Việc Alekhin rút súng ngắn đe dọa viên thượng úy đã gây ra cho đại úy trợ lý một ấn tượng nặng nề, vừa khó chịu vừa bực tức, khiến anh phải rán sức tự kìm nén và chế ngự cơn giận dữ cứ chực nổ bùng ngay ra.
Tất nhiên, anh cũng đã được biết rõ sự cần thiết phải áp dụng các biện pháp để phòng cho cá nhân như thế nào; về điều này hàng ngày thường có thấy nói trong các buổi huấn luyện điều lệnh cho các đội được lựa chọn ra tại các đơn vị chiến đấu. Đại úy đã biết quá rõ rằng, ngay cả trong các cuộc kiểm tra tiến hành hàng ngày tại các vùng có dân cư do một đội tuần tiêu có hai sĩ quan chỉ huy, thì trong khi một sĩ quan xem xét giấy tờ, người sĩ quan kia trong mọi lúc, trong một khoảng cách nhất định, phải luôn luôn sẵn sàng giáng trả lại ngay bất kỳ ý đồ, hành động tấn công nào. Ngoài ra, điều lệnh còn đòi hỏi theo dõi với tính cảnh giác cao thái độ, hành vi của những người đang bị kiểm tra xét hỏi, đòi hỏi họ luôn luôn đứng ở phía trước mặt mình, không được một giây phút nào quay lưng lại phía họ và không được để cho họ bước sang đứng ngay bên cạnh mình.
Nhưng ở đây nói đến việc kiểm tra những kẻ lạ mặt. Đó là cuộc kiểm tra có mục đích phát giác và bắt giữ những tên tội phạm phản quốc hoặc những tên phỉ, những điệp viên Đức, những kẻ đào ngũ và những kẻ vi phạm điều lệnh và mệnh lệnh quân sự. Còn như tại đây, Alekhin, cán bộ công tác đặc biệt, lại vận dụng, tuân theo thật đúng những quy tắc như vậy đối với các sĩ quan đã từng dày dạn chiến đấu ngoài mặt trận và hiện đang có đầy đủ các thứ giấy tờ tuyệt đối hoàn hảo, loại chính yếu cũng như thứ yếu, mà cả Alekhin và bản thân anh vừa mới xem xét kỹ xong. Và tệ hơn nữa, Alekhin lại còn vung súng ngắn lên để đe dọa một người trong bọn họ nữa. Sự việc này, theo như sự cân nhắc và tin tưởng của Anikushin, không hề do một tình huống đặc biệt cần thiết nào thúc bách, mà chẳng qua đó chỉ là một sự tùy tiện, tự ý của Alekhin mà thôi.
Anikushin đã quán triệt, đã ý thức được sự cần thiết khiền những người công tác đặc biệt buộc phải sử dụng vũ khí cách đây hai năm, trong khi thừa hành mệnh lệnh số 227 do đích thân Stalin Bộ trưởng Bộ dân ủy quốc phòng ký. Hồi đó, bọn Đức đã chiếm đóng Crimea, lấy được Rostov. Xe tăng của chúng và những sư đoàn cơ giới đang hung hãn lao theo hướng sông Volga và tiến về Caucasus, vì vậy cần phải bảo vệ bằng được, giữ vững từng vị trí một, từng mảnh đất thiêng liêng của Tổ quốc Xô viết với tất cả khả năng, đến tận giọt máu cuối cùng. Phải “trụ tại chỗ đến chết!” và muốn vậy thì phải áp dụng mọi biện pháp, phương sách nhằm chặn ngay mọi cuộc rút lui không có lệnh của bộ tổng tư lệnh. Và những hành động kiên quyết của những cán bộ công tác đặc biệt, những chính ủy, những tư lệnh trong cái thời kỳ đen tối sinh tử đó, đã được quyết định bởi chính sự cần thiết một mất một còn.
Nhưng giờ đây, trong khi quân ta đang tấn công thắng lợi khắp nơi... tại nơi đây, cách xa tiền tuyến hàng trăm kilômét... lại vung súng lên mà đe dọa một sĩ quan công huân, một người từng xông pha dày dạn nơi chiến trường, đã từng đổ máu vì Tổ quốc... Và trước sự việc đó, anh ta, Anikushin, đành phải đóng vai người quan sát câm lặng, nếu không muốn nói chính là một kẻ đồng lõa với những hành vi không xứng đáng đó...
Trong tâm hồn Anikushin, tình đồng đội chiến đấu thắm thiết và cao cả lúc nào cũng được nuôi dưỡng rất mạnh mẽ. Thực ra, từ hồi đầu mùa thu mở màn cuộc chiến tranh này, từ cái hồi đó, khi phải chiến đấu ngay tại tuyến đầu của mặt trận, thì đối với mỗi chiến sĩ đã từng trực tiếp có mặt tại chiến trường, dù đó là một sĩ quan hay một bình nhì, một phi công hay thậm chí là một nhân viên vận tải, anh đều bất giác cảm thấy một mối thiện cảm đầy tình hữu ái và thân thuộc. Nó vừa nồng ấm trong lòng vừa như là một thứ tiềm năng có sẵn ấy. Và chính vì thế mà những sĩ quan này, đặc biệt là viên đại úy và viên thượng úy, là hai người đã chiến đấu trải qua nhiều năm trời – đối với Anikushin thật là vô cùng gần gũi và thân thiết hơn bất cứ một nhân viên công tác đặc biệt nào chuyên sống ở hậu phương và, lẽ dĩ nhiên, là phải gần gũi và thân thiết hơn cả Alekhin và những phụ tá của Alekhin nữa.
Mối ác cảm bám chắc trong tâm khảm ấy, Anikushin cảm thấy không chỉ riêng đối với bản thân Alekhin mà còn cả đối với hai người dưới quyền chỉ huy của Alekhin nữa. Ở viên thượng úy, sau khi nhớ lại, Anikushin đã nhận ra chính đó là viên sĩ quan hồi gặp ở trong thành phố đã không chịu chào anh, rồi sau đó anh ta lại còn, mắt trợn trừng thao láo, thanh minh bằng một giọng vừa ngô nghê vừa xấc xược (“Xin lỗi... Tôi không trông thấy... Thưa đồng chí đại úy, xin thứ cho... Tôi bị chấn thương... đầu óc kém tỉnh táo... Tôi thường lên cơn....”). Và, hơn nữa, để người ta phải vội tránh xa cho mau, anh ta liền giả vờ sắp ngất xỉu đến nơi... Nhưng hôm nay, ở trong rừng, ngay sau khi thức dậy và trông thấy Anikushin, anh ta tỏ ra vênh váo, ăn nói đầy vẻ khiêu khích (“Chúa Giêsu giáng lâm!...”) đến nỗi Alekhin, một con người thiển cận và chậm trí, cũng thấy cần phải can ngăn ngay. Và cả ngay viên trung úy non choẹt này nữa... Một tay nhãi con mà cũng có thể, chẳng hề do một sự cần thiết nào cả, buộc thẳng thừng ngay anh nằm toài ra!.. Trung úy mà nói lắp, nói nhịu líu lô, chẳng ra sao cả... Không nghi ngờ gì nữa, anh ta đã biết rõ hết về mình; chắc chắn là anh ta đã đọc hồ sơ, lý lịch sĩ quan Ban quân quản của mình rồi. Anh ta đã lân la gợi chuyện với mình một cách thật vụng về làm sao: Thưa đồng chí đại úy, đồng chí tình cờ từ Mátxcơva đến?...”Tình cờ”!.. “Không biết tôi đã gặp đồng chí đâu đó?.. Trông đồng chí rất giống một người.... Những câu hỏi khiêu khích một cách rẻ tiền, thường áp đặt cho những kẻ nhút nhát hoặc những thằng ngốc! Đừng hòng moi được theo cái kiểu cách đó!..
Khi Alekhin rút súng ngắn ra đe dọa Chubarov, thì cùng lúc ấy, trong một khoảnh khắc, một quyết định đã đến với Anikushin, đậm nét và dứt khoát!
Anh sẽ không chịu câm lặng trước sự chuyên quyền, tự tiện đó đâu, ngay ngày mai sẽ viết và gửi báo cáo đi. Mà không phải gửi cho thiếu tá, và cũng không phải cho chỉ huy trưởng – những đồng chí này, có lẽ, chẳng hề muốn gây chuyện với những người công tác đặc biệt, họ cũng chẳng muốn chuốc lấy những điều phiền toái khó chịu! Mà sẽ viết báo cáo gửi thẳng tới Mátxcơva kia – đó là quyển của anh, thứ quyền đã được điều lệnh quy định rõ, và với tư cách một quân nhân, anh có thể, thậm chí, trực tiếp báo cáo cho cả Bộ trưởng Bộ dân ủy quốc phòng, tức đồng chí Tổng tư lệnh tối cao.
Khi Alekhin ngồi xổm xuống, đưa tay tháo gỡ mỗi nối hai dây đeo ra khỏi hàng lỗ xâu qua thân ba lô, rồi lại bắt đầu gắng cởi cái nút đã thít chặt lại trên sợi dây buộc nắp ba lô, thì Anikushin, lúc ấy vẫn đang đứng sau bên vai phải anh, đã nhìn thấy, qua khoang ánh sáng rọi chiếu xuống mặt trên ba lô, đúng cái mà bản thân Anikushin cũng đã trông đợi được nhìn thấy: lớp vỏ cứng phía trên màu nâu thẫm của một cái bánh mì tròn to, làm bằng loại bột mì đen.
Vậy thì còn có thể có cái gì nữa ngoài lương ăn, thực phẩm ở trong ba lô các sĩ quan bộ binh này, những người mà chỉ độ một tuần hoặc nhiều lắm là hai tuần nữa – Anikushin vốn biết rõ các điều lệnh, chế độ của các trung đoàn trừ bị lắm – là sẽ phải ra tiền tuyến chiến đấu rồi!.. Anh đã hình dung thấy hết tất cả số đồ dùng quá giản đơn đó của đời lính nơi chiến trường: một đôi xà cạp dự trữ, một bộ đồ lót, chiếc khăn mặt in chữ số, con dao cạo, miếng xà phòng, chổi quét râu, một cái bình nhỏ, hai hoặc ba cuốn sách nhỏ (thông thường là cuốn “Điều lệnh chiến đấu của bộ binh” và cuốn “Hướng dẫn về xạ kích”); và cũng có thể còn có một thứ gì đó ngoại lệ: một cái chai nhỏ đựng nước hoa rẻ tiền, đôi tất len ngắn và chiếc áo ấm bằng nỉ hoặc chiếc áo nịt cổ lọ mà thường cứ buộc phải đèo theo, tuy cũng chẳng hề dùng đến từ mùa xuân cho tới mùa thu.
Đã biết bao nhiêu lần rồi, ngay dưới hào chiến đấu hoặc ở trong hầm tránh đạn, bản thân Anikushin đã từng phải đi tháo lấy và phân phối cho các đồng chí xung quanh những thứ vật dụng cá nhân của những sĩ quan đã hy sinh, những người tựa tựa như Elatomtsev, Chubarov và Savin đây...
Cái bánh mì đen tròn to mà Anikushin nhìn thấy ở trong ba lô viên trung úy quả đã kích động mạnh anh chẳng khác nào, nói không quá cường điệu, một mảnh vải đỏ phe phẩy trước mắt con bò tót vậy! Một mặt, họ là bạn chiến đấu của anh, là những sĩ quan đã từng xông pha dày dạn ngoài chiến trường, đã từng lĩnh nhận khẩu phần ăn quy định của quân nhân, mà trong đó thường là bột lúa mạch trộn lẫn với các tạp chất khác, một thứ tiêu chuẩn đã được Bộ trưởng Bộ dân ủy quốc phòng quy định, và không có thêm lây được một gam nào nữa; mặt khác, trái ngược hẳn, những người công tác đặc biệt nơi hậu phương thì lại đang tiêu dùng vô mức độ, mang được bao nhiêu tùy thích, loại bánh làm bằng thứ bột mì trắng hạng tốt nhất như hồi vẫn chưa có chiến tranh và những loại thực phẩm tinh chế khác, là những thứ chỉ được cấp theo lệnh, cho các thương binh tại các y viện và cho các phi công trong các phi đội chiến đấu mà thôi.
Và đây, những kẻ xấc xược đó tin chắc sẽ không bị ai trừng phạt, nếu không có lệnh của viện trưởng kiểm sát quân sự, nên đã hoàn toàn tùy tiện tiến hành khám xét những bạn chiến đấu của anh, những sĩ quan dày dạn nơi chiến địa này cũng chỉ độ một hay hai tuần lễ nữa là lại sắp phải đổ máu vì Tổ quốc.
Nhưng hắn là ai, cái tay Alekhin này?! Một kẻ hãnh tiến nào đây – chắc là gốc gác nông dân! – trình độ văn hóa độ lớp năm hay cao lắm là lớp bảy… Do nhờ có lý lịch tốt mà hắn lọt được vào hàng ngũ những người công tác đặc biệt, rồi ở trong quân đội hẳn cũng học tập được cái kiểu cách ra vẻ thượng cấp, ăn nói lối thành thị, ưa dùng những thuật ngữ quân sự, và thề là hắn tin tưởng vững chắc rằng, hẳn được phép thi thố mọi thứ… Mà hắn cũng chẳng bao giờ bị phiền toái gì, chẳng có ai kìm hắn lại, ai rầy la hoặc đặt đúng vào vị trí của chính hắn!
“Họ muốn gì cứ việc làm này thôi!.. - hàm răng nghiến chặt lại vì căm tức, hai bàn tay quàng ra phía sau lưng xiết lấy nhau đến phát đau, Anikushin cứ thầm nhắc đi nhắc lại mãi. – Không, ta sẽ không để cho việc này cứ diễn ra như vậy mãi!.. Ta sẽ cho họ thấy dùng súng ngắn đe dọa và soát xét các sĩ quan đã từng chiến đấu dày dạn là như thế nào!.. Họ sẽ phải trả giá đắt cho tất cả cái trò đó của họ!.. Một sĩ quan chỉ huy Ban quân quản hoặc một đồn trưởng có thể là nể sợ họ, nhưng đồng chí Tổng tư lệnh thì sẽ vặn cổ họ ra đằng sau cho mà xem!”
Và Anikushin đã hình dung thấy ngay rằng, trong khi bản báo cáo của anh sẽ được cứu xét ở Mátxcơva và sẽ có những biện pháp nào đó được đem ra áp dụng, tất cả sẽ mất khoảng một tháng, nhưng trong thời gian đó sẽ có thể có biết bao nhiêu chuyện đổi thay rối. Chắc bản thân anh, khi đó, sẽ ở trong đơn vị chiến đấu. Còn Alekhin thì cũng có thể bị thuyên chuyển đi đâu đó mất tăm!
Và sau khi suy tưởng tình hình sẽ diễn biến đúng như vậy, Anikushin cảm thấy một ham muốn cháy bỏng, một sự bức thiết nhức nhối khó kìm chế nổi là phải vạch ra cho những người công tác đặc biệt đó thấy ngay tức thì rằng, trái hẳn với các người khác, anh không hề e sợ họ chút nào, rằng anh không phải là một kẻ nhát gan quen ngoan ngoãn chấp hành bất kỳ thứ chỉ thị huấn lệnh nào. Chừng nào mà anh còn sống thì anh còn đủ khả năng chính tự mình ra những quyết định và cũng tự hứng chịu hết trách nhiệm.
Và, ngay trong khoảnh khắc tiếp sau đó, vẫn tiếp tục dõi xem Alekhin đang ráng sức tháo cởi mỗi nút đã thít chặt sợi dây buộc nắp ba lô, Anikushin, bị choángváng đến mụ cả người vì cơn bực tức và nỗi căm ghét những người công tác đặc biệt. Anh ta đã làm cái việc mà đáng lẽ tuyệt đối không được làm: Anikushin đã chuyển bước sang bên phải và, như vậy, đã đứng che lấp những viên sĩ quan đang bị soát xét và tổ phục kích…
