Buổi chiều, Yulia bổ củi, còn tôi lại huấn luyện cho Fomchenko và Luzhnov.
Trong vòng hai ngày đêm nay, tôi đã có thiện chí hơn với họ. Chẳng có thể đòi hỏi gì ở họ được vì tôi biết rằng Fomchenko được chuyển sang công tác phản gián vào mùa xuân năm nay – vào tháng năm, còn Luzhnov muộn hơn chút ít – vào tháng sáu, tức là mới trọn hai tháng nay. Thâm niên của họ, như người ta vẫn thường nói, kém một năm mới đầy một tuần và so với họ Andrei vẫn còn là giáo sư cũng chả có gì ngạc nhiên. Tôi còn nghĩ rằng: nếu chúng tôi ngồi với nhau ở đây hơn một tuần, thì tôi sẽ luyện cho họ trở thành những tay tình báo thực sự.
Vấn đề lại xoay quanh bọn điệp viên nhảy dù: chúng từ đâu đến, chúng là ai, hay nói cho đúng hơn, người ta tuyển chúng từ những loại người như thế nào, chúng được huấn luyện đào tạo ra sao và, chúng ta cần theo dõi, truy lùng cũng như bắt chúng như thế nào?
Nghề phản gián không như những cô gái đẹp đầy huyền bí, không như những hiệu ăn sang trọng, không như những bản nhạc hoặc những pha giật gân như người ta vẫn viết trong tiểu thuyết và đưa lên màn ảnh. Nó là một công việc nặng nề, gian khổ nhất... và bốn năm nay, tôi luôn phải làm việc từ mười lăm đến mười tám tiếng trong mỗi ngày – ở cả tiền tuyến lẫn vùng hậu phương... Đây là công tác đòi hỏi sự chịu đựng lớn lao và có cả máu nữa. Chỉ trong mấy tháng gần đây đã có tới hàng chục cán bộ, chiến sĩ ưu tú hy sinh, và suốt trong cuộc chiến tranh này, tôi chưa được bước chân vào một tiệm ăn nào, dù chỉ là một lần.
Nhưng khi nói chuyện với Fomchenko và Luzhnov, để có lợi cho công việc và đứng về ý nghĩa của việc bồi dưỡng đào tạo mà xét, thì dĩ nhiên là tôi không nói nhiều về những khó khăn gian khổ. Vì nếu nói hết mọi thứ cho họ, chắc chắn họ sẽ thất vọng thôi.
Điều kiện công tác của chúng tôi không giống bất cứ một điều kiện nào khác của bất cứ cơ quan thẩm tra nào.
Trong bất cứ vụ điều tra hình sự nào, từ việc lấy dấu tay, tính toán tác chiến, xét nghiệm khoa học, kỹ thuật, nghĩa là bất cứ mỗi bước công tác nào đều có sự giúp đỡ thực sự và cụ thể. Còn chúng tôi ở đây thì sao?..
Toàn bộ chiều rộng của mặt trận là trên ba trăm kilômét, chiều sâu của hậu phương là trên sáu trăm kilômét. Trên khu vực rộng lớn đó có tới hàng trăm thành phố lớn nhỏ, hàng trăm đầu mối giao thông, nhà ga, hàng ngày có hàng ngàn chiến sĩ, sĩ quan các binh chủng khác nhau ra mặt trận, và hầu như khắp nơi là rừng hoặc đầm lầy rậm rạp. Còn con người ở đây, ở các tỉnh phía tây này thì lầm lì, ít nói, họ rất hà tiện lời nếu anh không cố gợi chuyện. Toàn bộ phương tiện kỹ thuật của chúng tôi, ngoài súng cá nhân ra, chỉ có mỗi một chiếc máy ảnh chiến lợi phẩm của Alekhin.
Hơn thế nữa cuộc điều tra hình sự chỉ có thể liên quan tới số phận của những con người riêng biệt, tự động, còn công việc của chúng tôi ở đây thì lại liên quan tới những tên phạm tội mà sau chúng là cả một bộ máy nhà nước hùng mạnh và bọn chúng không phải là những tên được đào tạo dở dang, thiếu bản lĩnh, mà là những tên sừng sỏ được huấn luyện trong những trường gián điệp đặc biệt, được cung cấp những giấy tờ, những trang bị do các chuyên gia lành nghề tạo nên.
Làm sao mà chúng tôi có thể chống lại điều đó một cách lẻ loi? Công việc đơn giản của nhân viên phản gián là: xem xét các khu rừng, quan sát trực tiếp, nói chuyện với những người dân địa phương và tổ chức phục kích. Một sự đơn giản chết người! Hãy bắt tất cả bọn chúng! Phải bắt sống chúng, có thể chết đấy, nhưng phải bắt cho được chúng! Hay đúng hơn, như các thủ trưởng thường nói: hãy làm đi và đừng có chết!
Tất nhiên, tôi không đả động gì đến những khó khăn mà trái lại chỉ im lặng, vì tôi cần phải làm cho Fomchenko và Luzhnov có tinh thần chiến đấu cao và luôn luôn sẵn sàng ứng phó với mọi bất ngờ.
Còn ở đằng kia, Yulia đang làm gì, tôi bỗng như quên khuấy đi. Cô ta hoặc là bị mảnh củi đánh vào người cô ta, hoặc là bần thần như đang suy nghĩ về cuộc sống khổ cực của mình. Tôi không biết là có đúng như vậy không, nhưng tôi thấy cô ta bỗng quẳng chiếc rìu xuống đất, ôm mặt khóc nức nở. Ngay lúc đó, đứa con gái bé nhỏ cũng chạy ra, ôm lấy chân cô ta rồi cũng khóc theo.
Cả hai mẹ con cứ đứng như vậy mà khóc thảm thiết, chả có vẻ ngượng ngùng gì, vì tin rằng không ai thấy họ cả. Còn tôi cũng bỏ ống nhòm xuống. Không cần thiết, và lại, cũng không nên xem cái cảnh không vui này làm gì.
Trước khi chưa quan sát, chưa trông thấy Yulia, tôi đã suy nghĩ và có thái độ thù địch, khinh ghét cô ta, coi như là một con chó săn của tụi Đức, như một cái đệm lót của chúng, nhưng sau khi đã quan sát kỹ, tôi đã thay đổi suy nghĩ của mình.
Một cô gái... Mồ côi, cô độc. Thậm chí tôi còn có vẻ thương hại nữa. Một cô gái dốt nát, bất hạnh đang phải tự hàn gắn vết thương cuộc đời mình.
Qua khuôn mặt, cô ta gây cho tôi cảm giác là một con người có cá tính, có nghị lực, nhưng điều đó đã nhanh chóng bị bác bỏ ngay. Tôi suy nghĩ: không biết cô ta sẽ sống với đứa bé vào mùa đông này ra sao. Khi mùa đông đến, không có bánh mì, không có sữa, chỉ có khoai tây và sự cô độc. Rồi còn nỗi lo sợ luôn luôn ám ảnh nữa chứ.
Tất nhiên, hiện nay trong nước ta hàng triệu phụ nữ lương thiện đang sống một cách khó khăn, cô đơn, nhưng dầu sao tôi vẫn thấy thương người thiếu phụ phóng túng cô độc này. Và chắc là thương hơn không phải cô ta mà đứa bé – đứa bé có tội tình gì?
Svirid thì tôi đã hiểu được rồi. Lão ta là một tay ngu ngốc, đồ súc sinh, một tay ti tiện. Tất cả bọn họ ở đây đều thế cả. Họ là những kẻ tư hữu, những tên đê tiện, ai có thể gậm nhấm được ai thì cứ việc làm, mà đặc biệt với cái lão gù này thì tôi không sao có cảm tình với lão ta được.
Dầu sao cảm xúc vẫn chỉ là cảm xúc mà thôi, còn tôi thì vẫn phải hành động thật khách quan. Tôi đến đây vì chuyện khác chứ không phải để xót thương hoặc căm ghét người này hay người kia.
Nhiệm vụ của tôi cũng nhỏ bé thôi, chỉ là bắt Pavlovsky và những kẻ cùng đi với hắn, tất nhiên nếu chúng cũng xuất hiện ở đây. Điều cần thiết tối thiểu là phải bắt sống cho được tên nhóm trưởng và tên hiệu thính viên. Nếu tôi biết rõ được tên nào là nhóm trưởng, tên nào là hiệu thính viên thì có lẽ, chả cần phải bắt sống tên thứ ba nữa.
Nếu chúng xuất hiện – điều này chính là đáng nghi ngờ. Trong thời gian theo dõi, sự nghi ngờ của tôi không giảm bớt. Tại sao Pavlovsky lại phải đến đây, hẳn để lại đây cái gì? Có lẽ những giả thuyết của Alekhin chỉ là những ý nghĩ trữ tình chăng? Cũng cần nhấn thêm là lúc cùng Fomchenko và Luzhnov chuẩn bị đến đây, tôi đã hỏi anh ta rằng, anh đã đề cập vấn đề mục tiêu phục kích với trung tá chưa. Anh ta chẳng trả lời gì cả, do đó tôi hiểu rằng, không, đây chỉ là quyết định riêng của anh ta thôi.
Hai ngày đêm phục ở đây, chúng tôi đã hiểu kỹ nếp sống của Yulia và gia đình Svirid, hay đúng hơn, công việc hàng ngày của họ.
Khi trời vừa sáng, vợ và mẹ Svirid đã vào làng vắt sữa bò, và chắc là vào đó để còn thu dọn và chăm nom gia súc. Khoảng hơn một giờ sau, họ trở về ắp, tay xách xô sữa đầy và dắt ngựa về, vì đề để phòng bọn phỉ AK hoặc bọn Đức có thể cướp mắt, ban đêm họ không dám để ngựa ở ấp.
Ngay từ sáng sớm, Svirid đã dậy và làm việc trong khu vườn, Yulia cũng dậy và bắt tay ngay vào công việc cạnh ngôi nhà cô ta. Ba mẹ con nhà Svirid và Yulia hầu như làm quên nghỉ đền tận xẩm tối. Chiều họ dắt ngựa vào làng và lại xách về một xô sữa. Khi Svirid đi đâu vắng mặt một lúc, thì hoặc là mẹ, hoặc là vợ lão liền vất cho Yulia thức gì đó để ăn, nhưng họ không dám vào nhà và thậm chí, đền gần đó để nói chuyện cũng không, họ sợ lão gù. Cả Yulia cũng sợ, hay đúng hơn, không những sợ mà còn có vẻ căm thù lão ta.
Cứ vậy, hai ngày qua chả mang lại cho chúng tôi điều gì mới ngoài việc tìm hiểu nếp sống của Yulia và gia đình nhà Svirid và hiểu thêm được quan hệ của họ với nhau. Không có ai lạ mặt xuất hiện, không có gì làm chúng tôi phải chú ý đặc biệt, và bản thân Yulia cũng không đi đâu xa ngoài tầm nhìn.
Sự linh cảm là một trường hợp khó tả, còn linh cảm của tôi hình như đã chỉ cho tôi thấy rằng, chúng tôi chỉ phí thời giờ vô ích ở đây. Nhưng điều dễ hiểu là để cho Fomchenko và Luzhnov khỏi lơ là, tôi không lộ vẻ thất vọng và sốt ruột, trái lại luôn tỏ ra tràn trề hy vọng và mỗi cử chỉ, mỗi hành động đều tỏ vẻ đầy tin tưởng vào thành công của cuộc phục kích này. Tôi quan tâm họ không phải chỉ về tinh thần mà cả về vật chất nữa: tôi để họ nghỉ lâu hơn, khẩu phần thức ăn chia cho họ nhiều hơn.
Khi trời tối, sau khi nhắc cho họ mọi trường hợp có thể xảy ra và quy định mật hiệu phối hợp hành động, chúng tôi tụt xuống khỏi trần nhà đầy bụi và chia nhau nấp sau những bụi cây hai đầu nhà Yulia. Đêm về lành lạnh, đầy sương giống những vùng phương Nam. Tôi vừa lơ đãng ngắm nhìn giải Ngân Hà mờ đục trên bầu trời cao thẳm vừa suy nghĩ và quyết định: nếu mai Pasha đến đây – theo kế hoạch, cậu ta sẽ phải mang lương thực đến – tôi sẽ nói hết cho cậu ta biết những suy nghĩ thầm kín – những điều nghi ngờ và không đồng ý của tôi – rồi yêu cầu phải báo cáo ngay với trung tá những đề nghị của tôi. Cậu ta nhất định sẽ báo cáo; tình bạn là một chuyện, còn công việc vẫn là công việc, và tôi cũng không phải là trẻ con nữa. Dẫu sao họ cũng phải suy nghĩ và tính đến những ý kiến của tôi chứ!
Không hiểu sao Fomchenko lại không mang áo khoác ấm nên tôi phải nhường cái áo dạ cũ kỹ và không có cầu vai của tôi cho anh ta – cái áo mà Pasha đã gọi đùa là của thương binh. Nhưng giờ đây cái áo khoác cũ kỹ đó hoặc bất cứ áo dạ nào khác cũng rất quý giá! Trên người tôi chỉ còn áo khoác che mưa, trong khi ở đây, trời mỗi lúc một lạnh hơn, cái lạnh của những ngày cuối hè sang thu, và từ nửa đêm về sáng, tôi cứ run lên như chuột nước.
Ngay lúc đó, tôi nghĩ rằng, có thể chúng tôi cứ phải ngồi ở đây cho đến mùa đông – không phải kiểu nghỉ dưỡng sức đâu! Và nỗi khổ tâm, buồn chán cứ dày vò tôi, làm tôi cứ muốn hét lên cho thỏa.
Không, tôi có phải trẻ con đâu và tôi không thể im lặng được. Ngay cả trước mặt trung tướng cũng vậy. Nếu như có hoàn cảnh, tôi cũng sẽ hỏi thẳng trung tá: Sao lại bắt tôi ngồi phục thế này – phải chăng để cho bọ chó đốt cho thỏa thích?.. Hay là vì tôi không có khả năng khác?...
Tôi không thể im lặng được, tôi sẽ nói thẳng: Đồng chí đánh giá tôi không đúng rồi! Tôi có là cháu ba đời của đồng chí đâu? Đây chẳng khác gì một sự tập luyện cách bất động, tập ngồi cho dẻo dai! Tôi cần gì cách tập luyện này? Cái nhiệm vụ này xin nhường cho các ông già hoặc cho những người i-tờ về tình báo!...
