Trên đường đi, tôi rẽ vào tìm gặp Okulich, nhưng ông ta đi vắng và do vậy nên suốt ngày hôm ấy tôi không nói gì được với ông ta cả.

Quả là chúng tôi không có đủ thì giờ để tổ chức một cuộc phục kích hay một cái bẫy thật chu đáo, tỷ mỷ để săn bắt Pavlovsky. Điều thực tế nhất là tổ chức phục kích ngay nơi mà Pavlovsky có thể sẽ xuất hiện hay nói đúng hơn là một trong những nơi mà hắn ta có thể tới; vì tổ chức nhiều nơi thì chúng tôi không đủ người.

Tôi đã chọn chỗ phục kích đó ở xẻ về phía bắc làng Kamenka, vì đây là nơi bà Zofia Basiada, cô của Pavlovsky, người họ hàng thân duy nhất của hắn ta, - đang sống ở vùng này. Chả hiểu sao suốt từ sáng, ở Lida, tôi cứ luôn luôn nghĩ đến bà ta và sau khi đến khu trại ở Kamenka, tôi lại càng suy nghĩ nhiều hơn về người đàn bà này.

Tôi được may mắn có được một người công an giúp việc. Đây là một anh chàng cũng không trẻ lắm, không đến nỗi khù khờ mà trái lại, có vẻ sáng ý và khôn vặt nữa là khác. Anh ta đã hoạt động du kích ở vùng này, biết nhiều người ở đây, có quan hệ xuề xòa với nông dân và nông dân cũng nói chuyện với anh ta một cách thích thú và cởi mở hơn so với tôi hoặc so với một người không quen biết nào khác. Đội mũ ca lô và lon sĩ quan, tôi cũng đóng vai một công an viên thường, nhưng tất nhiên là không tự giới thiệu gì với ai cả.

Lý do để bắt chuyện với dân địa phương ở đây quả là khá đầy đủ. Bốn ngày trước đây, cách Kamenka không xa có một xe bộ đội đã bị bắn, lái xe và những người cùng đi đã bị giết, bốn chục bộ quân phục đã bị cướp. Thời gian gần đây trong vùng thường xảy ra các vụ trộm, phần lớn là thực phẩm trong các kho và hầm chứa và có hai trường hợp đánh bả chó. Bọn trộm thường lấy bột, mỡ và có nhà bọn trộm đã bắt cả một con lợn sống nặng khoảng mười pút[1] mà chủ nhà chả biết tí gì. Còn nhiều chuyện khác nữa như: say rượu đánh nhau, làm giấy tờ giả, tự làm tàn phế để trốn đi dân công, đi nghĩa vụ quân sự và những hành động tương tự.

Cố nhiên là hoàn cảnh rõ ràng không chiều chúng tôi. Tất cả những điều mà tôi dò biết được, tôi đều phân loại ra thành từng vấn đề, tuy vậy, không phải mọi người đều chung một ý kiến, hơn thế nữa, những điều chúng tôi cần nắm để căn cứ vào đấy mà xác minh và kiểm tra đều mâu thuẫn nhau rất nhiều.

Có điều cần chú ý là, đa số dân ở đây đều nói những điều tốt lành về lão Pavlovsky bố và em gái lão ta – mụ Zofia Basiada, nhưng người ta đã nhận xét về ông Svirid như là một con người không lương thiện, ti tiện, nhỏ nhen và hay thủf vặt.

Tôi đã gặp và nói chuyện tay đôi với ông ta. Từ xa, tôi đã thấy ông ta trên đám ruộng và đã lựa lúc thuận lợi từ sau lùm cây đi ra để làm như vô tình gặp ông ta.

Ông ta tỏ vẻ bình tĩnh, nhưng không giấu được vẻ thận trọng dè dặt so với lần gặp trước ở cửa rừng. Ông ta, rõ ràng là không có cái vẻ cởi mở, chả chịu nói gì trước cả, chỉ dè dặt trả lời các câu hỏi theo kiểu nhát gừng và theo tôi cảm thấy, hoàn toàn miễn cưỡng. Hơn thế nữa, tôi có cảm giác là ông ta thấy ân hận, vì lần trước tại sao ông ta đã nói với tôi quá nhiều những điều không cần thiết. Vậy hôm kia đã có điều gì khác tác động đến ông ta như vậy.

Trong trường hợp này tôi đã loại trừ động cơ yêu nước của ông ta. Phải chăng sự ghen ghét.., tính ích kỷ.., sự hằn học.., lòng căm thù.., máu trả thù là bản chất của Svirid?..

Tôi bỗng nảy ra sự so sánh về tâm lý. Pavlovsky và Svirid đều cùng tuổi nhau, một người thì khỏe mạnh, giàu có còn một người thì gầy yếu và có vẻ túng bấn.

Do đó, có thể nảy sinh ra sự ghen tỵ và hằn học đời với Kazimir. Tính khí này đã biểu hiện trong con người Svirid, nhưng điều đó phải chăng là một yếu tố đã có từ lâu và là nguyên nhân chính chăng? Còn lý do gì, sự kích thích nào nữa?

Tất cả những điều đó hình như đã được sáng tỏ khi nói chuyện trong các gia đình nông dân và tôi đã hiểu khá kỹ về Yulia, vì chính Yulia đã được nhắc đến trong mẩu thư gửi cho Pavlovsky ở trong tủ. Trên đường đi, tôi được biết qua người cộng sự của tôi, về người phụ nữ này. Té ra cô ta giống như người ở, người làm thuê không công cho nhà Pavlovsky. Nhưng dẫu sao thì cô ta cũng vẫn là em gái út của vợ Svirid gù, tức là mụ Bronislava.

Tất cả những gì tôi biết về cô ta tóm tắt như sau:

Tên họ cô ta là Antonyuk Yulia Alekseevna, sinh năm 1926, người Belarus, theo đạo Thiên chúa, quê quán ở làng Belitsa khu Lida, văn hóa mới học hết lớp 2.

Mồ côi bố mẹ, năm 13 tuổi đến ở với gia đình Pavlovsky. Hình như bị lão Pavlovsky bóc lột thẳng tay, nhưng theo một số người khác nói thì, lão ta đối xử với cô ta rất tốt, như là em ruột vậy.

Là một cô gái đẹp – điều này thì mọi người đều nhận xét như vậy. Trong thời gian quân Đức chiếm đóng vùng này, cô ta cố tình làm cho mình xấu xí đi, ăn mặc rách rưới, bần thỉu. Hầu như hàng tuần lễ không thay quần áo, và do vậy nên không bị bọn Đức để ý. Nhưng theo những nguồn tin khác thì cô ta đã dan díu vụng trộm với một tên Đức nào đó nên đã có một con gái tên là Elsa – một tuổi rưỡi.

Dù nói gì thì nói, trong thời gian chiếm đóng, cô ta hình như đã có được giấy chứng nhận đặc biệt nên đã không bị bắt đưa sang Đức (cũng có thể là do Pavlovsky cấp cho chăng?).

Những ngày đầu tháng bảy, trước khi quân ta giải phóng vùng này, hình như cô ta đã chạy sang Đức. Dù sao chăng nữa, cô ta cũng đã vắng mặt gần tháng rưỡi và chỉ mới về cách đây hai ngày, vào buổi tối, tức là trước lúc tôi gặp Svirid lần đầu, một ngày đêm.

Như mọi người cho biết thì sau khi cô ta bỏ đi đâu đây, Svirid đã lấy hết mọi đồ đạc của cô mang về nhà và khi cô trở về, ông này cũng không muốn trả lại thứ gì đó. Có lẽ vì vậy mà hôm kia đã xảy ra chuyện cãi cọ om sòm, đúng lúc tôi định đến nhà Svirid. Yulia không có ở đấy, nhưng có hai người đàn bà, một già, một trung niên mà tôi đoán là mẹ và vợ Svirid, – đang khóc lóc, khuyên lão phải trả tất cả đồ đạc cho cô ta.

Một điều cần nói thêm là, chính ông ta, trong cuộc nói chuyện lần trước đã cao hứng khoe rằng, ông ta có mấy tấm ảnh của Pavlovsky và hứa là sẽ trao lại cho tôi, nhưng hôm nay thì lại bảo rằng, tìm mãi không thấy chiếc nào cả. Chúng tôi rất cần ảnh để nhận diện đi truy lùng cho dễ và tôi cảm thấy đối với ông này có lẽ phải dọa già thì mới xong được. Do vậy, tôi cố làm bộ giận dữ và cảnh cáo gay gắt ông ta là, hình như, ông ta muốn lừa dối chính quyền Xô-viết và như vậy sẽ không có lợi gì cho ông ta cả. Tôi hứa rằng, tất cả những điều gì ông ta nói với tôi hôm nay đều sẽ được giữ kín, chỉ hai người biết với nhau thôi, tuy nhiên, nếu ông không chịu giúp đỡ chúng tôi và vẫn không chịu trao ảnh Pavlovsky cho tôi thì sau này đừng có trách chúng tôi là không biết điều. Tôi chỉ nói vậy và không hiểu ông ta có hình dung được điều gì sẽ xảy ra với ông ta theo lời dọa của tôi không.

Đúng như tôi đoán, lời đe dọa có vẻ gay gắt của tôi đã làm cho ông ta phát hoảng lên. Muốn gì thì muốn, chỉ mấy phút sau, ông ta đã tìm ngay được và đưa cho tôi hai tấm ảnh còn khá rõ của Pavlovsky. Tất nhiên là cần phải chụp lại rồi phóng thêm ra. Nhưng công việc này chả có gì là khó khăn đối với Ban phản gián của quân đoàn không quân cả. Nhưng trước hết phải đưa cho Tamantsev xem đã. Từ lâu tôi đã cho xe ra ga Lida đón cậu ta theo như đã hẹn trước và hiện bây giờ tôi đang sốt ruột chờ. Tôi sốt ruột không phải vì muốn trao đổi ngay với cậu ấy những suy nghĩ và dự kiến của tôi và nghe ý kiến cậu ta, mà còn là do yêu cầu phải chọn xong chỗ phục kích thuận lợi nhất trước khi trời tối và tất nhiên ý kiến quyết định là của cậu ta. Địa điểm phục kích là trách nhiệm của cậu ấy, còn vị trí quan sát là công việc của tôi và tất nhiên, trong việc này tôi không thể có quyết định sai lầm được. Lát nữa, cậu ta sẽ phải đến đây, còn tôi thì vẫn tranh thủ suy nghĩ, phân tích...

❀ ❀ ❀

[1] Đơn vị đo lường cũ của Nga, một pút bằng 16,38 kg.