Fomchenko đánh thức tôi dậy, đúng như tôi dặn, nghĩa là không sai một phút và đã báo cáo với tôi những điều quan sát được, không có gì đặc biệt mới.
Cả hai người đều rất tích cực, đặc biệt là Fomchenko. Anh hơn tôi về cấp bậc, nhưng khi tôi ra lệnh thì cắm đầu mà lao tới như một thanh niên cường tráng.
Họ là những quân nhân tốt, chỉ có điều là không thông thạo nghiệp vụ. Họ vừa không có những kiến thức nghề nghiệp lại vừa lớn tuổi... Người ta thường bảo rằng, sau cái tuổi ba mươi, các bắp thịt đã giãn ra và mất đi cái phản ứng cần thiết...
Tôi đã thấy Yulia ba lần vào rừng và mỗi lần đều vác củi về, có lẽ để dự trữ cho mùa đông. Mỗi lần như vậy để bám sát được cô ta, tôi lại phải thay đổi vị trí quan sát. Nhưng cô ta không ở lâu trong rừng, không nhìn quanh ngó quẩn ngóng chờ ai mà có vẻ vội trở về với con và tôi xác định rằng, mục đích vào rừng là để lấy củi.
Khi Yulia cặm cụi quanh nhà, tôi tranh thủ hướng dẫn Fomchenko và Luzhnov chút đỉnh về nghề nghiệp.
Thực ra việc cử các sĩ quan ở các đơn vị đến phối hợp lùng bắt bọn gián điệp nhảy dù rất không có lợi. Trong việc này cần phải có các nhân viên chuyên nghiệp, hiểu biết công việc thật tinh tường. Còn những người này, họ chỉ là người ngoài cuộc, họ biết làm gì và sẽ làm được việc gì?.. Ở không quân đã có kỹ thuật bảo đảm cho công tác chống biệt kích và còn có những biện pháp ngăn ngừa những cuộc ăn cướp máy bay có thể xảy ra. Từ đầu tôi đã thầm bảo rằng: cho dù họ được cử đi cùng, nhưng rồi xem, anh sẽ chẳng làm được gì nếu không tự tin ở mình.
Tuy nhiên, tôi cũng hiểu rõ rằng, nếu cứ kéo dài cái công việc chán chường này, nếu cứ thay nhau ngồi chờ không có kết quả con mồi mãi thế này, thì đến cả những anh dày dạn và khỏe mạnh nhất cũng sẽ phát ngấy lên. Thế mà chúng tôi cũng không thể biết rõ là công việc này còn kéo dài đến bao giờ. Cho dù không có gì xảy ra chăng nữa, nhưng chúng tôi vẫn phải luôn luôn sẵn sàng hành động – nó cũng giống như chiếc lò xo trong cái bẫy vậy. Vì vậy, trách nhiệm của tôi là phải giúp đỡ làm cho hai sĩ quan này có thể kết hợp được các yếu tố tinh thần và sức khỏe của họ với những hiểu biết thông thường nhất trong nhiệm vụ của chúng tôi.
Tôi suy nghĩ tất cả những điều đó từ đêm và, từ hôm nay để khỏi phí thời gian, tôi quyết định mỗi ngày bồi dưỡng cho họ độ vài ba giờ.
Tôi bắt đầu nói với họ từ chàng Ađam đến nàng Eva: nghĩa là từ đầu, từ cuộc chạm trán đầu tiên của tôi với bọn điệp viên nhảy dù; tôi nhớ kỹ đến nỗi hình như mẩu chuyện không phải đã xảy ra cách đây hơn ba năm mà như mới hôm qua, thậm chí hôm nay mà thôi.
Tôi như thấy rõ ngay trước mặt mình: con đường lớn ở ngoại ô Orsha, tuần lễ thứ hai của cuộc chiến tranh. Những người chạy giặc, những cụ già, những thương binh và những chiếc cáng của những người dân bị thương. Những hố bom, những xác chết bên đường. Từng đoàn gia súc bị lùa đi, từng đoàn xe chở nặng, những cỗ máy thậm chí cả các em bé cũng phải gánh nặng, tất cả, tất cả đang vội vã bước đi, – dù là đã gần như kiệt sức – thật nhanh để tránh xa bọn Đức. Tiếng kêu khóc, tình trạng hoang mang, lộn xộn, những lời đồn đại càng làm cho tình hình thêm náo động. Trong khi đó thì máy bay Đức gầm rú trên đầu, muốn làm gì thì làm.
Nhiệm vụ và trách nhiệm của trung đoàn biên phòng chúng tôi lúc bấy giờ là phải kiểm tra chặt chẽ những người qua lại từ Orsha tới đúng như trong mệnh lệnh chính thức đã ghi rõ: giữ vững trật tự và an ninh cần thiết ở vùng phía sau mặt trận.
Kiểm tra các giấy tờ, và trong trường hợp cần thiết – khi thấy nghi ngờ – được kiểm tra hành lý riêng của dân thường cũng như của quân nhân không phân biệt chức vụ và cấp bậc, kiểm tra tất cả các xe vận tải, cả ô tô lẫn các xe súc vật kéo.
Giữ gìn các mục tiêu quan trọng và bảo đảm thông tin liên lạc suốt tuyến. Giữ và giao về các trạm tiếp nhận tất cả những quân nhân và sĩ quan tự ý bỏ chạy về hậu phương, bắt giữ tất cả những kẻ đào ngũ.
Điều hành vận chuyển trên các tuyến đường và bắt tất cả các xe đi về phía Đông phải chở thêm những người sơ tán, trong trường hợp cần thiết, phải giải phóng những người chạy giặc khỏi mặt đường để thông xe.
Rõ ràng, việc trước tiên cần làm là phát hiện và tiêu diệt bọn gián điệp, biệt kích Đức, đấu tranh với những phần tử thù địch.
Đó là nhiệm vụ và trách nhiệm chính thức đã được ghi trong mệnh lệnh của chúng tôi, nhưng trên thực tế chúng tôi làm đủ mọi việc, thậm chí có một lần đỡ đẻ.
Có lần, vào lúc chập choạng tối, chúng tôi bắt một chiếc xe “Emka” dừng lại để kiểm tra. Người đi trên xe là một thiếu tá của ủy ban an ninh – áo sĩ quan màu tím sẫm, trên vai áo đính phù hiệu hình quả trám, ngực đeo hai huân chương và huy chương “Cán bộ tình báo danh dự”. Hàng ghế sau là một người đàn bà vẻ hiền dịu, tóc vàng nâu. Đó là vợ thiếu tá, bà ta ẵm một cậu bé khoảng ba, bốn tuổi. Cạnh bà còn một người đàn ông khỏe mạnh, dáng dấp như một nhà thể thao, đeo huy hiệu tiểu đoàn Voroshilov và hai quân hàm trung sĩ cơ quan an ninh. Căn cứ theo giấy giới thiệu thì thiếu tá Fomin cùng với vợ con được cử về Mátxcơva, về Bộ dân ủy nội vụ Liên xô, ngoài hành lý riêng, trên xe còn hai bọc lớn tài liệu, đóng dấu xi niêm phong chữ nổi: “Bộ dân ủy nội vụ Belarus” – đây là loại tài liệu tối mật.
Theo như giới thiệu, cả người lái xe và trung sĩ đều là người bảo vệ tài liệu này.
Tất cả đều hợp lệ, tất cả đều đúng không có gì phải hoài nghi. Các chứng minh thư đều không chê vào đâu được, và giấy giới thiệu của người thiếu tá nổi bật chữ ký quen thuộc với chúng tôi – bằng mực đen của bộ trưởng Bộ dân ủy nội vụ Belarus, còn trên giấy tờ của huy chương cấp năm 1930 có chữ ký của cá nhân Menzhinsky. Các chứng minh thư của bà vợ được giới thiệu là nhân viên của cơ quan Bộ dân ủy nội vụ, của viên trung sĩ và của người lái xe đều hoàn toàn không có gì đáng nghi ngờ. Số hiệu biển xe ở Minsk; giấy đi đường đều hợp lệ, đúng quy định; và trên báng khẩu Mauser treo trên xe có gắn một lập lắc vuông, bằng bạc, khắc dòng chữ: “Tặng đ/c Fomin – Cục bảo vệ chính trị nhà nước thống nhất Liên xô”.
Nói chung, không có gì đáng nghi ngờ trong các giấy tờ, trong trang bị quân đội và không có gì đáng nghi ngờ trong thái độ của họ. Thậm chí có cả những nét giống nhau trong diện mạo của chú bé với bố mẹ nó: đôi mắt xanh trong như mắt mẹ, trán cao như trán bố. Tất cả những cái đó, cộng với sự thông thạo tình hình của viên thiếu tá, làm chúng tôi suýt bị lừa. Vừa dừng xe được một lúc, viên thiếu tá hỏi với giọng thành thạo, tự tin:
- Các anh ở đơn vị Boris Ivanovich Kondrashin phải không?
Đại úy Kondrashin Boris Ivanovich là quyền chỉ huy trường trung đoàn biên phòng chúng tôi đã ba hôm nay, thế mà họ cũng biết.
Dẫu sao thì bọn chúng cũng đã bị tóm cổ. Sở dĩ tôi muốn kể cho Fomchenko và Luzhnov một trường hợp cụ thể như vậy không phải chỉ để có lợi cho công tác mà còn bồi dưỡng thêm cho họ kiến thức nữa.
Thật ra thì chúng tôi đã bắt những cái xác của chúng, thì đúng hơn, riêng người đàn bà tóc vàng thì bị thương nặng, khi mụ bắt đầu bắn trả lại.
Về sau chúng tôi mới biết rằng, cháu bé trai đó là con một sĩ quan Liên Xô mà bọn Đức đã bắt được ở biên giới từ những ngày đầu chiến tranh, chúng đã nuôi em và đã giao cho viên thiếu tá này mấy ngày trước đây, đã dạy em bé phải gọi là bố và người đàn bà tóc vàng kia là mẹ. Em bé đã gọi quen. Nhưng thỉnh thoảng em quên, lại gọi là “cô” hoặc là “chú”. Để chú bé khỏi huyên thuyên, mụ đàn bà kia đã bịt tay em bé, và cho em chiếc kẹo.
Khi đang xem giấy chứng minh thư và lệnh công tác, bà mẹ – mà thực chất là hiệu thính viên – đã bóp tay chú bé quá chặt làm em nhăn mặt vì đau.
Sau đó, đứa trẻ túm ngay lấy người đàn bà có bàn tay vấy máu, đang khiếp đảm, bằng hai cánh tay của mình; níu chặt lấy mụ ta và kêu lên một cách man rợ; trong tình huống khủng khiếp đó, không nghi ngờ gì nữa, mụ cố tỏ ra là một người thân thiết nhất của em bé.
Lúc bấy giờ tôi đang còn trẻ và hơi ngây thơ, mặc dầu đã ở đơn vị biên phòng gần hai năm. Và người phát hiện ra mụ ta nắm tay em bé quá chặt đến nỗi em bé phải nhăn mặt lại và mụ ta lại dỗ kẹo chú bé lần nữa, không phải là tôi, mà là trung úy Khrustalev – trung đội trưởng của tôi, – người trực tiếp kiểm tra giấy tờ.
Ngay lúc ấy, anh kín đáo ra hiệu cho chúng tôi và, đồng thời cầm khẩu súng trường của một chiến sĩ đứng cạnh, anh đánh mạnh vào bọc tài liệu “tối mật” kia – té ra không phải giấy mà là một hộp kim loại điện đài đã được giấu như vậy.
- Các anh làm gì vậy?! – Viên thiếu tá giận dữ quát hỏi.
Đó cũng là hiệu lệnh, vì ngay trong chớp mắt đó cả bốn tên đều rút súng ra.
Tôi đã đứng ở tư thế sẵn sàng bên trái cửa xe sau và đã ngắm vào tên trung sĩ và gã lái xe. Chúng vừa kịp sờ đến súng, tôi đã nhanh hơn, nhả luôn hai phát vào giữa sống mũi tên trung sĩ và viên thứ ba vào thái dương tên lái xe.
Khrustalev đã kịp khử ngài “thiếu tá”, và quay luôn mũi dao vào mụ đàn bà tóc vàng, sau khi mụ ta đã kịp bắn chết một chiến sĩ.
Khrustalev là một con người thông minh, kiên quyết và nhạy cảm. Đời với anh, trong lúc cần phải khám xét, thì chả cứ là ai, dù là thiếu tá chính ủy hay thiếu tướng, anh cứ xốc lưỡi lê vào kiểm tra tất cả những gói, bọc tối mật hay tuyệt mật cũng vậy.
Anh là một con người kiên quyết như vậy đấy. Thế mà chỉ sau đó một tuần, trong một trường hợp tương tự ở Orsha gần Smolensk, anh đã hơi sơ ý trong một giây và đã phải trả giá cả cuộc đời mình.
Vấn đề đây là ở chỗ ai nhanh hơn ai...
Việc bắn chết bọn chúng, có lẽ các anh đã rõ, tôi không cần phải nói nữa. Khẩu hiệu hành động lúc bấy giờ đã được ghi trong mệnh lệnh là: “Tiêu diệt bọn gián điệp, biệt kích Đức”! Chúng tôi làm sao hình dung được, chúng tôi đã bắn chết bao nhiêu tên... Cần gì phải tính toán. Còn bây giờ thì, để thử bắt được một tên mà anh đã khử chết nó, thì sau đó người ta sẽ lột da anh ba lần và cái đó sẽ được đưa vào hồ sơ cá nhân của anh.
Khi nói chuyện với Fomchenko và Luzhnov, tôi vẫn cứ phải để ý tiếp tục quan sát. Tôi dặn họ là, tai nghe thôi, mắt cứ phải nhìn vào cửa sổ, nhưng họ lại cứ trợn mắt nhìn vào tôi.
Cũng như tôi, cả hai người đã từng tham gia chiến đấu từ mùa hè đầu tiên của cuộc chiến tranh. Fomchenko là hoa tiêu máy bay cho đến khi bị thương, còn Luzhnov là biên đội trưởng. Tôi không biết là họ bay ra sao, nhưng nhìn vào huân chương thì có lẽ không phải là những người xoàng. Nhưng ở đây, từ những danh từ như truy lùng, bắt giữ, họ chưa hình dung được phải biến thành hành động ra sao, và tôi đoán trước rằng, đến lúc cần thiết hành động, họ sẽ chẳng được tích sự gì.
Chờ cho đến khi trời nhá nhem tối, chúng tôi mới xuống lấy cỏ khô kéo lên gác thượng, dùng ngải cứu để chống bọ chó và sắp xếp chỗ ngồi theo dõi cho thuận tiện.
Lúc trời tối hẳn, tôi bố trí hai sĩ quan nấp sau bụi cây cách nhà Yulia khoảng năm mươi mét, còn tôi nấp ở hướng khác, phía trước nhà. Chúng tôi thảo luận kỹ tất cả những giả thuyết có thể có và quy định mật hiệu gọi nhau phối hợp hành động; tôi giải thích kỹ cho họ tới hai lần như kiểu giảng cho học sinh lớp một vậy.
Nếu nó đến một mình, – tôi nhấn mạnh, – thì tôi không cần các anh.
Nếu nó đến một mình thì, các anh không cần phải xuất hiện làm gì...
