Trước hết, tôi yêu cầu Okulich cho xem tất cả những giấy tờ mà ông ta có.

Ông ta uể oải đứng dậy đến bên tủ con, lấy trong ngăn kéo ra hai chiếc chứng minh thư cũ, của ông ta và của vợ, bụi đã bám đầy, do phòng công an huyện Bykhovsky cấp từ năm 1940.

- Còn giấy tờ gì khác không? Ảnh ?.. Huy chương du kích của ông đâu?

Ông ta chằm chằm nhìn tôi, như con thỏ nhìn con trăn, sau đó lại lờ đờ đi vào buồng con. Ông ta ôm ra một tráp gỗ cũ kỹ, nắp đã vỡ. Ông ta lại lấy từ trong tráp ra một hộp sắt khác.

Tôi mở hộp và bày ra trên bàn tất cả những thứ ở trong đó:

Huy chương “Chiến sĩ du kích trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc” hạng hai và giấy chứng nhận đeo huy chương. Huy chương vàng tôi đã biết và người ta vừa trao cho ông ta cách đây hơn một tuần.

Tiền mác Đức dùng ở các vùng chiếm đóng, một tập gói bằng dây băng. Khoảng một chục giấy biên lai bán sữa, thịt và lương thực.

Một tập ảnh vợ chồng Okulich và anh em thân thích, trong đó có ảnh hai em ruột ông ta mặc quân phục Hồng quân.

Bốn giấy khám sức khỏe.

Mấy tờ giấy công trái quốc gia.

Một tập mỏng tiền Ba Lan gồm toàn loại một trăm zloty mỗi tờ.

Hai giấy khen trước chiến tranh do nhà máy liên hợp công nghiệp huyện tặng về thành tích công tác của Okulich.

Dưới các giấy khen đó, sát đáy hộp sắt, tôi thấy ngay tờ giấy lót cũ quen thuộc với tôi, đó là loại chứng minh thư do giám đốc sở cảnh sát Đức Brutt cấp cho Okulich tháng mười năm 1942.

- Ông còn giữ các thứ này làm gì? - Tôi hỏi và chỉ tay vào tập tiền mác và giấy chứng minh của bọn Đức, - ông nghĩ bọn Đức sẽ quay lại chắc?

- Không phải...

- Thế để làm gì? Tôi sẽ không thể nào chịu được những lời dối trá của ông đâu! Nếu ông nói dối tôi, mặc dù ít thôi, thì ông tự hại mình đấy!.. Giờ thì ông hãy kể cho tôi nghe rõ về hai sĩ quan hôm kia đã đến nhà này. Họ là ai? Và vì sao ông lại biết họ?

Ông ta lại nhìn tôi với vẻ đau khổ và bắt đầu nói.

Những người này hôm kia đến nhà ông ta lần đầu tiên để đổi thực phẩm cho đơn vị. Họ cần cừu, thịt mỡ muối, bột mì loại tốt và nếu được thì cả lợn nữa. Họ sẽ đổi dầu hỏa, muối và quần áo quân phục Đức còn mới.

Trong những năm bị chiếm, Okulich bị khổ sở vì thiếu dầu thắp, đã đốt đã các loại dầu để khói và do đó, sau khi nghe các sĩ quan nói vậy, ông đã quyết định đổi ngay dầu hỏa. Sáng sớm nay họ lại đi xe đến đây, để lại một thùng sắt nhỏ và chở Okulich đến trại nuôi cừu ở làng Shilovychi. Ông đã chọn cho họ một con cừu già, không đẻ được nữa, nhưng tay đại úy không đồng ý và đã đòi lấy bằng được con khác, non hơn và béo nhất trong đàn.

Khi khênh con cừu lên thùng xe tải phủ kín bạt, ông thấy dưới sàn xe đã có mấy con cừu bị trói gô và một con lợn khá lớn, còn đằng sau buồng lái có mấy thùng sắt giống như cái thùng họ để ở nhà ông, và dưới hàng ghế trong buồng lái còn thấy mấy bao bì buộc chặt, nhưng ông cũng không biết rõ là đựng gì trong đó.

Hai sĩ quan có vẻ vội nên sau khi lấy hàng xong là đi ngay. Ông không nhớ số xe hay nói đúng hơn không để ý tới.

Tôi hỏi họ chỉ đổi các thứ này với ông hay ai khác nữa, ông ta đáp ngay là chỉ hai nhà láng giềng gần đây: Kolchitsky và Tarasovich.

Rồi ông ta tự nói thêm, mặc dầu tôi không hỏi, hôm kia Nikolaev và Sentsov đã đưa vào hầm lạnh nhà ông một túi vải chứa căng hàng, mà theo ông ta, có lẽ là giăm bông muối, đã thái từng miếng lớn. Để chuột khỏi ăn giăm bông, họ đã để túi đó vào chiếc thùng rỗng rồi chặn một hòn đá nặng lên trên. Tất cả việc đó do viên sĩ quan trẻ làm và sáng nay anh ta đã lấy đi luôn. Okulich không giữ túi đó lại.

Tôi đi xuống hầm lạnh và xem kỹ chiếc thùng gỗ đó, nhưng không tìm được dấu vết gì đặc biệt và mặc dầu có ngửi, nhưng vẫn không cảm thấy mùi thịt ướp vương lại. Theo yêu cầu của tôi, Okulich đã cho con mèo vào hầm, nó đi quanh thùng, hít hít mũi, sau đó nhảy vào trong thùng rồi hít hít quanh thành và đáy thùng. Tôi cũng nghĩ rằng, có thể trong thùng có để thịt ướp thật hoặc là một thứ gì đó ăn được.

Trong góc nhà còn chiếc thùng sắt Đức khoảng năm mươi lít. Vặn nút, tôi nhúng que gỗ vào rồi lấy ra, ngửi và đúng là dầu hỏa thật, nhưng là loại dầu chế ở Đức.

Những điều Okulich kể đều có chứng cớ cụ thể và có thể tin được. Giờ thì tôi hiểu được tại sao ông ta lại sợ và định giấu tôi về quan hệ với Nikolaev và Sentsov. Ông ta đã biết được tính chất bất hợp pháp của việc đổi chác này nên sợ trách nhiệm. Ông ta cho rằng, có lẽ như thế này: cứ thử thì các sĩ quan đã bắt đi và giờ đây, nếu như bộ đội biết được thì họ sẽ tịch thu thùng dầu hỏa đi và chính ông ta sẽ phải chịu tội ăn cắp tài sản quân đội, vì chả có chứng cớ gì về việc đổi chác cả; với tội đó, ông ta sẽ bị truy tố. Do đó, để tránh liên lụy, theo ông ta suy nghĩ, điều tốt nhất, cứ im lặng là hơn. Ông ta không biết và không tính đến vấn đề dầu hỏa đây là chiến lợi phẩm. Một tháng rưỡi gần đây, khi tháo chạy vội vã, bọn Đức đã vứt lại hàng trăm kho tàng và hàng chục đoàn tàu hàng quân sự, nhiên liệu. Tất cả những thứ đó đều được dùng một phần cho nhu cầu của các đơn vị đang tác chiến và việc đổi chác này thì có thấm vào đâu. Cuộc sống ở đây đã buộc mọi người phải thích ứng với mọi điều kiện, và Okulich cũng không thể tự tách mình ra khỏi hoàn cảnh đó, duy chỉ có một điều là ông ta nhát gan và thận trọng hơn những người khác mà thôi.

Bọn Đức đã bị đuổi sang bên kia sông Vistula, thế mà ông ta vẫn còn cất giữ những đồng tiền mác và giấy chứng minh của Đức, có lẽ để đề phòng; nếu bỗng nhiên chúng nó trở lại thì sao?.. Nhưng lại có một sự kiện hiển nhiên là, suốt một tháng trời ông ta đã liều mạng nuôi giấu một chính ủy lữ đoàn. Tuy nhiên, ông ta làm việc đó, có thể là cũng do bản năng tự vệ, vì có thể bọn Đức không đánh hơi thấy, và nếu ông lại từ chối việc nuôi giấu này thì về sau sẽ bị lôi thôi với các ông du kích. Và tôi cũng tin rằng, làm việc đó cũng chẳng có gì là ngược đời, nhưng cũng chính vì sợ, vì lo cho cái thân mình nên ông cũng liều cứu người chính ủy đó.

Đối với tôi, mối quan hệ của Okulich hầu như đã sáng tỏ và trong lúc đi với ông ta từ nhà ra xe, tôi đã an ủi vợ ông ta:

- Ông ấy sẽ về nhà trước tối. Bà cứ yên tâm và tuyệt nhiên không được nói gì với ai về việc này. Bà hiểu chứ?

Bà ta gật đầu với vẻ tin tưởng.

Ở Shilovychi, hai vợ chồng ông già Bozhovsky cũng nhận rằng, sáng nay có một chiếc xe tải lớn phủ kín bạt đã đến đây và Okulich giúp họ khênh một trong số bảy con cừu của mình gửi ở đây lên xe. Họ nói đủ những chi tiết mà Okulich đã nói với tôi và miêu tả khá rõ nét về Nikolaev và Sentsov.

Sau khi ra khỏi làng, tôi để Okulich về và nghiêm khắc nhắc ông ta không được hở câu chuyện này với bất cứ ai.

Một phút sau tôi quay lại nhìn và thấy ông ta đang bước nhanh gần như chạy, về nhà mình.

Tôi trở về Lida với tâm trạng không lấy gì làm vui. Khizhnyak cũng trầm ngâm, im lặng.

Tôi suy nghĩ về tính cách, về hành động đáng nghi của Nikolaev và Sentsov. Những hành động này có cái gì đó rất khó hiểu, ấy là chưa nói đến những chiếc túi bằng giấy bóng gói một trăm gam mỡ mà bọn Đức vẫn dùng làm lương khô cho bọn lính dù và biệt kích, điệp viên.

Sau các cuộc gặp gỡ với vợ chồng ông già Bozhovsky, với Okulich và Kolchitsky, tôi lại càng thấy hoài nghi nhiều giả thuyết về Nikolaev và Sentsov.

Tôi không thể khẳng định được điều gì thật chính xác, nhưng tôi cảm thấy, đúng như lời Tamantsev hay nói là, không khéo lại công toi...