Dặn Khizhnyak giấu xe vào lùm cây rậm rạp gần làng, Alekhin đi tắt qua vườn hoang, cỏ mọc cao và rậm, ra đường cái. Người đầu tiên mà anh gặp là một chú bé mặt rỗ hoa đang lùa mấy con ngỗng ở gần giếng. Chú vui vẻ chỉ cho anh túp nhà nhỏ của ông chủ tịch Xô-viết xã. Túp nhà này cũng tối tàn, cũ nát với mái lợp nhiều mảnh gỗ, tôn như những nhà khác ở chung quanh.

Duy chỉ có một cái khác là chiếc cửa hàng rào làm bằng cánh cửa xe ô tô quân sự Đức. Chú bé cho biết họ ông chủ tịch là Vasyukov.

Không cằn nhằn gì với con chó gầy, lông xù vừa cắn trộm vào gót ủng của anh, Alekhin đi thẳng vào trước cửa nhà. Cánh cửa đóng và đúng là bị khóa ở phía trong. Anh gõ cửa.

Anh nghe rõ có tiếng chân dè dặt bước tới cửa. Khoảng nửa phút sau, tiếng bước chân nặng nề đó im hẳn sát sau cửa. Alekhin biết rằng, người trong nhà đang nhìn mình và, để cho những người quan sát đó hiểu rằng, anh không phải là kẻ giả trang, và cũng không phải là bọn phỉ “xanh”, mà là một người Nga, anh lẩm bẩm khẽ hát một đoạn trong bài hát quen thuộc của bộ đội:

“Tôi còn nhớ đến binh chủng bộ binh, đến đại đội thân yêu của mình, nhớ đến anh, đến người đã cho tôi hút thuốc...”

Cuối cùng rồi cửa cũng phải mở. Trước mặt Alekhin là một người đàn ông độ ba nhăm, ba sáu tuổi, khuôn mặt gầy guộc, xanh xao. Anh mặc chiếc áo cũ của bộ đội Ba-lan, và chiếc quần rộng thùng. Anh đứng im lặng, trân trân nhìn Alekhin, nét mặt hơi nhăn, ốm yếu, toàn thân như tựa vào chiếc nạng, chân trái bị cụt, chiếc ủng quấn cẳng đến đầu gối đung đưa. Tay phải cầm khẩu “Nagan” chĩa thẳng vào khách.

Người đó là Vasyukov, chủ tịch Xô-viết xã.

Chủ và khách đi vào nhà qua căn phòng ngoài bần thỉu, bỏ không. Trong nhà chỉ có một chiếc giường gỗ, một chiếc bàn khập khiễng và mấy chiếc ghế gỗ; tường nhà được ghép bằng những cây gỗ để nguyên, xám xịt, trên bếp lò là một chiếc đệm rơm và một chiếc chăn cũ với một đồng dẻ rách.

Một chiếc đĩa nứt nẻ đựng mấy mẫu bánh mì vụn và một cái cốc đang còn cặn sữa nằm trên chiếc bàn cáu bẩn. Ngay cạnh đó là một khẩu trung liên Đức nòng chĩa ra cửa sổ. Ở đầu giường ngủ, sau chiếc áo khoác bộ đội bạc màu, treo lủng lẳng một khẩu tiểu liên Đức. Trong nhà bốc lên mùi chua chua, khó thở.

Vasyukov lấy chiếc khăn cũ, rách mướp phẩy phẩy qua chỗ ghế và mời Alekhin ngồi. Không rời chiếc nạng, Vasyukov ngồi ghé xuống giường và nhìn khách, vẻ chờ đợi.

Alekhin bắt đầu bằng những lời thăm hỏi xa xôi: nào là những làng nào thuộc về xã này, vụ lúa gặt ra sao, nào là cả xã hiện có bao nhiêu người, làm ăn ra sao và một số câu chung chung khác.

Vasyukov tiếp chuyện đứng đắn và từ tốn, tay trái để trên nạng và thỉnh thoảng lại nhăn mặt vẻ đau ốm. Qua câu chuyện, anh tỏ ra thông thạo địa phương và con người ở đây. Anh nói lẫn lộn, khi thì tiếng Belarus, lúc thì tiếng Ba-lan; tuy nhiên qua giọng nói và từ ngữ, Alekhin xác định ngay: anh không phải là dân địa phương này.

- Thế anh không phải là người vùng này à? - Đại úy tình báo bỗng hỏi khi thấy cơ hội thuận lợi.

- Đúng, tôi là người tỉnh Smolensk, đến đây năm bốn một, chiến đấu, bị vây, bị lạc đơn vị và tham gia du kích ba năm. Do vậy nên bây giờ phải ở lại đây. Thế đồng chí đến đây có việc gì? – Chủ nhà cũng tìm được dịp tốt, hỏi luôn. Alekhin đứng dậy đưa giấy giới thiệu công tác cho Vasyukov.

- …Yêu cầu hết sức... giúp... đỡ để... hoàn thành... nhiệm vụ.., - anh đọc chậm rãi tựa như đánh vần. - Vâng, thế là rõ rồi, anh nhìn kỹ con dấu, vừa chậm rãi nói, vừa đưa trả giấy giới thiệu, mặc dầu, rõ ràng là anh chả hiểu anh chàng đại úy bộ binh này có nhiệm vụ gì quan trọng ở cái vùng Shilovychi vắng vẻ, cách xa mặt trận tới hơn trăm kilômét này. Nhìn nét mặt không thay đổi của Vasyukov, Alekhin hiểu được điều đó.

Đưa mắt nhìn qua bức vách gỗ, và khi nghe Vasyukov nói: “nhà này chả còn ai nữa đâu, Alekhin quay lại nhìn vào mắt người thương binh, chủ tịch xã, khẽ nói với một giọng đầy tin tưởng:

- Tôi đi tìm nhà cho đơn vị... trú quân. Có thể là họ sẽ đóng quân ở đây ít lâu... không phải ngay bây giờ đâu mà là gần mùa đông, khoảng hơn hai tháng nữa. Không sớm hơn đâu. Chỉ yêu cầu một điều là đồng chí không được cho ai biết điều này cả.

- Ố, đồng chí nghĩ sao vậy! - Vasyukov nói, giọng đầy tin tưởng. Chả nhẽ tôi lại không hiểu hay sao? Nhưng liệu có đông không?

- Tôi nghĩ rằng, ở Shilovychi này có thể ở được một đại đội. Ban chỉ huy sẽ quyết định điều này. Nhiệm vụ của tôi là đi tiền trạm, tìm hiểu tình hình tại chỗ và báo cáo.

- Một đại đội – thế thì được. Nhiều hơn thì không có chỗ đâu. Vasyukov nói, vẻ quan tâm. Đồng chí cứ về báo cáo như vậy – quá một đại đội là không được đâu. Vì như vậy thì phải ở quá chật. Tôi cũng đã từng là tiểu đội trưởng ba năm trong bộ đội nên tôi biết. Đối với người lính khi chiến đấu thì sao cũng được, nhưng khi nghỉ ngơi thì cũng cần có điều kiện tương đối một tý. Ở đây thì làm gì có những điều kiện ấy? – Anh nói và thở dài.

- Thế ở đây vấn đề nước nôi ra sao?

- Nước ấy à? Chả phải lo đâu. Củi cũng vậy, bảo đảm đầy đủ. Chỉ có nhà ở là tồi thôi. Các nếp nhà phần lớn đều bằng đất, lạnh đấy!

- Thế củi thì lấy ở đâu? Alekhin hỏi, cố lái câu chuyện vào hướng chính.

- Kia thôi, ngay sau đường cái ấy, - Vasyukov nói và hắt đầu ra phía đường ở bên trái.

- Thế rừng ngay cạnh đây cơ mà, - Alekhin hỏi, tỏ vẻ ngạc nhiên và chỉ tay về phía rừng đối diện: đó là nơi anh quan tâm hơn và điều đó liên quan nhất đối với việc anh đến đây.

- Ở ngoài đường cái, đang có nhiều đống củi của bọn Đức vứt đầy. Khô và nỏ như bông, và lại chả cần phải cưa xẻ gì cả. Cứ thế mang về mà đun nấu, Vasyukov giải thích. - Còn rừng kia thì không vào được, có lệnh cấm!

- Sao vậy?

- Ở đó còn bọn Đức, khi rút lui, bọn chúng nghĩ là cần thiết phải để lại lực lượng phòng thủ hoặc chúng muốn kiếm chế sự đuổi đánh của chúng ta. Tóm lại, chúng còn gài cả mìn nữa.

- Rõ rồi, rõ rồi...

- Có thể chỉ có ít thôi, nhưng chúng ở đâu và có bao nhiêu thì không ai biết được. Hôm tôi được chỉ định làm chủ tịch xã này có mấy cậu bé tới đây. Chúng đi tìm chiến lợi phẩm. Có hai cậu bị vướng mìn ngay nơi rìa rừng. Chúng tôi lập tức cho đánh dấu ngay nơi cửa rừng. Việc vào rừng bị cấm, vì có mìn! Từ đấy những người dân Shilovychi chúng tôi không ai bước chân đến khu rừng này nữa, nhưng có một lần có mấy cậu bộ đội lại đến.

- Bộ đội nào?

- Có một số cô gái bộ đội thông tin đóng ở chỗ chúng tôi đây một tuần. Toàn lính trẻ, vui tính và rất thạo việc. Họ nghỉ ở đây mà. Trong khi đó thì, anh biết đấy, trong rừng đầy nấm và hạt dẻ. Và có hai cô gái rủ nhau vào rừng, nhưng rồi không trở về nữa…

- Đã lâu chưa?

- Đã mười ngày nay rồi. Chúng tôi phải tổ chức đi tìm và đã tìm thấy xác họ chỉ cách chỗ cửa rừng có ba trăm mét. – Vasyukov đưa mắt về phía bức vách gỗ, nơi có treo khẩu súng. - Chúng đã cưỡng hiếp họ ở đấy và giết họ. Chúng lột hết quân phục và các loại giấy tờ.

- Chúng là ai?

- Ai mà biết được. Sau đó lại có bộ đội NKVD[1] từ Lida về – tức là bộ đội biên phòng ấy mà. Họ về tới ba xe ô tô, có mang theo cả chó nữa. Họ đã lùng sục khu rừng và có bắn nhau – hình như họ đã phát hiện ra kẻ nào đó và đã bắn chúng. Nghe nói lại có người vấp phải mìn. Nhưng tôi không được biết chính xác lắm: vì cuộc lùng sục bắt đầu từ chỗ chúng tôi và sau đó chả thấy ai trở lại đây nữa, có thể là họ đi theo khu rừng này đến Kamenka và đi luôn.

- Theo như đồng chí nói thì việc này xảy ra cách đây một tuần. Thế những ngày gần đây, cụ thể là hôm qua hoặc hôm kia, đồng chí có gặp người lạ nào ở vùng này không?.. Có gặp quân nhân nào không? Tại sao tôi lại hỏi vậy, đại úy Alekhin giải thích, vì ngoài tôi ra, đơn vị còn cử ba tổ nữa đi tìm nhà mà. Do đó, tôi muốn biết rõ kẻo rồi lại dẫm chân lên nhau thì vô ích và người ta lại cười cho.

- Tôi hiểu, tôi hiểu rồi. Theo như đồng chí nói thì hai ngày nay chả có ai đến đây hỏi chuyện nhà cửa gì cả... Nhưng hôm qua thì tôi có nhác trông thấy hai người ăn vận theo kiểu sĩ quan. Có thể là cũng ở cùng đơn vị đồng chí cũng nên, - Vasyukov ngập ngừng nói. - Nhưng hai người này lại không đến gặp tôi.

- Thế đồng chí gặp họ ở đâu? Trong làng chứ?

- Không, chả là hôm qua tôi phải giải quyết một vụ cãi cọ về chuyện ruộng vườn giữa Tesinsky và Semashko – họ tranh giành nhau bờ ruộng, đấy, chỗ kia kìa, Vasyukov vừa nói vừa đưa tay chỉ ra sau lưng. - Rồi cũng giải quyết xong xuôi và chúng tôi đã chôn cọc phân định ranh giới. Sau khi công việc ổn thỏa thì theo như lệ thường là phải có tý chén. Họ mở một chai rượu chúc nhau. Chúng tôi ngồi uống rượu, nhâm nhi với nhau ngay trên bờ ruộng. Và chính lúc đó tôi chợt thấy có hai người từ trong rừng đi ra. Họ mặc theo kiểu sĩ quan, có thể là ở đơn vị đồng chí cũng nên.

- Lúc ấy là mấy giờ?

❀ ❀ ❀

[1] NKVD – gọi tắt là Bộ dân ủy nội vụ. (Chú thích của người dịch.)

- Buổi chiều. Trước khi mặt trời lặn một chút. Khoảng tám giờ chiều[1]....

- Thế hình dáng họ ra sao?

- Bình thường thôi. Người đi trước trông có vẻ đứng tuổi và đẫy đà hơn, người đi sau gầy có vẻ trẻ tuổi hơn và cao lênh khênh.

- Cái anh chàng đứng tuổi hơn ấy da ngăm đen, mũi hơi to. Chính là cậu Leshchenko đấy! - Alekhin vẻ vui mừng lẩm bẩm một cái họ mà anh chợt thoáng nghĩ ra. - Đại úy đấy! Cậu ấy mặc áo cổ cứng, đi ủng da và còn đội mũ lưỡi trai quân nhân nữa.

- Họ cách chỗ chúng tôi dễ thường đến gần hai trăm mét. Chả lẽ lại thấy rõ được quân hàm của họ hay sao? Nhưng tôi cam đoan là cả hai đều đội mũ ca lô và mặc áo khoác.

- Vậy thì có thể là Tkachev và Zhurba chăng? - Alekhin lại giả vờ lẩm bẩm thành tiếng. - Họ ở trong rừng đi ra à? Thế có mang theo đồ đạc gì không?

- Khi tôi trông thấy thì họ đã đi xa rồi. Chả hiểu có phải ở trong rừng ra hay không thì tôi không biết, chả thấy mang đồ đạc gì cả. Chỉ có một người có khoác trên tay chiếc áo mưa thì phải, còn người kia thì hoàn toàn chả có gì cả.

- Thế hai người kia, ông Tesinsky và Semashko có nhìn thấy họ không? Có thể là họ nhìn rõ hơn chứ.

- Không, tôi bảo đảm là tôi nhìn rõ hơn họ.

Hai người ngồi nói chuyện thêm độ mười phút nữa. Alekhin tìm hiểu thêm được một số vấn đề mà anh cần biết và suy nghĩ: nên đi thẳng đến Kamenka hay cứ theo đường cái, quan sát thêm các trang trại ở dọc theo bìa rừng.

Về cuối câu chuyện, Vasyukov đã có vẻ tin tưởng hơn ở người khách và anh nói hở ra về một người bạn quen biết có cái máy gì đó và, mỉm cười vẻ kín đáo, đề nghị:

- Nếu các anh đến ở đây nhất định chúng ta sẽ đến thăm hắn ta! Hắn nấu rượu ngang rất giỏi.

Alekhin vốn là con người thờ ơ với rượu chè, thế mà vừa nghe vậy, khuôn mặt anh đã ánh lên vẻ vui mừng, tươi tỉnh tựa như người nghiện rượu vừa ngửi thấy cái mùi thơm hấp dẫn của chất cay này. Cố kìm để khỏi quá lộ liễu, anh vờ nhìn đi nơi khác, hạ thấp giọng:

- Vâng, nếu chúng tôi ở đây - thì nhất định ta sẽ đến thăm!

❀ ❀ ❀

[1] Về ngày hè ở Liên xô ngày dài. Thường đến 20 - 21 giờ mới tối. (Chú thích của người dịch.)

Anh đứng dậy định từ giã chủ nhà, nhưng đúng lúc ấy, anh thấy có vật gì đó cựa quậy trong đống chăn rách. Alekhin nhìn với vẻ băn khoăn và bỗng giật mình. Ngay lúc đó Vasyukov chống nạng đứng dậy, khập khiễng đi lại bếp lò[1] dướn người, với tay vào đống chăn, lôi ra một chú bé con và đặt xuống nhà. Chú bé độ hai ba tuổi, tóc trắng, mặc chiếc áo cộc cũ, vá víu.

- Con trai tôi đấy. - Vasyukov nói.

Thằng bé, áp sát người vào chân bố vừa đưa tay dụi đôi mắt xanh lơ còn ngái ngủ vừa nhìn khách lạ mặc quân phục và bỗng nhoẻn miệng cười.

- Tên cháu là gì ? - Alekhin dịu dàng và vui vẻ hỏi đứa bé.

- Paltizan! chú bé nhanh nhảu trả lời.

Vasyukov mỉm cười ngồi dịch sang một bên và ngay lúc đó Alekhin mới để ý đến cánh tay cụt của chủ bé – từ trong ống tay áo trái ló ra một cùi tay cụt, vết sẹo đã thâm, khẳng khiu.

Alekhin không phải là con người đa cảm và suốt cuộc chiến tranh này anh đã thấy đủ mọi điều đau khổ và tang thương. Nhưng quả thật anh chưa bao giờ gặp phải một chú bé tàn tật, gầy gò đang nhoẻn nụ cười ngây thơ đến thế ngay trước mắt anh và, không kìm nổi mình, anh lẩm bẩm, hỏi:

- Sao lại thế này?

- Hồi ở đội du kích đấy. Chúng tôi bị phục kích ở Naliboki, mảnh mìn đã tiện mất tay cháu, - Vasyukov thở dài. - Thôi rửa mặt đi, con! - anh giục chú bé.

Chú bé lanh lẹn biến sau bức vách. Thế chị ấy đâu? - Alekhin hỏi, vẻ quan tâm.

Đi rồi, Vasyukov quay đi ra sau bức vách. - Cô ta chạy vào thành phố rồi. Theo một thằng y sĩ nào đó...

Tựa vào chiếc nạng, anh hơi cúi người, đổ ca nước lã xuống chiếc chậu, còn chú bé, cũng đang cúi xuống lấy tay khỏa nước trong chiếc chậu men vỡ, xoa xoa, rửa khuôn mặt nhọ nhem. Alekhin giận dỗi thầm rủa mình về sự ngốc nghếch đã hỏi chuyện vợ anh ta quả không đúng lúc. Còn Vasyukov, vừa trả lời xong câu hỏi của Alekhin, lại lặng lẽ trầm ngâm. Mặt anh trông khó đăm đăm. Rửa ráy xong chú bé lấy ngay chiếc khăn mà lúc nãy bố chú đã dùng để phủi ghế mời Alekhin ngồi, lau mặt, rồi lanh lẹn cạp chiếc quần đùi xanh tự mặc cho mình.

Vasyukov im lặng không nhìn Alekhin, anh cắt một miếng bánh mì mốc đưa cho chú bé rồi với tay cầm khẩu tiểu liên trên tường đeo lủng lẳng trước ngực.

Alekhin đi ra ngoài đầu tiên. Anh bước lên đám cỏ đẫm sương trên sân và bỗng nghe một tiếng rên đau đớn phía sau, anh quay lại. Vasyukov môi mím chặt, mắt nhắm nghiền đang đứng im, gục đầu vào cánh cửa, những giọt mồ hôi lấm tấm trên khuôn mặt trắng bệch của anh. Chú bé đứng im trên bục cửa, nghiêng đầu, sợ hãi nhìn chằm chặp vào ông bố!

- Anh làm sao vậy? - Alekhin như lao đến Vasyukov.

- Không việc gì đâu... - Vasyukov thì thào, lim dim mắt. - Vết thương cũ lại hành tôi... Đã ba hôm nay rồi... chiếc xương như sưng lên, thế mà tôi cứ phải đi nạng, đau quá, mắt cứ tối sầm lại...

- Anh phải đến quân y viện đi! - Alekhin nói, vẻ kiên quyết, coi như là mệnh lệnh cần phải thi hành ngay. - Tôi sẽ cho xe đến đón anh và đưa đi Lida ngay hôm nay.

- Không, không được đâu! - Vasyukov lắc đầu, và lại chống nạng, sửa lại khẩu tiểu liên trước ngực.

- Sao, anh lo không ai trông cháu à?

- Không phải thế đâu, không thể đi bệnh viện được! - Vasyukov nhăn mặt vì đau, chống lại nạng, bước đi từng bước một, giải thích tiếp. - Công việc của Xô-viết xã không thể để cho ai được.

- Tại sao? - Alekhin, mở cửa hàng rào, nhường cho Vasyukov ra trước, hỏi tiếp. - Thế phó chủ tịch của anh đi đâu?

- Vào bộ đội rồi. Không còn ai cả. Có cô thư ký thì còn trẻ con lắm, chưa đủ chín chắn. Không làm thế nào được. Anh hiểu đấy. Tôi không thể đi đâu được. - Vasyukov dừng lại giữa đường, đứng tựa vào nạng, nhìn quanh rồi hạ thấp giọng: - Bọn phỉ đang hoạt động mạnh. Cách đây ba hôm có đến bốn chục tên, tấn công vào Solomentsi. Chúng giết chết chủ tịch Xô-viết xã, cả vợ và con gái ông ta nữa. Sau đó cướp luôn con ngựa mang đi...

Alekhin có nghe nói về bọn phỉ, nhưng trường hợp ở Solomentsi thì anh chưa được biết. Làng này không còn xa mấy và Alekhin nghĩ rằng, trong khi lùng sục ở rừng này tổ của anh không những sẽ gặp phải mìn mà có thể còn chạm trán các toán phỉ này; điều đó cũng dễ hiểu thôi.

- Vậy anh bảo tôi đi bệnh viện sao đành. Vasyukov nói tiếp. - Tôi phải ở lại đây, phải đứng vững trên cương vị của tôi ở nơi này. Dù chỉ là một mình, tôi cũng phải ở lại. Không thể giao con ngựa của tôi cho ai được, mọi người đang nhìn vào tôi. Nếu tôi đi bệnh viện, người ta sẽ nghĩ rằng: “Hắn lùi rồi, hắn chạy trốn rồi!” Không, tôi không thể đi được... Còn tôi ở đây tức là còn chính quyền Xô-viết, anh hiểu không?

- Tôi hiểu rồi. Nhưng tôi lại sợ nếu xảy ra chuyện gì, một mình anh sẽ đối phó ra sao?

- Đối phó được tất! - Vasyukov nói giọng đầy tin tưởng và thái độ anh có vẻ nghiêm hơn, căm giận hơn. - Tôi là đảng viên, chạy trốn tức là tự sát!

Từ đằng sau có hai người đàn bà chân đất chít khăn đang chạy tới. Khi ngang qua hai người, họ cất tiếng: chào hai bác! và đi chậm lại sang một bên, có vẻ chờ đợi muốn nói gì đó với vị chủ tịch, nhưng hình như không muốn cho Alekhin biết.

Gần đến chỗ rẽ Alekhin từ giã Vasyukov, còn ngay lúc đó, người chủ tịch xã thì lại mỉm cười vẻ ngượng nghịu và buồn rầu nói:

- Đồng chí xem, chủ tịch gì như tôi, văn hóa mới hết lớp ba, nhưng cũng không biết tránh đâu được nữa; vì chẳng có ai thay cho cả!

Đi được khoảng ba chục bước, Alekhin quay đầu lại vẫy chào lần nữa. Vasyukov đang chậm rãi đi giữa hai người đàn bà, vừa đi vừa nói chuyện. Sau anh, chú bé con tay cầm mẩu bánh mì lon ton đang cố chạy cho kịp bố.

❀ ❀ ❀

[1] Ở nông thôn Nga, người ta xây bếp lò nướng bánh mì trong nhà, chung quanh bếp lò là nơi ngủ về mùa đông. (Chú thích của người dịch.)