Thượng sĩ ở trung đội bảo vệ đánh thức anh lúc năm giờ rưỡi sáng và truyền đạt lệnh của Alekhin: phải đến ngay gặp trung tá Polyakov.
Polyakov đang ngồi một mình trong phòng trưởng ban phản gián quân đoàn không quân. Không nhìn thấy chiếc xe con ở trước nhà, Blinov đoán có lẽ đại úy lại đi đâu rồi.
Andrei đã hai lần trông thấy Polyakov, nhớ rõ ông nhưng chưa có lúc nào được nói chuyện trực tiếp với ông. Tuy nhiên anh đã được nghe nói nhiều về Polyakov, chủ yếu là do Tamantsev kể lại và anh đã tự hình dung về trung tá với những nét đặc biệt.
- Bộ óc số một đấy, - Tamantsev đã nhiều lần nói về Polyakov như vậy. - Nếu như không phải là “Hoàng đế” thì, rõ ràng cũng phải là “Phó vương” về công tác truy lùng.
Và giờ đây Andrei đang chờ đợi được nói chuyện, tiếp xúc với con người tài năng ngoại lệ đó và sẽ được nghe ở ông những ý kiến mà có lẽ anh khó mà lĩnh hội được ngay từ đầu.
Nhưng Polyakov lại là một con người giản dị và có cá tính riêng đến ngạc nhiên. Ngay từ phút đầu gặp gỡ, ông đã làm cho Andrei ngạc nhiên bởi giọng nói nhẹ nhàng, hơi đớt làm cho anh nhớ lại giọng nói của bác sĩ đã chữa bệnh cho anh lúc bé.
Ông nói thong thả, rành mạch nhấn mạnh từng chữ một. Và nhiệm vụ ông giao cho Andrei cũng đơn giản: anh lấy một đại đội của sư đoàn đóng gần Lida sắp đưa lên tàu ra mặt trận và đến ngay khu vực làng Zabolotye (Polyakov chỉ vào bản đồ) và tìm kiếm thật kỹ trong khu rừng phía tây bắc làng này – nơi người ta đã phát hiện ra chiếc “Dodge” bị đánh cướp. Mục đích cuộc tìm kiếm này là: phát hiện cho được một chiếc xẻng công binh trên cán có khắc hai chữ N. và G. Và, đồng thời phải tìm gặp, hỏi kỹ những người đầu tiên đến khu rừng này và phát hiện ra chiếc xe đó.
Polyakov vừa giao xong nhiệm vụ thì tướng Egorov bỗng đi vào phòng, từ cửa phía sau lưng Andrei. Bỗng nhiên thấy một vị tướng xuất hiện ngay trước mặt mình, Andrei vội đứng dậy, đưa tay lên vành mũ.
- Ch... ch... Chào...
- Chào đồng chí. Đồng chí ở đâu đến? – Egorov chủ động chào hỏi trước.
- Th... Th... thư... a đồng... đồng... chỉ trung... trung tướng... Báo cáo, đây là trung úy Blinov trong nhóm Alekhin, - Polyakov vội giới thiệu và đã gỡ lúng túng cho Andrei. - Vừa được cử về chỗ tôi ba tháng nay. Là sĩ quan trẻ nhất trong nhóm. Trước đây là trung đội trưởng bộ binh, là sĩ quan tác chiến, sau khi bị thương và chấn thương, đồng chí ấy đã được bổ sung về đơn vị chúng tôi. Tôi đang giao nhiệm vụ cho đồng chí ấy đi tới khu rừng...
Polyakov sao lại biết về mình. Biết cả về trường hợp bị thương, thời gian nằm viện. Từ đâu vậy? Andrei có lẽ do hồi hộp vì sự xuất hiện bất ngờ của trung tướng Egorov nên quên rằng, tất cả những điều đó đều có ghi đầy đủ trong hồ sơ sĩ quan của anh. Và tất nhiên anh không hiểu ra rằng, về lần bị động dập và bị thương và về cái mà anh là lính mới và trẻ nhất, vừa được trung tá báo cáo cho trung tướng, người đã mất đi những người con thân thiết, những học sinh của trường quân sự, trong các trận đánh ở ngoại ô Mátxcơva là đều có mục đích.
- Sĩ quan tác chiến, – Egorov nhắc lại, giọng hơi có vẻ mỉa mai và, lướt nhìn Andrei, – có phải chính anh này đã để sống kẻ khả nghi không?
- Thưa đồng chí, trời tối mà lại mưa như vậy, – không để cho Andrei kịp mở miệng, Polyakov vội thanh minh hộ anh. - Hoàn cảnh ấy thì chẳng riêng gì anh ta mà bất cứ ai cũng có thể để xảy ra được. Tổ trưởng đã nhận xét tốt về trung úy. Tất nhiên, kinh nghiệm công tác trong ngành ta còn ít vì đây là công việc quá mới mẻ.
- Chính vì mới mẻ nên phải nhanh chóng nắm lấy! Chúng ta đang chiến đấu chứ có phải ở trường huấn luyện đâu, - Egorov nói, vẻ không đồng tình với trung tá và, quay sang Andrei. - Hãy cố gắng tìm cho được chiếc xẻng đó... Việc này hết sức quan trọng. Phải tìm bằng được đấy trung úy ạ. Cần bao nhiêu người sẽ được tăng thêm. Phải làm cho mỗi chiến sĩ của anh hiểu rõ điều này, hiểu rõ nhiệm vụ của họ. Phải hiểu rõ và phải tìm bằng được... Đêm nay họ phải lên tàu. Trong bất cứ trường hợp nào, đúng hai mươi hai giờ đêm nay phải có mặt ở ga.
- Tôi đã giao rõ cho cậu ta rồi, - Polyakov nói.
- Vậy thì, cầu chúa, – tướng Egorov hạ giọng, vui vẻ bắt tay Andrei. Tôi hy vọng ở anh và chờ kết quả tốt đẹp.
Trước đây, hồi mùa đông năm ngoái, Andrei lần đầu tiên được bắt tay thiếu tướng lữ đoàn trưởng khi ông trao huân chương cho anh. Thiếu tướng đó là một người có tuổi, tóc đã bạc nhiều, tay run run, yếu ớt, song dù sao vẫn hoạt bát, ông đã từng bò ra chiến hào đầy tuyết. Hôm đó những người được khen thưởng đều đã được báo trước là phải bình tĩnh, và không được bắt tay thủ trưởng lữ đoàn chặt quá, vì có thể làm ông bị đau mà chỉ đáp lời chúc mừng ông mà thôi. Hôm nay, Egorov, cũng, bắt tay Andrei chặt đến mức mà anh suýt kêu lên.
Được khích lệ, tự hào vì trung tướng giao nhiệm vụ đặc biệt, lòng đầy háo hức và nhiệt tình mong muốn hoàn thành nhiệm vụ, Andrei vội đi ra ga. Ở trung đội bảo vệ, anh lấy một chiếc xẻng làm mẫu và đi luôn, thậm chí không kịp ăn điểm tâm nữa. Anh cảm thấy bàn tay ấm áp của trung tướng đang nắm chặt tay anh và nhớ lại những lời nói của Polyakov: “Sĩ quan tác chiến! Nhận xét tốt, hả... Người Mátxcơva! Hãy cố tìm cho được chiếc xẻng, trung úy ạ! Việc này rất quan trọng... Tôi hy vọng ở anh và chờ kết quả....”
Và người ta hy vọng là đúng... Anh tự hứa lần này sẽ không làm cho Alekhin và Polyakov phải xấu hổ vì anh. Khu rừng không lớn lắm mà cái xẻng cũng không đến nỗi bé như mẩu thuốc hay quả dưa chuột vì cán nó dài tới hơn nửa thước. Anh nhất định sẽ tìm được nó, mang về và hãnh diện đặt lên bàn...
Như đã thỏa thuận, một đại đội trinh sát đã sẵn sàng chờ anh, nhưng rất tiếc, quân số không đủ – chỉ có 49 người kể cả chỉ huy. Các chiến sĩ xem ra là những người có kinh nghiệm – nhiều người đeo huân chương, nhiều người được thăng cấp vì những vết thương, không một ai quấn xà cạp như ở bộ binh, hơn thế nữa, mọi người đều đi loại ủng da rất tốt. Sĩ quan chỉ huy họ là một thượng úy, vóc người mập mạp, đi ủng da mềm, quân phục chỉnh tề, thẳng nếp. Với vẻ ranh mãnh, anh ta lại thỉnh thoảng mỉm cười một mình, dáng đi hơi lệch, vì ủng vẹt một bên gót tựa như vừa đi vừa nhún nhảy, có vẻ đùa cợt; tuy nhiên Andrei cũng nhận thấy rằng, các chiến sĩ của anh ta có vẻ rất phục tùng và hài lòng về chỉ huy của họ. Trong chốc lát, cả đại đội đã tập hợp nhanh chóng và vui vẻ sau mệnh lệnh của anh.
Andrei ngồi trong buồng lái và ra lệnh cho lái xe tăng tốc độ nhanh. Khoảng hai giờ sau họ đã đến địa điểm. Từ xa Andrei đã nhận ra khu rừng thưa mà họ cần lùng sục, nhưng khi đến gần nơi anh mới thấy rằng, khu rừng này chả phải hẹp như anh hình dung lúc ở Lida.
Andrei đề nghị thượng úy cho bộ đội tập hợp hai hàng ngang bên cạnh đường cái, khi bộ đội đã đứng trong hàng ngũ, anh liền bước ra trước mặt họ, tay cầm chiếc xẻng.
- Các... các đồng chí chiến sĩ và cán bộ, – anh nói rành rọt từng lời một. - Bộ chỉ huy đang để... để ra cho... chúng ta một... một nhiệm vụ hết sức quan trọng. - Anh cố hết sức để khỏi phải nói lắp. - Nhiệm vụ... vụ đó là, - anh giơ cao chiếc xẻng trước hàng quân, - chúng ta phải lùng sục trong khu rừng này... - Andrei chỉ khu rừng và mọi người nhìn theo. - Các đồng chí phải tìm cho được một chiếc xẻng vứt trong rừng, nhưng nhớ là ở cán nó có khắc... khắc hai chữ – G và N, tôi nhắc lại Nikolai và Grigori... Chúng ta phải tìm khắp rừng, toàn đơn vị đi thành hàng ngang như một sợi dây xích... không được một phút nào sao lãng và không được tách rời cự ly quy định... Không... không được nói chuyện. Chúng... chúng ta cũng phải chú ý đến những vật lạ khác có thể gặp phải... Thí dụ như có... có thể là hầm bí... bí mật, dù là đã bị... đổ nát nhưng, cái chính là chiếc xẻng có khắc chữ... phải hết sức... sức tập trung... phải xem xét kỹ từng bụi cây, bới từng đám cỏ... - Andrei nhắc lại những lời Polyakov.
- Tìm chiếc xẻng, chúng tôi hiểu rồi, - bỗng trong hàng có tiếng hỏi với vẻ chế diễu. – Nhưng tại sao lại phải bới từng đám cỏ...
Có tiếng cười khúc khích.
- Chà, nếu như đồng chí nói cho chúng tôi ngay từ ở ngoài ga, – một giọng khác lại vang lên, – tôi có thể tìm ngay cho đồng chí chục chiếc xẻng ngay tức khắc... Cứ sang đại đội bên cạnh mà quơ thì có hàng tá...
- Và nếu cần khắc chữ cũng có ngay! – một giọng khác lại la lên.
Lại có tiếng cười to hơn.
- Không được cười trong hàng! – thượng úy đại đội trưởng nghiêm mặt, nói; nhưng Andrei lại thấy anh ta như đang cố giấu nụ cười và giả vờ đưa tay xoa mặt.
Trước khi về cục tình báo, lúc còn ở mặt trận, Andrei đã chỉ huy một trung đội bộ binh và có một thời gian đã từng là quyền đại đội trưởng. Và giờ đây, mặc dầu bị cái tật nói lắp nó làm phiền anh, nhưng anh vẫn cảm thấy tự tin. Thật ra thì đám chiến sĩ trinh sát này, đây cũng vậy, có tỏ ra tự do và ngạo mạn hơn so với lính thường ở đại đội, nhưng Andrei đã hiểu khá rõ tâm lý của họ.
Đêm nay họ lên tàu. Thoáng chốc họ sẽ có mặt ở một nơi xa xôi nào đó.
Họ về miền tây chiến đấu. Tìm kiếm một chiếc xẻng, một nhiệm vụ thật lạ lùng ở những vùng hậu phương của mặt trận. Nếu như ai muốn giữ lại trong ký ức mình thì chỉ nên giữ lại như một chi tiết nhỏ nhoi, khó hiểu.
Họ sẽ đi khỏi đây và còn lại có mình anh, còn cái xẻng, nếu như không tìm thấy nó thì anh sẽ còn phải gánh lấy một món nợ như món nợ về tên hiệu thính viên và những tên bị truy lùng khác.
Chả ai muốn gánh lấy món nợ này. Cái đó là nhiệm vụ của chúng ta và chỉ có chúng ta thôi, Alekhin đã nhiều lần nói với anh như vậy. - Và nếu như chúng ta không tìm thấy chúng và không bắt được chúng thì chả có ai làm thay được. Có một lần nào đó Tamantsev đã từng nhắc Andrei là: “Đừng nên lúc nào cũng hy vọng vào những người được cử đến phối hợp. Thậm chí nếu họ được cùng ở trong một tổ công tác. Hãy dựa vào mình là chính”.
Nhưng hôm nay, với khu rừng này thì một mình anh, dù có lùng sục cả ngày cũng không ăn thua gì. Anh cần phải huy động và động viên toàn đại đội tìm kiếm thật kỹ càng, phải làm cho họ hiểu và thấm nhuần ý nghĩa quan trọng của công việc này, đúng như lời trung tướng chỉ thị.
Andrei suy nghĩ và chờ cho hàng quân im lặng, đưa mắt nhìn khắp một lượt rồi với giọng chậm rãi, nghiêm nghị, nhưng không có vẻ gì tức giận, anh nói tiếp:
- Các... các đồng chí là trinh sát viên, tôi thấy không cần phải nhắc các đồng chí là phải tìm kiếm như thế nào... Tôi chỉ muốn nhấn mạnh là các đồng chí phải hiểu cho rõ tính chất vô cùng quan trọng của công việc này, nó không phải là chuyện bình thường... Tôi cần nói thêm rằng, đây không phải là lệnh của sư đoàn... mà... mà là lệnh của bộ chỉ huy cao cấp hơn... Các... các đồng chí tự suy nghĩ một phút xem, tư lệnh của các đồng chí, đại tá Gureev sẽ báo cáo, sẽ xấu hổ ra sao... đồng chí ấy sẽ cư xử, sẽ lúng túng ra sao nếu tối nay đồng chí được báo cáo rằng, cả cái đại đội trinh sát của đồng chí ấy đã mất toi cả ngày mà không tìm được một cái xẻng công binh trong khu rừng nhỏ này...
Andrei ngừng lại và ngay lúc đó anh lại nghĩ rằng, sư đoàn của đại tá Gureev sắp chuyển sang mặt trận khác, và giờ này có lẽ mọi ý nghĩ của đại tả đang tập trung vào cái mặt trận mới kia, và có lẽ chuyện tìm cái xẻng này chỉ thoảng qua mà thôi.
Andrei lại nói tiếp những lời Polyakov đã chỉ thị cho anh khi kết thúc buổi họp.
- Thay mặt Bộ tư lệnh, tôi xin thông báo để các đồng chí biết là người nào tìm được chiếc xẻng đó sẽ được tặng thưởng huân chương “Chiến công”.
- Có lẽ nó là cái xẻng bằng vàng chắc? - một trung sĩ đứng giữa hàng trên, ngay trước mặt Andrei, lẩm bẩm hỏi với vẻ hoàn toàn nghiêm túc.
Ngực anh ta lấp lánh hai huân chương “Vinh quang”.
- Không nói trong hàng! – thượng úy đại đội trường lại cao giọng nhắc.
Lúc này anh lại nghĩ đến đại tá Gureev, đến Bộ tư lệnh cấp trên, đến những huy chương mà người ta đã hứa. – Mệnh lệnh là mệnh lệnh. Chúng ta có nhiệm vụ chấp hành! Không được bàn tán gì hết!
Andrei im lặng trước hàng quân, nhìn thẳng vào các chiến sĩ trinh sát, giống như đại úy Filyashkin, tiểu đoàn trưởng cũ của anh, đã hy sinh – vẫn nhìn như vậy khi giao nhiệm vụ quan trọng.
- Dẫn đại đội theo tôi, anh nói với thượng úy và, không nhìn lại, rảo bước tiến vào rừng.
- Anh tự quy định các khu ô vuông và cự ly giữa các chiến sĩ là từ một mét rưỡi đến hai mét và nhắc lại cách tìm kiếm trong các bụi cỏ rậm và lùm cây.
Khi cả đại đội đã hình thành một dây xích chạy ngang, dần dần tiến vào rừng cây, anh vội rảo bước vào làng.
Polyakov đã cho anh rõ tên hai cậu bé – anh em ruột – Pyotr và Olesya Pavlenok, hai người đã đến chỗ chiếc “Dodge” bị vứt ở trong rừng. Sau đó bố của hai chú đã đến chỗ chiếc xe này. Oles lên chín. Pyotr mười một tuổi.
Andrei nói chuyện riêng với từng em và hỏi kỹ từng chi tiết. Biết đâu chúng nó đã nhặt được chiếc xẻng đó và đã đưa về giấu ở nhà. Cả hai cậu bé tuy lời lẽ có khác nhau, nhưng đều chung một sự việc là: chúng nó đi hái quả trong rừng, nhìn thấy xe đậu ở đấy, nhưng chúng không đến gần, về sau không thấy người nào trong xe cả, chúng liền đến gần, leo lên ghế ngồi, nghịch một lúc và cậu em chạy về nhà mách với bố.
Sau đó Andrei lại nói chuyện với ông bố – một nông dân đứng tuổi, để ria mép, bị mất một chân từ hồi chiến tranh lần thứ nhất. Ông liệt kê với Andrei tất cả vật dụng gì ông thấy ở trên xe và thề rằng, chính mắt ông chỉ thấy có chiếc xẻng lớn ở hàng ghế sau chứ chiếc xẻng con kiểu công binh, như Andrei hỏi, thì không có, cả ở trong xe lẫn quanh đấy.
Ông ta nói cho Andrei biết rằng, đối với nông dân thì chiếc xẻng to mới cần thiết chứ loại xẻng con công binh thì chả dùng làm gì cả. Ông thề rằng, ông không hề động chạm gì đến những đồ vật trong xe và cuối cùng Andrei đành phải đề nghị ông ta ký vào tờ biên bản cuộc nói chuyện của họ và cam đoan là, ông ta, Pavlenok và các con ông ta đều không thấy có chiếc xẻng con nào và họ không hề lấy một thứ gì trong xe cả.
Andrei trở lại khu rừng. Chả khó khăn gì lắm, anh đã nhận ra ngay vết bánh xe và theo đó anh đã đến chỗ chiếc xe đỗ. Xác định được vết xe đi, anh tự tìm kiếm kỹ trên các đám cỏ và bụi cây hai bên đường. Cách anh không xa, các chiến sĩ trinh sát đang đi hàng ngang, lặng lẽ, chăm chú tìm kiếm, không một lời thì thào chuyện trò gì cả. Andrei có vẻ hài lòng, thầm nghĩ rằng, họ đã thấm nhuần tính chất quan trọng của công việc này.
Mãi quá trưa anh đến chỗ họ nghỉ bên bờ suối để ăn trưa, hay nói đúng hơn là để lót dạ – cả khẩu phần chỉ là hai lát bánh mì kẹp với xúc xích Đức, một quả dưa chuột và vài quả cà chua xanh.
- Mời anh ngồi với chúng tôi, - thượng úy đại đội trưởng mời Andrei và thông báo luôn. - Họ đã tìm gần hết khắp khu rừng, nhưng không hề thấy cái xẻng nào cả.
- Có thể là nó không vứt ở khu rừng này, một anh trinh sát ngồi sau lưng thượng úy lẩm bẩm nói.
- Lại bàn tán rồi! - thượng úy bèn ngắt lời anh ta. - Nếu chưa tìm thấy cái xẻng này thì chúng ta chưa thể rời khỏi đây!
Andrei từ chối lời mời của chiến sĩ, mặc dầu từ chiều qua đến giờ anh chưa ăn gì và hiện giờ rất đói. Biết làm sao được, chính anh là người có lỗi và, giờ đây anh bấm bụng chịu đựng.
Người đại diện của bộ chỉ huy cấp trên lại đi ăn vào khẩu phần của người khác và hơn thế nữa, người đó lại thuộc quyền chỉ huy của mình. Như vậy là không lịch sự và đáng xấu hổ.
Để quên đói, đã hai lần anh ra suối uống căng bụng nước và lấy ống tay áo chùi mồm. Đói đã đành là đói, nhưng điều thực sự làm anh đau đáu lo lắng là đã tìm khắp khu rừng mà vẫn không thấy cái xẻng đâu. Có thể thế được chăng?
Anh trầm ngâm suy nghĩ, nhưng lại nhận thấy là các chiến sĩ đang nhìn anh, nên lại làm bộ vui vẻ mỉm cười.
“Dù cho công việc có xấu đến đâu chăng nữa, anh nhớ lời Tamantsev tâm sự, – cũng không bao giờ được lộ ra nét mặt. Nhất là đối với các chiến sĩ. Cứ phải vui vẻ như thường. Dù cậu muốn tru tréo lên như con chó sói thì, cậu cũng cứ phải hát: là lá la. Và phải nói rằng: cuộc sống đẹp và đáng kinh ngạc biết bao. Các chiến sĩ trinh sát ăn trưa xong đang ngồi hút thuốc, nhân lúc đó Andrei liền mời thượng úy ra một chỗ vắng, nói chuyện.
- Chúng... chúng ta còn khoảng sáu... đến bẩy giờ nữa, - Andrei nói, - phải tìm cho bằng được chiếc xẻng! Chúng ta không thể trở về tay không, hay nói đúng hơn là không có quyền! Đồng chí hiểu điều này chứ?
- Tôi hiểu rồi, - thượng úy đáp.
Tìm đến cuối khu rừng, chúng ta sẽ quay lại một lần nữa, - Andrei đưa tay chỉ sang phía xa hơn. Điều chính yếu là không để sót một bụi cỏ, một bụi cây nào... Khoảng cách bây giờ phải hẹp lại, chỉ một mét rưỡi thôi... Tôi sợ rằng, lính của đồng chí chưa hiểu hết, chưa nhận thức đầy đủ tầm quan trọng và trách nhiệm của họ trong việc này.
Họ đã hiểu rõ cả, thượng úy bảo đảm và anh đưa mắt nhìn khu rừng rồi bỗng đổi giọng, hỏi: - Thế đồng chí có bảo đảm là nó bị vứt ở đây không?
Andrei không kịp suy nghĩ, và anh cho rằng, tốt hơn hết là phải tỏ thái độ nghiêm khắc và nhìn thẳng vào thượng úy.
- Và, nó có ý nghĩa quan trọng gì về mặt quân sự kia chứ? - thượng úy vẫn hỏi tiếp. - Tôi không hiểu nổi đây.
- Đồng... đồng chí làm tôi ngạc nhiên đấy, - Andrei cáu kỉnh nhận xét và anh nhìn người đại đội trưởng với thái độ ngạc nhiên và có vẻ lạ lùng như nhìn một con người xa lạ chưa hiểu biết gì về nhiệm vụ của mình. Anh nhớ lại thái độ của Tamantsev khi gặp một tình huống tương tự trước một sĩ quan được cử đến phối hợp.
Tuy nhiên, Andrei cũng chả biết trả lời hoặc giải thích ra sao nữa. Bản thân anh cũng không hiểu nổi, tại sao mà Polyakov và trung tướng lại cần đến chiếc xẻng lạ lùng đến như vậy!
