Pasha đã ra hiệu lệnh: “Chú ý!”, nhưng tôi cũng đã quá rõ: cả ba tên đó đều chẳng muốn để cho xem những thứ đựng trong các ba lô của chúng.
Tuy nhiên, cái sự chẳng muốn đó còn chưa nói lên được điều gì – có thiếu gì những lý do có thể cắt nghĩa cái sự chẳng muốn ấy kia chứ!
Tôi nhớ có một viên trung úy, tại nhà ga thành phố Smolensk đã kiên quyết từ chối, không chịu đưa cho xem hành lý của mình và rồi còn đi đến chỗ kháng cự lại nữa. Những người đã bắt giữ viên sĩ quan đó, có lẽ đã quả quyết rằng, trong hành lý của đồng chí ấy có điện đài hoặc chất nổ gì đó, trong trí tưởng tượng của mình, họ cũng có thể đã khoét cái lỗ khuyết nhỏ trên ngực áo quân phục để gài tấm huân chương vào đầy rồi cũng nên: họ đã bắt, đã tóm được một tên gián điệp nguy hiểm đặc biệt, mà lại tóm được quả tang kia mà!.. Nhưng thực tế, đã thấy cái gì trong hành lý của viên trung úy đó?.. Thực phẩm cho gia đình của đồng chí chỉ huy đơn vị, vị chỉ huy này chả là đã cho trung úy, kẻ tâm phúc của mình, được nghỉ phép năm ngày với mục đích duy nhất là để gói quà này sẽ được đem về Mátxcơva. Tôi cũng còn biết một trường hợp khác, khi một sĩ quan đã phản kháng rất quyết liệt lại việc kiểm tra khám xét, và những người có quyền kiểm tra này cũng có thể đã tưởng tượng ra không thiếu thứ gì nữa. Thế nhưng họ đã phát hiện thấy trong cái va li nhỏ vẻn vẹn có một khẩu súng ngắn “chiến lợi phẩm” thuộc loại kiểu mới nhất, rất đặc sắc và quý giá – nó có thể bị người ta tìm hết cách để tước đoạt lấy, nếu không phải ở tại đơn vị thì cũng ở tại một Ban quân quản đầu tiên nào đó. Vậy thì có thiếu gì những thứ “trái phép”, “không được mang theo” có thể nằm lẫn giữa những đồ vật cá nhân của các sĩ quan mà thường không ai muốn xuất trình cho các nhà đương cục quân sự.
Nhưng khi viên đại úy vừa giúp tháo cái ba lô vừa đưa tay nắm lấy cái dây buộc nắp ba lô, do đó, đã thít chặt mỗi nút lại, và lập tức tên vạm vỡ cũng lặp lại đúng nguyên cái động tác đó thì tôi hiểu ngay rằng, chúng cùng một bọn gian xảo với nhau cả, và về toàn cục mà xét, cuộc va chạm phải xảy ra đến nơi, không thể nào tránh được nữa.
Sau đó, Pasha ngồi xổm sát cạnh cái ba lô, còn hai tên này, viên trung úy và tên vạm vỡ, đã xúm vây lấy hai phía bên sườn anh một cách lộ liễu và trắng trợn: chúng quả đã coi anh như một người khờ dại hoặc một kẻ ngây ngô vậy.
Tất nhiên, hơn ai hết, tôi muốn nhảy phăng ngay ra cho chúng biết rằng, mình là người như thế nào. Nhưng làm như vậy sẽ có khác gì tức tốc đổ xuống sông, xuống biển hết bao nhiêu công sức, nỗ lực của chúng ta.
Để ăn nhằm gì mà phải bố trí cuộc phục kích có bảo hiểm cho các mục tiêu vẫn còn nguyên lành? Để có thể phơi bày ra cái bản chất của những kẻ đang bị soát xét, kiểm tra này.
Một điều sơ đẳng, dễ thấy: bọn chúng ba đứa chống lại hai người của chúng ta (về sự có mặt của tôi và cậu Nhóc, chúng chẳng hề nghi ngờ), còn địa điểm thì hẻo lánh, tuyệt không một bóng người qua lại, thêm vào đó là mọi sự đã trở nên gay gắt, căng thẳng do tình thế xung đột, do chúng không muốn để khám xét các thứ đồ dùng cá nhân.
Sự dự tính ở đây rất là chính xác: người của ta trong bất kỳ trường hợp nào cũng sẽ không tấn công người sĩ quan thuộc Ban quân quản, còn kẻ thù, trái lại, sẽ lợi dụng ngay thế trội hơn về số lượng và sẽ không chịu bỏ lỡ không khai thác các điểm thuận lợi như vậy. Một mặt, cái bản năng tự vệ thôi thúc; mặt khác cái ý muốn day dứt cần xoay xở, kiếm lấy cho bằng được những thứ giấy tờ đang có hiệu lực trong ngày hôm nay, chứ không phải có hiệu lực, có giá trị trong tháng qua hoặc trong tuần vừa qua.
Ngoài việc lột vạch ra cái bản chất thực của những kẻ bị kiểm tra xét hỏi, còn có thể nhờ vào việc phục kích bắt sống mà đạt lấy được cả cái gọi là “hiệu quả của sự moi ruột gấp”.
Một số những tài liệu, tin tức mà một tên điệp viên đã biết chỉ trở nên cực kỳ quan trọng nếu ta khai thác, lấy được ở hắn ngay lập tức, chứ không phải sau một thời gian nào đó. Còn như trong trường hợp không có những tang vật xác đáng trực tiếp, thì những tên điệp viên đã bị ta tóm bắt được, đặc biệt là những tên bất lương nhất, thường giữ thái độ câm lặng hàng ngày, hàng tuần hoặc thậm chí hàng tháng... Dù có đánh vỡ trán hoặc lộn trái mề gà hắn ra, ta cũng đừng hòng khiến chúng hở ra được điều gì. Còn nếu chúng có can dự, có vai trò trong vụ tấn công những người đại diện cho nhà đương cục quân sự, sự kiện này, do tính chất của nó, thường bị nghiêm trị bằng việc xử bắn, thì nếu biết cách khéo léo xử sự, chúng cũng hay bị lộ nguyên hình ngay trong những giờ phút đầu tiên. Và cái mục đích chủ yếu trong mọi hành vi của Pasha lúc này chính là kích động ba tên này tấn công.
Tôi đã cầu nguyện Chúa trời, cầu nguyện Đức Mẹ, để Mẹ cứu giúp chúng tôi, và cho ba tên này đúng là những đứa mà chúng tôi đang cần đến. Tôi không còn mong muốn ai nữa! Cứ kể thì cũng còn đủ các loại tòng phạm, thổ phỉ và đào ngũ, nhưng bọn này thì không đáng đem ra mà so sánh được! Hãy để những đứa này cho các cơ quan địa phương phụ trách thôi. Còn chúng tôi là những người thuộc cơ quan phản gián quân sự. Công việc của chúng tôi là bảo đảm an ninh cho quân đội, cho các hậu cứ của nó và cho tất cả các chiến dịch đang tiến hành. Công việc của chúng tôi là làm tất cả bè lũ gián điệp đang hoạt động mất hết tác dụng. Nói chung thì đối với bọn điệp viên, nhất là những tên bất lương nhất, tôi sẵn sàng đi tầm nã để tóm cổ chúng suốt cả hai mươi bốn tiếng trong mỗi ngày đêm. Nhưng ngày hôm nay, chúng tôi cần lùng bắt không phải chỉ là những tên gián điệp, mà chính là những tên can dự vào vụ “Neman” kia.
Tôi không nghi hoặc: dù có bao nhiêu tổ lùng tìm và tác chiến và có bao nhiêu tổ phục kích cũng được thôi, còn En Phe và trung tướng thì bận tâm rất nhiều đến việc gài chúng tôi vào một nơi có triển vọng nhất. Vì rằng, nếu người ta tóm bắt được những kẻ đang bị tầm nã, điều đó tốt; nếu cơ quan phản gián của mặt trận chúng tôi mà tóm được chúng, điều đó càng tốt hơn, nhưng muốn cho kết quả được thật trọn vẹn thì điều rất quan trọng đối với uy tín của Cục là làm thế nào để dò bắt chúng được thực hiện bởi chính cái tổ ngay từ hồi đầu tiên đã trực tiếp hoạt động chuyên về vụ đó. Như vậy, chúng ta chơi trội hơn mọi người.
En Phe tin chắc ở khu rừng này, ông đã thực sự đặt cược vào nó, và tôi, từ sáng tới giờ không hề nghi hoặc rằng, tại nơi đây sẽ chỉ có toàn là người của chúng tôi bố trí trong các tổ phục kích mà thôi, còn tất cả những người mới đến đều sẽ được phái đến những nơi khác hoặc những khu vực có thể là những kẻ đang bị tầm nã sẽ xuất hiện. Tôi cũng không hề nghi hoặc rằng, riêng tổ chúng tôi, bất kỳ thế nào, rồi cũng sẽ gặp được nhiều cái may mắn nhất.
Tôi hết lòng tin tưởng vào khả năng suy luận tình huống tác chiến của En Phe, vào những giả thuyết không thể nào mắc sai lầm của ông ấy. Để có thể đánh giá, nhận định không lệch lạc các tài liệu, tin tức liên quan tới công việc lùng nã, ngoài sự tháo vát và kinh nghiệm, còn đòi hỏi một đầu óc tưởng tượng phong phú và khả năng phán đoán chính xác như đã thấy ở En Phe, thật quả tôi còn chưa bắt gặp ở một người nào khác.
En Phe khi thắng ngựa thì thật từ tốn đàng hoàng, nhưng đã lên yên rồi là lao đi nhanh như bay! Đồng chí thường thu thập tài liệu, tin tức một cách có suy xét, không ồn ào, lộn xộn, tích lũy chúng được khá đấy đủ mới bắt tay vào việc cân nhắc, nhận định theo các phương thức riêng của mình, rồi xác định một cách chính xác những nơi, những điểm có thể tóm bắt được những tên đang cần phải truy lùng. Lẽ dĩ nhiên, không phải duy nhất có mình đồng chí, mà còn có rất nhiều người đang làm như vậy. Đại loại tựa như trong những cái giản đơn, tìm rút ra cái giản đơn nhất, dễ dàng hơn... Chỉ có ông ấy là không sai lầm, còn những người khác thường vẫn luôn luôn mắc sai lắm, tự gây ra tổn thất tai hại cho mình, mà có khi, một cách rất nặng nề thậm hại nữa là đằng khác!
Đây là niềm hạnh phúc của chúng ta, vì rằng, có En Phe là một người như vậy, vì rằng, ông ta ngồi yên ổn ở Kaunas hay ở Lida, hoặc là ở đâu nữa và luôn luôn vắt óc suy nghĩ, cân nhắc.
Tôi vẫn đang đứng bên khe ngầm trong tư thế sẵn sàng cao độ, mắt nhìn chằm chằm vào tên đầu trọc và tên vạm vỡ, và tôi không thể không căm tức trước trạng thái lì xì, không chịu hành động của viên đại úy trợ lý kia.
Tại sao, một con người như thế lại được phải đến phối hợp cùng chúng tôi như thể chiếu lệ ấy? Chẳng qua cũng chỉ cốt để phục vụ cho một mưu đồ, một kiểu cách ngụy trang: để cho Pasha và Anikushin có cái vẻ những sĩ quan của một đội tuần tiễu đang thừa lệnh của Ban quân quản mà thôi...
... Tôi biết rằng, theo sự phân công thì chính anh ta đáng lẽ phải bảo bọn họ xuất trình các giấy tờ loại thứ yếu rồi sau đó yêu cầu họ mở các ba lô cho xem. Nhưng anh ta lại đứng lặng thinh như phỗng, hai tay chấp sau lưng và nhìn lơ đãng, dường như tất cả mọi chuyện chẳng ăn nhằm gì tới anh ta cả.
Anh ta đáng phải phết cho mấy roi vào đít lắm, vì cái thói õng ẹo, nũng nịu này. Và lại, tôi cũng đã hiểu rõ anh ta ngay từ hồi ở thành phố, khi anh ta chặn tôi lại, gằn giọng rất là ầm ĩ. Lúc đó đầu óc tôi còn bận bịu vào một công việc còn quan trọng gấp bội cái việc giơ tay chào cậu công tử của Ban quân quản ấy. Tuy nhiên, tôi cũng đã kịp xin lỗi ngay, tỏ ý lấy làm tiếc như một kẻ thật sự có lỗi, có điều tôi đã không chịu nhún mình xuống hơn nữa...
Thế là anh ta đã nổi khùng lên, khó mà có thể can ngăn lại được! Và lúc ấy tôi còn hiểu thêm rằng, hạng người như vậy sẽ chẳng được tích sự gì.
Trong khi đó, Pasha vẫn tiến hành bình thường công việc của mình, xem như chẳng có chuyện gì xảy ra cả.
Ở trong cái ổ phục kích mà đóng một vai sống động thì như vậy chẳng khác nào thu hút hỏa lực vào mình hoặc nằm vắt ngang lỗ châu mai mà hứng lấy đạn, mặc dầu tại đây cũng có thể có nhiều may mắn bảo toàn được cái mạng hơn thật đấy. Dẫu sao, cái rủi ro nguy hiểm vẫn là điều chủ yếu, mọi suy tính chỉ là bảo đảm tương đối, không ai chắc đã thoát khỏi cái ngẫu nhiên của tai biến được cả.
Trong thời gian chiến tranh, tôi đã cùng làm việc với sáu đồng chí đội trưởng đội tác chiến và truy lùng, thì bốn trong sáu người đó đã bị giết chết.
Năm nay, cùng với Pasha, chúng tôi cùng nhau lăn lộn keo sơn đến nỗi nếu giả sử... với Pasha... – tôi nghĩ bụng và lập tức đưa tay lên bịt miệng: “Này đừng có báo trước tai họa, đồ súc sinh, đừng có gở miệng nữa!...”
Phải thật là một cán bộ thanh lùng chân chính làm mới có thể ngồi xổm xuống như vậy mà vật lộn với cái sợi dây buộc nắp ba lô ngay dưới tầm mắt bọn chúng, mặc dầu bản thân mình thừa biết cái gì sắp phải xảy ra đến nơi.
Pasha ngồi xổm nên tôi chỉ trông thấy cái mũ mềm của anh đang nhấp nhô, và lúc này tôi cũng chỉ có thể có một ước muốn duy nhất là trên đầu anh có được một cái mũ sắt. Còn cả ba sĩ quan kiathif chúng đứng yên lặng theo dõi từng động tác, cử chỉ của Pasha. Tôi tin chắc rằng, chúng sẽ không bắn đâu – đối với chúng tiếng nổ chẳng ích lợi gì. Tôi cũng tin rằng, chúng sẽ hành động bằng báng súng hoặc dao găm – loại vũ khí này ăn chắc hơn, bảo đảm hơn trong cuộc vật lộn giáp lá cà, nhưng cái chủ yếu là vì nó không gây ra tiếng nổ lớn.
Đứng bên cạnh Pasha, phía sau vai phải, đại úy trợ lý cứ trố mắt nhìn xuống dưới, chỗ Pasha đang ngồi xổm, mặc dầu lẽ ra anh ta phải đứng lùi lại xa ít nhất là một mét mà giữ chặt lấy mấy viên sĩ quan đang bị soát xét này bằng ánh mắt chăm chú. Bộ mặt anh ta có cái vẻ dường như đang ở đâu đó, trong Ban quân quản của mình, đang tham gia theo dõi một cuộc đấu cờ, một ván bài lá thì phải.
Thật đúng một chàng thộn, một kẻ tâm trí hạng bét! – trong lòng tôi bỗng cuộn lên một nỗi căm ghét và thương hại đối với viên trợ lý: cái đồ ngu ngốc này vẫn còn chưa nhận thấy rằng, cả Pasha lẫn chính bản thân anh ta đang sắp bị chúng hạ sát đến nơi...
