Tôi đến ngôi nhà số 6, phố Vyzvolenya với một sĩ quan của Ban quân quản thành phố. Chủ nhà là bà Grolinskaya. Người sĩ quan đi với tôi là một đại úy, đã đứng tuổi, hói đầu, có vẻ rất thạo công việc và hiểu được vấn đề ngay từ đầu. Anh nói tiếng Ba-lan rất thạo, rõ ràng là đã nhiều lần đóng những vai trò tương tự như thế này và, phải nói rằng, nếu như anh không có thái độ quỵ lụy đối với tôi thì tôi sẽ rất hài lòng một cách thực sự.
Để khỏi gây nghi ngờ, chúng tôi đã vào tất cả khoảng mười, mười một nhà ở gần đấy, mặc dầu theo giới thiệu của ban quân quản thì chỉ có ba nhà là có sĩ quan ở nhờ mà thôi. Cũng như những trường hợp thông thường, việc cải trang và kiểm tra chung lẫn nhau đã chiếm khá nhiều thời gian.
Mặt trời ban mai chiếu hàng triệu triệu tia nắng chói chang, long lanh trên mặt cỏ, trên lá cây đẫm ướt và trên các mái nhà, nhưng cũng chưa đủ làm cho mọi vật ấm áp trở lại. Ở cuối góc bãi cỏ ướt sũng, sau bụi cây nào đó Blinov đang nấp. Chỗ nấp rất tốt: đã bốn lần tôi đưa mắt về phía cậu ta nằm, nhưng không xác định được chính xác chỗ nào.
Cũng như hồi đêm, thỉnh thoảng tôi lại nghĩ đến Tamantsev. Về thực chất, chúng tôi ở đây không có gì là mạo hiểm, còn cậu ta ở đấy, dù chỉ có một minh Pavlovski xuất hiện thôi, thì cũng rất nguy hiểm rồi. Tôi không thể không nghĩ đến Tamantxép, vì rằng, tôi vẫn còn băn khoăn không hiểu chỗ phục kích như vậy đã thật đúng chưa, liệu có đúng chỗ không? Và ý nghĩ đó giờ đây vẫn làm tôi băn khoăn.
Bà Grolinskaya quả là trẻ hơn tuổi sáu mươi của mình và còn hoạt bát. Chúng tôi đến đúng vào lúc bà đang quét dọn nhà cửa.
Chúng tôi chào và đại úy giải thích ngay rằng, chúng tôi ở ủy ban quân quản tới các nhà để tìm chỗ ở cho bộ đội và hỏi nhà bà đã có quân ở chưa.
- Thế đấy! - Bà niềm nở đáp lời chúng tôi.
- Bà có giấy cho phép của ủy ban quân quản không? Có chứng minh thư không? - Chúng tôi hầu như cùng một lúc hỏi bà.
- Ồ, xin mời các ông vào nhà đã. - Bà cười, niềm nở mời chúng tôi.
Khi vào đến sân, tôi thấy ở mảnh vườn sau nhà có một người đàn bà nữa đang nhổ rau và đang lẩm bẩm gì đó bằng tiếng Ba-lan. Thấy chúng tôi, bà ta nhìn với vẻ không thiện cảm lắm và lại nói gì đó to hơn.
Chúng tôi theo bà Grolinskaya vào căn phòng bầy biện đồ gỗ cổ. Điều đập vào mặt chúng tôi trước nhất là đồ đạc bày biện ngăn nắp và sạch sẽ.
Bà chủ rút từ trong ngăn kéo tủ sách ra một tờ phiếu – có dấu của ban quân quản - và đưa cho đại úy: “Mời ông xem!” Đại úy đọc lướt nhanh và đưa lại cho tôi.
Trên tờ phiếu chỉ ghi có mấy chữ “đại úy Nikolaev, trung úy Sentsov”. – Thời hạn tạm trú đã hết vào nửa đêm qua, - đại úy khẽ nhắc tôi”. – Thế giờ họ ở đâu? - Tôi hỏi và nhìn sang phòng bên cạnh đóng kín cửa.
Tôi tin chắc là nhất định dù muốn hay không Nikolaev và Sentsov cũng nghe được cuộc nói chuyện của chúng tôi với bà chủ nhà, – chả lẽ họ còn ngủ được đến tận tám giờ sáng chăng.
- Ai?.. Hai ông sĩ quan ư? Họ đi rồi.
- Sao, họ đi rồi à? - tôi cố giữ vẻ bình tĩnh hỏi lại. Rõ ràng là sau lúc tôi vừa rời khỏi đây thì họ đi. Và đúng là Blinov đã đi theo họ. Quả là khó khăn và rất mạo hiểm đi trên đường vắng người.... - Tôi thầm nghĩ và hỏi tiếp ngay, - họ đi bao giờ?
- Hồi đêm...
- Không, không thể được! Chúng tôi nằm phục cách hàng rào chỉ hơn mười thước – chả lẽ ở cự li ấy mà... chúng tôi không thể để sổng họ được.
Bà Grolinskaya nói thêm là tối hôm qua hai ông sĩ quan ấy chia tay bà và sáng nay bà đã kịp thu dọn phòng ngủ của họ.
Bà này nói là họ đến nhà khác (hình như dạo đầu tháng bảy họ đã ở đây một ít hôm) vì nhà bà ta không có chuồng lớn nhốt gia súc. Chả là hai ông sĩ quan ấy đi thu mua thực phẩm cho đơn vị mà. Họ đi khắp vùng này và mua gia súc, chủ yếu là lợn và cừu. Họ nói là đêm qua xe phải đến đón. Họ phải chở tất cả gia súc mua được về Lida. Bà có nói thêm là nhà bà chả bao giờ nuôi gia súc cả, trừ mấy con chó săn của người chồng quá cố thích nuôi mà thôi.
Bà vừa nói chuyện vừa mở cửa căn buồng của hai sĩ quan vừa ở. Mọi thứ đã được dọn dẹp gọn gàng, sạch sẽ. Trên bục cửa sổ đã thay hoa tươi.
Kể câu chuyện thu mua cừu và lợn (và nó cũng đúng với mục đích công tác của Nikolaev và Sentsov) bà ta cũng chỉ làm cái việc lặp lại những gì mà hai người khách trọ kia nói cho bà biết. Vấn đề là ở chỗ câu chuyện này có đúng không hay chỉ là cái vỏ ngụy trang bên ngoài để che giấu những hoạt động khác của họ.
Bản thân tôi đã biết không ít trường hợp là bọn điệp viên địch hoạt động ở các vành đai mặt trận thường ngụy trang dưới nhiều hình thức mà hình thức đại diện phòng cung ứng hậu cần là một. Thu mua lương thực, thực phẩm quả là một cái vỏ tuyệt diệu để đi khắp đó đây, thu thập tin tức tình báo trong vùng sau lưng bộ đội ta.
Trong kí ức tôi còn nhớ một trường hợp dạo năm ngoái. Trong khi đi truy lùng một nhóm tình báo Đức có điện đài hoạt động, chúng tôi kiểm tra ba người có đầy đủ giấy tờ của sĩ quan và những trang bị đầy đủ của bộ đội ta, không có điểm nào nghi ngờ được cả. Chúng tôi điện hỏi đơn vị của những người này và được khẳng định là những sĩ quan đó đúng là đang phục vụ ở đơn vị và họ vừa rời đơn vị chín ngày trước đây để đi công tác một tháng tại vùng mà các đồng chí nêu lên.
Nhưng chúng tôi, thật là may, vẫn không thỏa mãn với bức điện trả lời như vậy. Qua điều tra, mấy hôm sau chúng tôi phát hiện ra rằng, những người được cử đi công tác đã bị giết dọc đường ngay ngày thứ hai sau khi rời đơn vị, xác họ bị vùi dưới băng, còn giấy tờ công tác, chứng minh thư đã bị ba tên khả nghi kia sử dụng cho đến trước khi bị bắt. (Chính bọn bị bắt này đã sử dụng toàn bộ giấy tờ đã in mẫu sẵn của bọn Đức như giấy chứng nhận, giấy giới thiệu mua bán thực phẩm, giấy mang hành lý rồi điền tên những người bị giết vào đó.)
Cũng như phần lớn những người Ba Lan đứng tuổi khác, bà Grolinskaya nói tiếng Nga không đến nỗi tồi lắm. Bà nói chuyện với chúng tôi không phải ngập ngừng và suy nghĩ nhiều, hơn nữa trong giọng nói vẫn giữ được những âm sắc tiếng Nga và vẻ dí dỏm của bà. Trong dáng đi, cử chỉ của bà toát lên vẻ dịu dàng, nhẹ nhàng, trẻ trung so với tuổi tác. Khuôn mặt thẳng thắn, niềm nở và thật thà.
Trước khi đến Ban quân quản, tôi đã rẽ vào sở công an thành phố, tôi gặp may, thật là một trường hợp hiếm có. Tôi được gặp trung úy phụ trách khu vực phố Vưrđovưlen và đã được đọc qua hồ sơ hộ tịch của bà chủ nhà số 6.
Bà Grolinska Stefania, sinh năm 1883, quê ở Bialystok trong một gia đình địa chủ nhỏ, học vấn tốt nghiệp trường trung học. Trước chiến tranh có cửa hiệu may, nhưng đã bị cháy ngay tuần đầu của chiến tranh. Trong thời bị chiếm bà sống ở Lida, làm nghề khâu vá thuê quần áo phụ nữ. Ông chồng trẻ hơn bà ta đến mười hoặc mười hai tuổi. Điều này được người công an khu vực nhấn mạnh đặc biệt.
Trong căn phòng lớn bà tiếp chúng tôi, tôi đã kín đáo quan sát mấy bức ảnh treo trên tường và đã chú ý tới ba người.
Bức ảnh thứ nhất chụp một ông già, nét mặt buồn buồn đang nằm chống tay trên một bờ sông cao. Tôi chả khó khăn gì nhận ra đó là Pilsudski – một con người mà bà chủ nhà, một phụ nữ Ba Lan đứng tuổi coi như vị anh hùng dân tộc.
Bức ảnh khác chụp một người đàn ông, bộ mặt rạng rỡ, thỏa mãn và có vẻ tự hào với bộ râu xén tỉa cẩn thận, mặc bộ quần áo đi săn, thắt lưng đầy đặn, tay chống khẩu súng săn, một chân dẫm lên con lợn rừng đã bị giết chết – và tôi đoán chắc đó là Tadeusz Grolinski, chủ nhân nhà này.
Còn hai bức ảnh khác của cùng một người thanh niên với nét mặt đăm chiêu suy nghĩ. Rõ ràng chàng trai này là con bà chủ và hình như hiện đang hoạt động bí mật trong vùng quân Đức chiếm đóng ở Varsaw.
Với bức ảnh Pilsudski trên tường, bà chủ nhà đã làm cho tôi thêm yên tâm về những điều bà nói, về thái độ và tinh thần của bà. Nói chung, tôi tin bà ta. Chỉ có một điều khó hiểu là, làm thế nào mà hai người kia, Nikolaev và Sentsov chuồn đi đâu mà chúng tôi không phát hiện được.
Bà Grolinskaya đã gây được cảm tình và lòng kính trọng của chúng tôi. Quả khó mà hiểu được rằng, một con người đẹp, lịch thiệp như vậy lại lấy một ông chồng chỉ là viên cai nhà tù bình thường và như người ta nói, có vẻ thô lỗ và kém văn hóa. Ngoài rượu chè và đi săn ra, trong đời ông ta chả thấy thú gì hơn. Thế mà, tháng chín năm ba chín, ông ta đã hy sinh trong trận chiến đầu chống quân Đức xâm lược Ba-lan, hy sinh trong lúc đang ném lựu đạn vào chiếc xe tăng, và cái chết của ông được những người tham gia trận đánh đó kể lại, như kể về một người anh hùng.
- Vậy, thưa bà, bà đã cho hai ông khách trọ kia ở phòng nào?
- Phòng này, đây, thưa ông...
Chúng tôi vào căn phòng vừa thu dọn xong. Hai chiếc giường được trải vải trắng tinh. Chiếc gạt tàn thuốc lá trên bàn sạch bóng – không một mẩu thuốc, không một tàn tro nào sót lại, không một mẩu diêm, và những kẻ ra đi đã không để lại một dấu vết gì cả.
Người phụ nữ đứng tuổi, từ nãy đến giờ vẫn ở ngoài vườn rau, ngay trước cửa sổ căn phòng chúng tôi đang xem khi thấy bà Grolinskaya lại bắt đầu giận dữ, sa sả nói gì đó bằng tiếng Ba-lan. Đại úy lắng nghe và kín đáo ra hiệu cho tôi. Tôi cũng có nghe, nhưng chả hiểu được bà ta nói gì và chuyện gì đang xảy ra.
- Ổ, các ông thứ lỗi, - bà Grolinskaya mỉm cười như xin lỗi và đến cửa sổ nói với người phụ nữ đang chửi bà ta. - Cô cứ yên tâm. Làm gì mà phải xồn xồn hàng giờ vì cái chuyện vặt vãnh ấy.
Rồi quay sang chúng tôi, vẫn với nụ cười lịch thiệp, bà xin lỗi:
- Xin lỗi các ông nhé.
- Ồ, thưa bà có gì đâu, - tôi nhìn khắp phòng một lượt rồi nói tiếp, - căn phòng này hợp với hai người đấy.
- Tốt lắm rồi, - đại úy gật đầu và anh sốt sắng rút sổ tay, ghi ghi điều gì đó. - Cũng không thể ở hơn hai người được đâu... Tôi ghi thế này nhé: phòng sáng sủa, sạch sẽ... Thưa bà phòng này mấy mét vuông nhỉ?
- Mười hai mét, - bà chủ đáp. Người đàn bà ở vườn rau vẫn lớn tiếng nói gì đó làm tôi phải nhìn ra cửa sổ.
- Ô, hai ông, các ông có nghe cô ta chửi tôi không. – Bà chủ nói và cố cười.
- Chuyện gì đấy bà? - tôi hỏi.
- Không có gì đâu... Họ không phải là thổ phỉ mà là sĩ quan Xô-viết. Ông có biết không, đêm qua các ông ấy đi qua vườn xéo nát rau...
- Họ không đi ra lối cửa à?.. – Đại úy bỗng hỏi.
- Sao họ lại đi qua vườn rau?
- Thế đấy! Đi tắt cho gần mà. Có phải lỗi tại tôi đâu mà bà ấy cứ to tiếng mãi. Có lẽ hai sĩ quan kia cần đi đường này... họ là nhà binh mà!..
Đầu óc tôi quay cuồng bao câu hỏi. Tôi rất muốn biết ngay hai người sĩ quan mang tên Nikolaev và Sentsov thực sự là ai, hiện nay họ đang ở đâu. Tôi muốn biết lý lịch họ, tất cả những gì họ đã làm, đã nói với nhau ở trong căn phòng này, tại sao họ lại trốn đi qua lối vườn rau vào lúc nửa đêm và người mặc quần áo nhân viên đường sắt kia là ai, anh ta đi đâu, hiện nay ở đâu, giữa anh chàng này với hai sĩ quan kia có quan hệ gì.
Tôi còn muốn biết nhiều hơn nữa và cũng muốn nói chuyện nhiều với bà Grolinskaya, nhưng giờ này tôi chỉ có thể hỏi những điều xoay quanh vấn đề nhất định mà người sĩ quan quân quản nói lúc đầu mà thôi – tức là đi kiểm tra, tìm hiểu nhà cửa để bố trí cho các sĩ quan công tác ở tạm.
Chúng tôi đi ra. Tôi vừa đi sau đại úy ra cửa vừa suy nghĩ về những gì đã nghe, đã quan sát được trong ngôi nhà này, bỗng khi qua cửa bếp, tôi như sững lại vì bất ngờ và hồi hộp: cạnh bếp lò xây bằng gạch men, trên thùng rác đặt trong góc, tôi thấy một tờ giấy bị vò nhàu – loại giấy gói hàng chất xen-lô-phan trong suốt mà tôi đã nhìn thấy ở đây – trong vùng bọn Đức rút chạy...
