy.
– Ta cũng nghĩ thế, – Don Quixote đáp; rồi tiến đến kẻ thứ ba, ông hỏi hắn câu hỏi mà ông đã hỏi những kẻ trước, và người này đáp lại một cách vô cùng sẵn sàng và thản nhiên:
– Tôi bị đày năm năm đến chỗ các phu nhân gurapas chỉ vì thiếu đúng mười đồng ducat.
– Ta sẵn lòng tặng ngươi hai mươi đồng để giúp ngươi thoát khỏi rắc rối đó, – Don Quixote nói.
– Điều đó, – tên phu khổ sai đáp, – cũng giống như việc một kẻ có tiền trên biển khi đang chết đói mà chẳng có cách nào mua được thứ mình muốn vậy; ý tôi là nếu vào đúng thời điểm đó mà tôi có sẵn hai mươi đồng ducat mà ngài vừa hào phóng đề nghị, thì tôi đã có thể bôi trơn cây bút của viên chưởng khế và làm tươi mát thêm sự nhạy bén của tay biện lý rồi, để cho đến ngày nay tôi được đứng giữa quảng trường Zocodover ở Toledo chứ không phải lê bước trên con đường này và bị trói cặp vào nhau như một con chó săn. Nhưng Chúa thật vĩ đại; hãy kiên nhẫn thôi—thôi nào, thế là đủ lắm rồi.
Don Quixote bước tiếp đến kẻ thứ tư, một người có vẻ ngoài đáng kính với bộ râu trắng rủ xuống ngực. Khi nghe hỏi lý do vì sao mình lại có mặt ở đây, ông lão bắt đầu khóc nức nở mà không đáp lại một lời nào. Tuy nhiên, kẻ thứ sáu bèn làm cái lưỡi thay cho ông lão và nói:
– Người đáng kính này bị đày ra chiến thuyền bốn năm, sau khi đã diễu hành bêu bướu khắp các phố phường một cách long trọng trên lưng ngựa.
– Theo ta hiểu, – Sancho Panza liền nói, – thì điều đó có nghĩa là đã bị đem ra bêu riếu nơi công cộng.
– Đúng thế, – tên phu khổ sai đáp, – và tội danh khiến ông ấy phải chịu hình phạt đó là làm kẻ môi giới tai họa, không, phải là môi giới thể xác; ý tôi tóm lại là vị quý ông này mang tội làm má mì, và ngoài ra còn dính dáng đến một chút phép thuật phù thủy nữa.
– Nếu không có cái sự dính dáng đến phù thủy ấy thêm vào, – Don Quixote nói, – thì chỉ vì tội làm má mì thôi, ông ấy chưa đáng phải chèo thuyền trên chiến thuyền, mà trái lại còn xứng đáng được chỉ huy và làm đô đốc của chúng nữa; bởi vì chức vụ má mì không phải là một nghề tầm thường, mà là chức vụ dành cho những kẻ có óc phán đoán, vô cùng cần thiết trong một nhà nước được tổ chức ngăn nắp, và chỉ nên được đảm nhiệm bởi những người có dòng dõi cao quý; thậm chí cần phải có một thanh tra và giám thị quản lý họ, giống như các chức vụ khác, cùng với một số lượng được công nhận như các nhà môi giới trên sàn giao dịch; bằng cách này, rất nhiều tệ nạn do nghề nghiệp và danh xưng này gây ra khi rơi vào tay những kẻ đần độn và vô tri sẽ được tránh khỏi, chẳng hạn như những mụ đàn bà ngu ngốc ít nhiều, hay mấy tên tiểu đồng và kẻ hề thiếu lập trường cùng kinh nghiệm – những kẻ vào những tình huống cấp bách nhất, và khi cần đến sự khéo léo mưu trí, lại để cho miếng ăn rơi tuột mất trước miệng mà chẳng biết đâu là tay phải của mình. Ta muốn đi xa hơn nữa và đưa ra những lý do để chứng minh rằng thật khôn ngoan khi lựa chọn những ai nắm giữ một chức vụ thiết yếu đến vậy trong nhà nước, nhưng đây không phải là nơi thích hợp để bàn chuyện đó; một ngày nào đó ta sẽ giảng giải vấn đề này cho ai có đủ khả năng quan sát và chấn chỉnh nó; tất cả những gì ta nói lúc này là, việc ông ấy có thêm tội danh phù thủy đã làm vơi bớt đi nỗi buồn trong lòng ta khi nhìn thấy mái tóc trắng và vẻ mặt đáng kính ấy lại rơi vào một hoàn cảnh đau đớn đến thế chỉ vì tội làm má mì; dẫu ta thừa biết rằng chẳng có thứ phép thuật nào trên thế gian này có thể lay chuyển hay ép buộc được ý chí con người như một số kẻ khờ khạo tưởng tượng, bởi vì ý chí của chúng ta vốn tự do, và chẳng có thứ thảo dược hay bùa chú nào có thể cưỡng lại nó. Tất cả những gì một vài mụ đàn bà ngốc nghếch và lang băm làm chỉ là khiến đàn ông u mê lú lẫn bằng những thứ thuốc độc và dược phẩm, rồi giả vờ rằng chúng có quyền năng tạo ra tình yêu, bởi vì như ta đã nói, việc ép buộc ý chí là điều bất khả thi.
– Lời ngài nói quả rất đúng, – vị lão ông tốt bụng cất lời, – và thực sự thì, thưa ngài, về phần cáo buộc phù thủy, tôi hoàn toàn vô tội; còn về tội làm má mì thì tôi không thể chối cãi; nhưng tôi chưa từng nghĩ rằng mình đang làm điều gì sai trái, bởi vì mục đích duy nhất của tôi là làm sao cho tất cả mọi người đều được vui vẻ, sống trong hòa bình và yên tĩnh mà không có tranh chấp hay phiền muộn; thế nhưng những thiện ý ấy chẳng thể cứu tôi khỏi việc phải bước chân đến nơi mà tôi chẳng mòn mỏi mong ngày trở về, với gánh nặng tuổi tác trên lưng cùng một chứng bệnh đường tiết niệu chẳng bao giờ để cho tôi được yên ổn lấy một khắc; – và rồi ông lão lại bật khóc nức nở như trước. Xúc động trước hoàn cảnh ấy, Sancho cảm thấy vô cùng thương cảm liền thọc tay vào ngực áo lấy ra một đồng tư rồi bố thí cho ông lão.
Don Quixote đi tiếp và hỏi một kẻ khác về tội trạng của hắn, và người này đáp lại với thái độ không hề kém phần hoạt bát, thậm chí còn hớn hở hơn cả kẻ trước.
– Tôi ở đây là vì đã đùa quá trớn với một cặp chị em họ của tôi, và với cả một cặp chị em họ khác chẳng có họ hàng gì với tôi; tóm lại là tôi đùa quá trớn với tất cả bọn họ đến mức kết cục là tạo ra một thứ quan hệ họ hàng phức tạp rắc rối đến nỗi chẳng có viên kế toán nào gỡ ra cho đặng: mọi tội trạng đều được chứng thực rành rành, tôi chẳng nhận được sự khoan hồng nào, lại chẳng có tiền bạc trong tay, suýt nữa thì bị treo cổ đến nơi, thế là họ kết án tôi sáu năm lao dịch chiến thuyền; tôi đành chấp nhận số phận, đó là hình phạt cho lỗi lầm của tôi; tôi còn trẻ; chỉ cần còn sống là mọi chuyện rồi sẽ ổn thỏa cả thôi. Nếu ngài, thưa ngài, có chút gì để giúp đỡ người nghèo, Chúa sẽ trả ơn ngài trên thiên đường, và chúng tôi ở trần gian này cũng sẽ tụng kinh cầu nguyện cho sinh mạng cùng sức khỏe của ngài được trường thọ và tốt đẹp như vẻ ngoài đáng yêu của ngài xứng đáng được hưởng.
Kẻ này mặc trang phục của một sinh viên, và một trong những tên lính canh cho biết hắn ta là một kẻ ăn nói rất giỏi và thông thạo tiếng Latinh một cách tao nhã.
Đi sau tất cả những kẻ đó là một người đàn ông chừng ba mươi tuổi, dáng vóc rất đỗi khôi ngô, chỉ có điều khi nhìn, đôi mắt hắn hơi lé vào trong một chút. Hắn bị trói khác với những kẻ còn lại, bởi vì chân hắn mang một sợi xích dài đến mức quấn quanh cả người, cùng với hai chiếc vòng sắt ở cổ: một chiếc gắn vào xiềng xích, chiếc kia gắn vào cái gọi là "chân bạn hiền", từ đó buông thõng hai thanh sắt kéo dài đến tận eo cùng hai chiếc còng cố định giữ chặt đôi tay hắn bằng một ổ khóa lớn, khiến hắn không thể đưa tay lên miệng hay cúi đầu xuống tay được. Don Quixote hỏi tại sao kẻ này lại mang nhiều xiềng xích hơn những người khác. Tên lính canh đáp rằng đó là bởi vì chỉ riêng một mình hắn đã phạm nhiều tội ác hơn tất cả những kẻ còn lại cộng lại, lại vô cùng táo tợn và là một tên gian ác đích thực, đến mức dù họ có áp giải hắn theo cách đó đi chăng nữa thì họ vẫn cảm thấy không yên tâm mà luôn nơm nớp lo sợ hắn trốn thoát.
– Hắn có thể đã phạm những tội ác gì, – Don Quixote hỏi, – nếu chúng không đáng phải chịu một hình phạt nặng nề hơn việc bị đày ra chiến thuyền?
– Hắn bị kết án mười năm, – tên lính canh đáp, – điều đó cũng tương đương với cái chết về mặt dân sự, và tất cả những gì cần phải nói là tên lính tráng cừ khôi này chính là Gines de Pasamonte lừng danh, hay còn gọi là Ginesillo de Parapilla.
– Xin hãy khoan đã, thưa ngài viên chức cai quản, – tên phu khổ sai bỗng chen ngang, – chúng ta đừng có đặt biệt danh hay họ tên lộn xộn ở đây chứ; tên tôi là Gines, chứ không phải Ginesillo, và họ của tôi là Pasamonte, chứ không phải Parapilla như lời ngài nói; ai lo việc nấy thì sẽ đủ chuyện để làm rồi đấy.
– Hãy ăn nói bớt xấc láo lại đi, tên đại trộm cắp hạng nặng kia, – viên cai quản đáp, – nếu mày không muốn tao bắt mày phải ngậm miệng lại bất chấp cả hàm răng của mày.
– Người ta dễ dàng nhận thấy rằng đời người ra sao là do Chúa định đoạt, – tên phu khổ sai đáp lại, – nhưng rồi sẽ có kẻ phải biết được liệu tôi có thực sự tên là Ginesillo de Parapilla hay không vào một ngày nào đó.
– Chứ người ta không gọi mày thế phỏng, hả cái đồ dối trá? – tên lính canh hỏi.
– Có chứ, – Gines đáp, – nhưng tôi sẽ bắt họ phải thôi gọi tôi như thế, bằng không tôi sẽ bị cạo đầu... ở đâu thì tôi chỉ dám nói thầm trong miệng thôi. Nếu ngài, thưa ngài, có thứ gì muốn cho chúng tôi thì hãy phát luôn đi, rồi xin Chúa phù hộ cho ngài, bởi vì ngài đang làm chúng tôi phát bực với đủ thứ thắc mắc tò mò về cuộc đời của người khác đấy; còn nếu ngài muốn biết về cuộc đời tôi, xin thưa rằng tôi chính là Gines de Pasamonte, kẻ có cuộc đời đã được chính những ngón tay này viết thành sách.
– Hắn nói thật đấy, – viên cai quản xác nhận, – bởi vì chính hắn đã tự viết câu chuyện cuộc đời mình hoành tráng ra phết, và đã để lại cuốn sách ở nhà tù để cầm cố lấy hai trăm đồng thực.
– Và tôi nhất định sẽ chuộc nó về, – Gines nói, – cho dù có phải cầm cố đến hai trăm đồng ducat đi nữa.
– Nó hay đến thế cơ à? – Don Quixote hỏi.
– Nó hay đến mức, – Gines đáp, – mà dẹp quách cái cuốn "Lazarillo de Tormes" cùng tất cả những cuốn sách loại đó đã và đang được viết ra đi, chẳng thấm tháp gì khi đem ra so sánh với nó cả: tất cả những gì tôi có thể nói về nó là nó đề cập đến những sự thật, những sự thật rành mạch và lý thú đến mức chẳng có lời dối trá nào sánh kịp.
– Thế cuốn sách mang tựa đề gì? – Don Quixote hỏi.
– "Cuộc đời của Gines de Pasamonte", – chính chủ nhân của nó đáp.
– Và nó đã hoàn thành chưa? – Don Quixote hỏi.
– Làm sao mà hoàn thành được chứ, – kẻ kia đáp, – khi cuộc đời tôi còn chưa kết thúc? Tất cả những gì đã được viết ra là từ khi tôi chào đời cho đến thời điểm họ tống tôi ra chiến thuyền lần này.
– Thế ra ngươi đã từng ở đó trước đây rồi ư? – Don Quixote hỏi.
– Phục vụ Chúa và nhà vua, tôi đã từng ở đó bốn năm trước đây rồi, và đến giờ thì tôi thừa biết bánh quy và roi da ở đó ra sao rồi, – Gines đáp; – và việc phải quay lại đó đối với tôi cũng chẳng phải là nỗi oan ức gì lớn lao, bởi vì ở đó tôi sẽ có thời gian để viết xong cuốn sách của mình; tôi vẫn còn rất nhiều điều muốn kể, và trên các chiến thuyền của Tây Ban Nha thì thời gian rảnh rỗi nhiều vô kể; dẫu tôi chẳng cần quá nhiều thời gian cho những gì mình định viết, bởi vì tôi đã thuộc nằm lòng hết cả rồi.
– Ngươi có vẻ là một kẻ thông minh đấy, – Don Quixote nhận xét.
– Và cũng là một kẻ bất hạnh nữa, – Gines đáp, – bởi vì bất hạnh vẫn luôn bám đuổi trí tuệ mà lị.
– Nó chỉ bám đuổi lũ vô lại thì có, – viên cai quản cướp lời.
– Tôi đã bảo ngài hãy nói năng từ tốn đi rồi cơ mà, thưa ngài cai quản, – Pasamonte nói; – các vị ở trên kia đâu có trao cho ngài cái gậy đó để đối xử tệ bạc với những kẻ khốn khổ chúng tôi ở đây, mà là để áp giải và đưa chúng tôi đến nơi bệ hạ sai khiến; bằng không, thưa tính mạng của... thôi khỏi nói...; biết đâu có một ngày những vết dơ bẩn chốn quán trọ sẽ được tẩy sạch bằng hết; tốt hơn hết là mọi người nên ngậm miệng lại, cư xử cho phải phép và ăn nói nhã nhặn hơn; và giờ thì chúng ta hãy lên đường thôi, bởi vì trò giải trí này thế là quá đủ rồi.
Viên cai quản giơ gậy định giáng cho Pasamonte một đòn để đáp trả những lời đe dọa của hắn, nhưng Don Quixote đã chen vào giữa hai người và nài nỉ ông ta đừng hành hạ hắn, vì việc cho phép một kẻ bị trói tay được tự do cái lưỡi chút đỉnh cũng chẳng có gì là quá đáng cả; rồi quay sang toàn bộ đoàn phu khổ sai, ông nói:
– Qua tất cả những gì các ngươi vừa kể với ta, hỡi các hiền huynh thân mến, ta nhận thấy rõ ràng rằng dù các ngươi đã bị trừng phạt vì những lỗi lầm của mình, thì những hình phạt mà các ngươi sắp phải gánh chịu lại chẳng mang lại cho các ngươi chút niềm vui nào, và các ngươi phải đi đến đó một cách vô cùng miễn cưỡng, trái với ý nguyện của bản thân, và có lẽ việc thiếu can đảm dưới đòn tra tấn của người này, sự thiếu tiền bạc của người kia, sự thiếu người bào chữa của kẻ nọ, và cuối cùng là sự phán xét sai lầm của quan tòa đã là nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của các ngươi cũng như việc các ngươi không thể giành lại được công lý đứng về phía mình. Tất cả những điều ấy giờ đây hiện lên trong tâm trí ta, thôi thúc, thuyết phục, thậm chí ép buộc ta phải chứng minh qua trường hợp của các ngươi mục đích mà Thiên Đang đã sai ta giáng trần và khiến ta phải gia nhập trủng viện hiệp sĩ mà ta thuộc về, cũng như lời thề mà ta đã tuyên khấn trong đó là phải cứu giúp những kẻ cần được giúp đỡ và đang chịu sự áp bức của kẻ mạnh. Nhưng vì ta biết rằng sự thận trọng đòi hỏi không nên dùng vũ lực để giải quyết những gì có thể giải quyết bằng sự ôn hòa, nên ta sẽ đề nghị những vị quý ông lính canh và viên cai quản đây làm ơn phóng thích các ngươi và để các ngươi ra đi trong bình yên, bởi vì sẽ chẳng thiếu những kẻ khác phục dịch nhà vua trong những hoàn cảnh thuận lợi hơn; vì đối với ta, việc biến những kẻ được Chúa và tự nhiên sinh ra vốn tự do thành nô lệ là một điều vô cùng nhẫn tâm. Hơn nữa, thưa các ngài lính canh, – Don Quixote nói thêm, – những người khốn khổ này chẳng làm gì tổn hại đến các ngài; ai nấy cứ việc trả giá cho tội lỗi của chính mình ở cõi kia; trên thiên đường có một vị Chúa sẽ không quên trừng phạt kẻ gian ác hay thưởng cho người lương thiện; và những người lương thiện cũng chẳng thích hợp để làm công cụ trừng phạt người khác trong khi họ chẳng dính líu gì đến chuyện đó. Thỉnh cầu này ta đưa ra một cách vô cùng nhẹ nhàng và điềm tĩnh, để nếu các ngài tuân theo, ta sẽ có lý do để cảm ơn các ngài; còn nếu các ngài không tự nguyện, ngọn giáo và thanh kiếm này cùng với sức mạnh từ cánh tay ta sẽ buộc các ngài phải tuân theo bằng vũ lực.
– Thật là một đám nhảm nhí nực cười! – viên cai quản thốt lên; – đúng là một trò hề hay ho mà cuối cùng hắn ta vừa bày ra! Hắn muốn chúng ta thả những tù nhân của nhà vua ra, cứ làm như chúng ta có thẩm quyền thả họ, hay hắn có quyền ra lệnh cho chúng ta làm điều đó vậy! Xéo đi cho ngài nhờ, chúc ngài gặp nhiều may mắn; hãy nắn lại cái chậu rửa mặt mà ngài đang đội trên đầu cho ngay ngắn vào, và đừng có đi tìm lông trên trứng gà nữa.
– Chính ngươi mới là thứ mèo, chuột, đồ vô loại, – Don Quixote đáp lại, và vừa dứt lời, ông liền lao vào tấn công y đột ngột đến mức không cho y kịp thời gian tự vệ, đánh gục y xuống đất với một nhát đâm ngập giáo trọng thương; và thật may mắn cho y là ngọn giáo đó lại là cây mang súng hỏa mai. Những tên lính canh còn lại đứng chết trân và kinh ngạc trước sự việc bất ngờ này, nhưng rồi lấy lại được bình tĩnh, những kẻ cưỡi ngựa rút kiếm, còn những kẻ đi bộ vung lao, lao vào tấn công Don Quixote – người đang đứng đợi họ với một sự bình tĩnh tuyệt đối; và chắc chắn là ngọn gió lành sẽ chẳng thổi đến với ông nếu đám phu khổ sai, nhìn thấy cơ hội tự giải thoát trước mắt, không nhanh chóng tìm cách bẻ gãy sợi xích sắt đang xâu chuỗi bọn chúng lại với nhau. Khung cảnh hỗn loạn đến mức đám lính canh lúc thì lao vào đám phu khổ sai đang phá xiềng xích tẩu thoát, lúc thì lao vào tấn công Don Quixote đang chờ sẵn, rốt cuộc chẳng làm được việc gì nên hồn. Về phần Sancho, hắn cũng chìa tay giúp một tay giải thoát cho Gines de Pasamonte – kẻ là người đầu tiên nhảy vọt ra bãi đất trống một cách tự do và không còn vướng bận xiềng xích, rồi lao vào tên cai quản đang nằm ngửa dưới đất, tước lấy thanh kiếm và khẩu súng hỏa mai của y, vừa nhắm vào người này vừa chĩa vào người kia, dù chẳng cần bóp cò lần nào, hắn cũng đánh đuổi toàn bộ đám lính canh khỏi bãi chiến trường, bởi vì bọn chúng phải tháo chạy bán sống bán chết, vừa để tránh khẩu súng hỏa mai của Pasamonte, vừa tránh cơn mưa đá mà đám phu khổ sai vừa được giải thoát đang ném xối xả vào chúng. Sancho vô cùng đau khổ trước sự việc này, bởi vì hắn tiên đoán rằng những kẻ vừa tháo chạy sẽ báo cáo lại sự việc với lực lượng Huynh đệ Thánh, và khi nghe tiếng chuông báo động, họ sẽ ngay lập tức kéo ra lùng sục những kẻ phạm tội; hắn bèn nói điều đó với chủ nhân của mình, nài nỉ ông hãy rời khỏi nơi này ngay lập tức và đi trốn vào dãy núi gần đó.
– Mọi chuyện nói thế thì cũng phải lẽ, – Don Quixote nói, – nhưng ta thừa biết bây giờ mình phải làm gì; – và gọi tập hợp tất cả đám phu khổ sai đang nhốn nháo và đã lột sạch quần áo của viên cai quản đến tận da thịt, ông quây chúng lại xung quanh mình để nghe ông nói chuyện, và dâng lên chúng những lời lẽ sau: "Việc biết ơn những ân huệ đã nhận là phẩm chất của những người dòng dõi cao quý, và một trong những tội lỗi xúc phạm đến Chúa nặng nề nhất chính là sự vô ơn; ta nói vậy là bởi vì, hỡi các vị, các ngươi đã thấy rõ rành rành bằng chứng nhãn tiền về ân huệ mà các ngươi vừa nhận được từ ta; để đền đáp lại điều đó, ta mong muốn và đó là ý nguyện của ta rằng, mang theo sợi xiềng xích mà ta vừa cởi ra khỏi cổ các ngươi, tất cả hãy lập tức lên đường tiến thẳng đến thành phố El Toboso, ở đó trình diện trước vị phu nhân Dulcinea del Toboso, và thưa với nàng rằng hiệp sĩ của nàng, tức Hiệp sĩ Buồn Rầu, gửi lời thăm hỏi đến nàng; đồng thời các ngươi phải tường thuật lại cho nàng nghe đầy đủ mọi chi tiết của cuộc phiêu lưu lừng lẫy này, cho đến lúc giành lại được sự tự do hằng mong ước; và sau khi làm xong việc đó, các ngươi muốn đi đâu thì đi, chúc may mắn luôn đồng hành cùng các ngươi."
Gines de Pasamonte thay mặt tất cả cất lời đáp rằng: "Điều mà ngài, vị ân nhân của chúng tôi, đòi hỏi chúng tôi, quả là điều bất khả thi trong số mọi điều bất khả thi, bởi vì chúng tôi không thể cùng nhau đi chung trên các con đường được, mà chỉ có thể đi lẻ loi từng người một theo những ngả đường riêng, tìm cách chui rúc vào tận hang cùng ngõ hẻm của mặt đất để trốn tránh lực lượng Huynh đệ Thánh, những kẻ mà chắc chắn sẽ kéo ra truy lùng chúng tôi. Những gì ngài có thể làm, và hoàn toàn có thể làm một cách hợp lẽ, là thay đổi dịch vụ và sự tri ân đối với phu nhân Dulcinea del Toboso này bằng một số lượng nhất định các lời kinh kính mừng và kinh tin kính mà chúng tôi sẽ đọc vì ý nguyện của ngài, và đây là một điều kiện có thể thực hiện được cả ban đêm lẫn ban ngày, khi đang chạy trốn hay lúc nghỉ ngơi, trong lúc hòa bình hay thời chiến; nhưng nếu tưởng tượng rằng bây giờ chúng tôi sẽ quay trở lại với những nồi thịt Ai Cập, ý tôi là nhặt lại xiềng xích của mình rồi lên đường đi El Toboso, thì chẳng khác nào tưởng tượng bây giờ đang là ban đêm trong khi mới chưa đầy mười giờ sáng, và đòi hỏi chúng tôi điều này chẳng khác nào đi hái quả lê trên cây du vậy."
– Vậy thì nhân danh tất cả những gì thiêng liêng nhất, – Don Quixote nói (lúc này đã nổi giận đùng đùng), – đồ con hoang, đồ Ginesillo de Paropillo, hay bất cứ cái tên nào của mày đi nữa, chính mày sẽ phải lủi thủi một mình lên đường với cái đuôi cụp giữa hai chân và toàn bộ sợi dây xích trên lưng.
Pasamonte vốn dĩ chẳng phải kẻ hiền lành gì (lúc này hắn đã hoàn toàn đinh ninh rằng Don Quixote không được bình thường cho lắm trong đầu nên mới làm cái trò điên rồ là giải thoát cho bọn chúng), khi thấy mình bị sỉ nhục như vậy, liền nháy mắt ra hiệu cho đồng bọn, và lùi lại phía sau, chúng bắt đầu ném đá vào Don Quixote dữ dội đến mức ông chẳng tài nào lấy khiên mà che đỡ nổi, còn tội nghiệp Rocinante thì chẳng màng gì đến roi vọt nữa cứ như thể nó được đúc bằng đồng vậy. Sancho nép mình đằng sau con lừa, dùng nó làm chỗ che chở khỏi trận mưa đá đang trút xuống đầu cả hai người. Don Quixote dẫu che chắn thế nào đi nữa cũng không sao tránh khỏi việc trúng vô số hòn đá đếm không xuể giáng thẳng vào người với lực mạnh đến mức đánh quật ông ngã nhào xuống đất; và ngay khoảnh khắc ông vừa ngã xuống, tên sinh viên liền chồm tới, giật lấy cái chậu rửa mặt trên đầu ông, nện ba bốn cú vào vai ông, và cũng từng ấy cú xuống mặt đất khiến nó móp méo gần như nát vụn. Bọn chúng tiếp tục lột sạch chiếc áo khoác mặc bên ngoài giáp của ông, và suýt nữa đã lột luôn cả vớ của ông nếu đôi ủng ống quyền không ngăn chúng lại. Cả chiếc áo khoác của Sancho cũng bị lột sạch, để lại hắn trong bộ dạng tay áo sơ mi cộc; và sau khi chia chác cho nhau những chiến lợi phẩm còn lại của trận chiến, mỗi kẻ rảo bước theo một ngả, lo bận tâm đến việc trốn tránh lực lượng Huynh đệ Thánh mà chúng vô cùng sợ hãi, còn hơn là vác theo đống xiềng xích hay đi trình diện trước phu nhân Dulcinea del Toboso. Con lừa và Rocinante, Sancho và Don Quixote, tất cả chỉ còn lại trơ trọi tại hiện trường: con lừa cúi gằm đầu, vẻ mặt nghiêm trọng, thỉnh thoảng lại lắc đôi tai như thể tưởng rằng trận mưa đá tấn công chúng vẫn chưa chấm dứt; Rocinante nằm thườn thượt bên cạnh chủ nhân, bởi vì nó cũng đã bị một hòn đá đánh gục ngã nhào xuống đất; Sancho đứng trần trụi, run lẩy bẩy vì sợ lực lượng Huynh đệ Thánh; còn Don Quixote thì tức lộn ruột khi thấy mình lại bị đối xử tệ bạc chính bởi những kẻ mà ông vừa ra sức cứu giúp.
