Tôi đặt không ít hy vọng vào cuộc gặp gỡ với Okulich.
Theo lời của trung úy Ủy ban an ninh nhà nước tỉnh, thì tôi biết được rằng, trong thời gian bị chiếm đóng, ông này đã từng liên lạc với du kích.
Vào hồi mùa xuân năm ngoái, trong thời gian bọn Đức mở chiến dịch khủng bố rộng lớn, ông đã liều mình nuôi giấu chính ủy lữ đoàn không quân Martynov bị thương nặng trong nhà mình gần một tháng và do đó đã cứu ông này thoát khỏi tay bọn phát xít. Hiện giờ Martynov là một trong những bí thư tỉnh ủy và mới đây đã về Lida chính thức đến thăm Okulich.
Ông nông dân du kích của chúng ta – trung úy nói với tôi, – là một con người lầm lì, ít nói... Nói chung dân ở đây phần lớn như vậy đấy...Và anh ta nói tiếp, có vẻ như nhắc lại lời của người nào đó: - Dù cho chúng ta chưa quét sạch được hết bọn phá hoại trong tỉnh này, họ cũng sẽ vẫn là những người như vậy.
Tuy nhiên, tôi vẫn tin rằng, Okulich sẽ nói hết những gì ông ta biết về Nikolaev và Sentsov và toàn bộ câu chuyện của họ hôm kia.
Tôi để Blinov ở lại Lida, giao cho cậu ta đi khắp thành phố tìm xem nếu gặp Nikolaev và Sentsov thì bắt giữ lại; và để làm được việc đó, tôi đã để nghị Ban quân quản cử thêm hai tay súng tiểu liên đi cùng Blinov và tôi đã hướng dẫn cậu này những điều cần thiết.
Tôi sốt ruột chờ gặp Okulich và phỏng đoán rằng, ông ta sẽ nói cho tôi biết nhiều điều và cũng sợ rằng, ông ta có thể cũng đi vắng như hôm qua.
Chúng tôi lên xe đến làng, Khizhnyak chăm chú ngồi sau tay lái, phóng xe vượt nhanh trên con đường nhựa rải sỏi, còn tôi thỉnh thoảng lại cứ dục cậu ta nhanh hơn, đến nỗi cậu ta nổi cáu, gắt lại tôi:
- Đồng chí sao vậy!.. Không đểm xỉa gì đến xe cả... Chạy kiểu này thì có lẽ phải điều thêm vài cái dự trữ cho đồng chí chắc? Không xe nào chịu nổi kiểu chạy này đâu!..
Đến quá Shilovychi, chúng tôi từ đường nhựa rẽ vào đường đất, từ từ đánh xe vào sau một bụi cây rậm và dừng lại.
Khizhnyak lấy khăn tay lau khuôn mặt ướt đẫm mồ hôi, bước ra khỏi buồng lái, đi ra phía sau xem bánh, nhưng tôi đã ra lệnh ngay:
- Để đấy đã! Cầm lấy súng và đi theo tôi ngay!
Đề cậu ta nấp sau bụi cây gần trong ấp, tôi một mình đi vào nhà Okulich.
Con chó xông lên, kéo căng sợi xích, sủa ầm ĩ. Một khuôn mặt đàn bà ló qua khung cửa sổ và ngay sau đó, người đàn ông, theo tôi đoán, có lẽ là chủ nhà đi ra thềm. Ông ta mắng con chó rồi im lặng ngắm nhìn tôi. Ông mặc bộ quần áo đã cũ, nhưng sạch sẽ, chân đi đất, mặt không cạo, đăm chiêu gần như buồn rầu.
- Chào ông... Tôi ở đơn vị 18040 đây.
Để ông ta khỏi nghi ngại ngay từ đầu, tôi liền rút chứng minh thư sĩ quan có dán ảnh đưa cho ông ta xem. Ông ta chỉ ngó qua và im lặng nhìn tôi với vẻ hiền lành, nhưng buồn rầu.
- Xin cho biết, – tôi niềm nở lấy khăn tay lau mồ hôi mặt và trán làm ra vẻ mệt mỏi vì vừa phải đi xa dưới trời nắng, vừa hỏi ông, – nếu như tôi không lầm thì đây là nhà của đồng chí Okulich?
- Vâng... - Ông ta đáp, vẻ do dự.
- Ồ, rất tuyệt... Tôi đi công tác tới đây... Tôi có câu chuyện nhỏ muốn được gặp đồng chí... Và tiện thể xin được nghỉ lại đây chốc lát, rửa ráy cho mát mẻ. Có được không, đồng chí?
- Vâng, được thôi!
Một lát sau, tôi đã ngồi cạnh chiếc bàn trong căn nhà gỗ nghèo nàn, nền đất, nhưng rất sạch sẽ của ông.
Khi đang trên đường đến đây, chả hiểu sao, tôi có ý nghĩ Okulich sẽ mời tôi uống rượu tự sản – tôi biết ông ta có bộ đồ cất rượu, và tôi đã tự bảo mình là không nên từ chối. Tôi sẵn sàng bù khú với ông ta với hy vọng, rượu vào thì lời ra. Tuy nhiên không phải như vậy. Ông ta, ngay cả nước cũng không mời uống nữa là rượu, chỉ có vợ ông ta từ trong buồng ló mặt nhìn ra và mời tôi ngồi.
Bà ta béo mập, mặt rỗ hoa. Một lát sau bà ta đi vào bếp và bê ra một bình sữa tươi, im lặng rót ra cốc và lại im lặng đi vào, khuất sau bức vách gỗ.
Tôi tin rằng, nhất định Okulich sẽ tự nói cho tôi biết về Nikolaev và Sentsov, miễn là tôi gợi chuyện. Do đó, tôi đã vững tin nói rằng, đơn vị tôi đóng ở Lida, làm nhiệm vụ bảo vệ hậu phương, trừng trị bọn phỉ và bắt giữ những kẻ đào ngũ. Công việc này không phải dễ và phụ thuộc rất nhiều vào sự giúp đỡ của nhân dân quanh vùng.
Okulich ngồi trên chiếc ghế dài có tựa, đối diện với tôi, khoanh một chân lên ghế, im lặng nghe, không hề nói một lời nào tỏ ý bắt chuyện. Tôi tự rót sữa ra cốc, nhấp mấy ngụm, khen sữa ngọt tươi, rồi phớt lờ, tiếp tục nói:
- Hình như, đồng chí không phải là người gốc ở đây? Quê ở đâu vậy?
- Ở Bykhov, - ông ta thúng thắng đáp, giọng lí nhí, khàn khàn.
- Tức là tỉnh Mogilevsky... Thế đến đây lâu chưa?
- Đã ba năm. - Thế thời Đức chiếm đóng cũng ở đây? - Tôi tiếp và đưa mắt nhìn kỹ ngôi nhà. - Ở đây.
- Thế không sợ à? - Tôi mỉm cười. - Có lẽ phải sống xa dân chúng, phải ra rừng chứ?
Okulich nhún vai một cách khó hiểu, không đáp gì cả.
Trên một tấm xích đồng đóng sát góc vách nhà, tôi thấy cây thánh giá và mấy bức tranh đạo, mặc dầu Okulich là dân vùng Belarus không theo đạo. Và tôi phát hiện ngay rằng trên các bức vách khác không có bất cứ một bức tranh, tấm ảnh nào khác.
Tôi kể cho ông ta nghe về thành phố Mogilevsky, nơi mà tôi có dịp đến công tác sau ngày mới giải phóng, về những thiệt hại trong thành phố, rồi dần dần chuyển sang tình hình sinh sống ở Lida, ở vùng này. Ông ta vẫn im lặng lắng nghe, đôi mắt đờ đẫn khẽ lay động như người bị hành hạ đau đớn, và ngay cả những câu hỏi đơn giản nhất, ông cũng không đáp ngay và chỉ trả lời ngập ngừng, cụt ngủn. Rõ ràng là nói chuyện với ông ta không dễ rồi. Có thể ông ta chưa tin tôi chăng? Ông ta không đọc, chả thèm nhìn lâu chứng minh thư sĩ quan của tôi và có lẽ, nên đưa cho ông ta xem lần nữa chăng?
- Đồng chí theo đạo à? - Đưa mắt nhìn cây thánh giá, tôi hỏi.
- Treo thế thôi...
Ông ta đáp ngay, nhưng lại uể oải khoát tay ra ý bảo: có gì đáng chú ý đâu?
- Ở Lida, người ta có cho tôi biết rằng đồng chí có liên lạc với du kích. Do đó, tôi hy vọng rằng, đồng chí sẽ giúp đỡ chúng tôi...
Tôi lại rút trong túi áo quân phục ra tờ giới thiệu khác, nói rõ hơn nhiệm vụ của tôi và đặt trước mặt ông. Ông ta uể oải cầm và chăm chú đọc.
Tờ giấy giới thiệu viết rằng, tôi là sĩ quan đơn vị bảo vệ hậu phương của mặt trận và đề nghị tất cả các cơ quan chính quyền, các đơn vị quân đội và các Ban quân quản cũng như cá nhân các công dân phối hợp, giúp đỡ tích cực để tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.
Tờ giấy giới thiệu có dán ảnh tôi, có đóng hai dấu nổi và chữ ký của hai thiếu tướng: tham mưu trưởng mặt trận và tư lệnh Bộ đội bảo vệ hậu phương.
Sau khi đọc kỹ từng chữ, Okulich gập lại và trả lại rồi trân trân nhìn tôi.
- Bây giờ đồng chí có thể cho biết là, tôi vừa gập tờ giấy, cho vào túi, vừa hỏi, - trong mấy ngày gần đây... hôm qua, hôm kia có quân nhân nào đến vùng này không? Và, có ai đến nhà đồng chí không?
- Không, thoáng suy nghĩ một lát, Okulich trả lời, thật là bất ngờ đối với tôi.
- Có thể đồng chí đã gặp ai ở đây không?
- Không mà!
- Đồng chí có nhớ kỹ xem, điều này rất quan trọng. Có thể đồng chí thoáng gặp và quên đi, - tôi nhấn giọng, - có thể là đồng chí gặp và có thể là họ tự đến đây.
- Không đâu, - Okulich vẫn khăng khăng.
“Thế đấy, tin người, người chẳng tin ta”.
Tôi không thể lầm được. Trang ấp này đây là khu nhà đầu tiên trên đường từ Shilovychi đến Kamenka, và hơn nữa bản sơ đồ do Blinov vẽ lại rất đúng với địa hình mà tôi đã quan sát trên đường đến đây. Cả con chó lẫn tiếng sủa, cả túp lều cỏ, cả Okulich đều rất đúng với sự miêu tả của Blinov. Hơn thế nữa, tôi cũng chả khó khăn gì mà không nhận ra lùm cây rậm và cả cây sồi Blinov nấp để theo dõi hai sĩ quan trong nhà Okulich.
Thế mà Okulich vẫn khăng khăng chối rằng, trong mấy ngày qua không có ai tới nhà ông ta cả.
Và trước khi gặp ông ta, tôi có cảm giác ông ta là con người trầm lặng, hiền lành, nhưng giờ đây thì khác hẳn. Ông ta đã tỏ ra là con người kỳ lạ, lạnh lùng và thâm hiểm chứ không phải là con người hiền lành, ngây ngờ nữa và tôi cũng không hình dung được ông ta đang suy nghĩ gì – lo lắng, sợ hãi hay ngoan cố! Nhưng vì sao ông ta lại phải sợ tôi. Cái gì đã làm cho ông ta phải sợ tôi?
Và bà vợ ông ta, vẫn loay hoay trong bếp, nhưng thỉnh thoảng lại lên đứng liền bức vách nghe trộm câu chuyện giữa chúng tôi. Ngay từ đầu, tôi đã không thích cái vẻ im lặng lạnh lùng, nhưng không giấu nổi vẻ ranh mãnh trên khuôn mặt bầu bầu rỗ hoa của bà ta. Tôi cảm thấy rõ rệt cả hai người đều thấp thỏm trước việc tôi đến thăm họ.
Tuy nhiên, điều đó chưa nói lên cái gì cả. Và chưa ai trong họ chú ý đến mỗi thiện cảm cũng như ác cảm của tôi, còn cần phải có chứng cớ đã. Chứng cớ thì đã có. Đó là việc hai người sĩ quan đáng nghi mà chúng tôi đang theo dõi, hôm kia đã đến nhà Okulich, đã ở trong nhà ông ta mấy giờ và chứng cớ nữa là Okulich đã cố giấu việc này.
Tôi bực mình hiểu rằng, còn tiếp tục nói chuyện với ông ta cũng chả ích lợi gì. Bỗng nhiên, có những lúc nào đó trong công tác chúng ta, xảy ra những phút quyết định: anh gây được cảm tình nào đó với một người nào đó và, thỉnh thoảng anh có những tin tức về con người đó, anh gặp và nói chuyện với họ và anh cảm thấy anh có một cái gì đó cần phải quyết định, phải rút ra kết luận dứt khoát đối với mình.
Những chiếc thánh giá kia có lẽ là để phòng trường hợp bọn AK bất thần đến đây, vì bọn chúng có thể ập đến bất cứ lúc nào và chúng thấy rằng, chủ nhà cùng theo một tín ngưỡng với chúng thì rõ ràng là dễ chịu hơn cho cả hai bên. Còn bọn Đức cũng đã từng đối xử với những người theo đạo Thiên chúa dễ chịu hơn so với tín đồ các đạo khác.
Trong nhà không có một bức ảnh nào về gia đình Okulich, và do đó đã không thể hiểu gì hơn về anh em thân thích, về mối quan hệ của ông ta trước chiến tranh. Tôi suy nghĩ thêm: ông ta có nhận được thư từ của ai không? Hàng loạt câu hỏi khác làm tôi suy nghĩ, nhưng điều chính yếu bây giờ là: quan hệ giữa Okulich với Nikolaev và Sentsov như thế nào, tại sao họ tới đây và tại sao ông ta lại giấu tôi việc này, nếu như họ thực sự là những sĩ quan Liên Xô! Tại sao? Và nhằm mục đích gì?
Còn một vấn đề nữa: chiếc ba lô mà Blinov thấy họ mang theo đựng gì? Họ đã mang nó đi đâu, hoặc giấu ở đâu sau khi vào nhà độ một giờ đồng hồ? Cuộc gặp gỡ với Okulich, mà tôi hằng mong đợi đã không mang lại kết quả gì và chả làm sáng tỏ gì hơn, nhưng tình hình lại đòi hỏi tôi phải có những hành động quyết định gấp.
Tôi đứng dậy, bước tới bên cửa sổ mở toang trông ra vườn, khum hai bàn tay lên miệng, gọi Khizhnyak.
Chỉ mấy giây sau, Khizhnyak, tay cầm tiểu liên từ trong bụi cây chạy bổ vào nhà. Con chó sổng lên, kéo căng sợi dây xích, sủa như điên dại. Tôi quay nhìn Okulich - ông ta đứng bật dậy, mặt tái xám vì sợ hãi, nhìn ra ngoài cửa sổ...
