Ngày đầu tiên trôi qua, chả mang lại kết quả gì thực sự.
Ngoài Shilovychi ra, tôi còn đến cả Kamenka và Novoselki – là những khu làng ở bên phía rừng đối diện với Shilovychi, và đến thăm vài chục ấp trại quanh vùng nữa.
Những kẻ mà chúng tôi đang tìm kiếm chưa chắc đã ở trong rừng. Có thể đoán chắc rằng, hôm qua hoặc hôm kia chúng đã tới đây, đã đánh điện đi và, không để phí thời gian, chúng đã chuồn ngay khỏi đây; và, điều đó có thể chắc chắn là, nhất định có người bắt gặp chúng ở các lối đi vào rừng.
Hai người lạ mà Vasyukov đã phát hiện được, rõ ràng là trọng tâm chú ý của tổ chúng tôi, tuy nhiên, khẳng định chúng là ai thì chỉ vẫn là những giả thuyết mà thôi. Vì, thứ nhất, Vasyukov tuy có thấy nhưng vẫn không khẳng định rõ hai người này từ trong rừng đi ra hay đi dọc theo cửa rừng từ trước – và cũng có thể là chúng không ở trong rừng thật. Thứ hai, đài phát từ khu vực gần làng Novoselki hơn là làng Shilovychi. Và để dễ đánh lừa và dễ lẩn trốn khỏi khu vực phát sóng thì điều thông minh nhất là không nên đi qua rừng mà phải đi ra phía đường cái đông người qua lại và chuồn đi bằng xe ô tô cùng chiều. Thứ ba, và cũng là cái buồn rầu nhất đối với chúng tôi là Vasyukov thấy những kẻ lạ mặt này ở khoảng cách khá xa, không rõ và do đó không thể miêu tả lại, dù chỉ những nét chính nhất về hình dáng bên ngoài của họ.
Tôi đã dễ dàng tìm được những ngôn ngữ chung để nói chuyện với những nông dân ở đây và vấn đề mà tôi muốn tìm hiểu qua họ cũng rất đơn giản và rõ ràng chẳng làm phiền đến ai cả. Đó là câu hỏi: Trong vài ngày vừa qua các bác có gặp hoặc thấy những người lạ mặt nào đó xuất hiện trong rừng hoặc quanh rừng này không. Tất nhiên là tôi không hỏi thẳng ngay như vậy – mà phải dẫn hướng vào điều đó.
Có lẽ, tôi đã nói chuyện với khoảng hơn năm chục người phần lớn là phụ nữ, cụ già và thiếu niên, nhưng tôi cho rằng, chỉ có hai người du kích cũ là hoàn toàn cởi mở tiếp chuyện tôi thôi; còn những người khác thì tỏ vẻ thận trọng, dè dặt. Họ chỉ một mực trả lời là họ không biết, không thấy gì cả.
Nhân dân ở đây còn lạc hậu lắm. Họ còn khiếp đảm trước những điều vừa qua. - Một cán bộ công an ở Lida đã phàn nàn với tôi như vậy. - Họ là những người biết rõ tình thế của mình. Anh đừng hy vọng moi ở họ điều gì...
Quả thật tôi đã được nghe nhiều lần những lời đánh giá như vậy và, thực chất của sự thật đó là có cơ sở, tuy nhiên tôi cũng đã hiểu rõ tâm trạng của những con người lạc hậu đó.
Trong vòng năm năm qua họ đã trải qua bốn lần biến động: đầu tiên là chế độ tư sản Ba-lan; sau đó hợp nhất vào Belarus Xô-viết, rồi chiến tranh bùng nổ. Chỉ sau hai ngày đêm họ lại phải sống trong chế độ chiếm đóng đẫm máu của lũ phát xít và cuối cùng, chính quyền Xô-viết, chỉ mới được hai tháng thôi.
Hiện nay, bên cạnh lực lượng chính của ta còn có những lực lượng hết sức phản động đang hoạt động bí mật. Trong thời kỳ bị chiếm đóng, rừng ở đây do du kích làm chủ, còn bây giờ thì lại đầy rẫy các nhóm phỉ đủ loại, các nhóm tàn quân Đức và đôi lúc lại còn gặp cả những nhóm nhỏ những kẻ đào ngũ trước đây nữa.
Hoạt động của các lực lượng thù địch bí mật này có nhiều cách, nhưng đều có nét chung là: xuất hiện bất ngờ, tàn bạo, coi thường tính mạng con người, và mỗi nhóm, mỗi bọn đều có thủ đoạn và đặc điểm riêng của chúng.
Bọn AK thường hay phục kích các đoàn xe trên đường trước hết giết những quân nhân và đôi khi còn táo bạo tấn công cả những đơn vị nhỏ Hồng quân.
Bọn xanh – tức là thổ phỉ người Latvia theo chủ nghĩa dân tộc – hoạt động chủ yếu ở miền bắc, chủ trương ám sát các đảng viên cộng sản và cán bộ Xô-viết xã, huyện. Chúng có thể, ngay một lúc, tàn sát cả một gia đình; tàn sát cả những nông dân tiến bộ nữa; bọn Đức và bọn tàn quân Vlasov thì hoạt động thận trọng hơn, chúng không hay vào các làng mạc mà chủ yếu hoạt động trong rừng, trên các đường vắng, gần những trang ấp giàu có và có thói quen khi đã cướp phá xong chúng thường giết luôn những con tin hoặc nhân chứng, chúng cố xóa sạch mọi dấu vết để không một ai có thể phát hiện ra chúng để tránh mọi sự truy lùng và thủ tiêu có thể xảy ra.
Đối với tất cả các lực lượng đáng sợ này, thông thường nhân dân địa phương không thể đối phó được; họ luôn luôn sống trong tình trạng sợ hãi trước sự xuất hiện của bất cứ kẻ lạ mặt nào tới, chờ đợi mọi sự ức hiếp, cướp bóc hoặc cái chết và cũng không phải không có căn cứ để đoán được rằng, nếu nói ít thì sẽ được yên thân, tính mạng được bảo đảm. Bộ quần áo bộ đội của tôi cũng không mấy may làm cho họ yên lòng, vì quân phục bộ đội chúng ta vẫn bị bọn AK, bọn phỉ xanh, bọn Vlasov và ngay cả bọn tàn binh Đức nữa, sử dụng để hoạt động.
Đôi khi cả những cán bộ chính quyền địa phương cũng còn lẩn tránh hoặc im lặng.
Ở Kamenka, tôi đã gặp phải một cuộc nói chuyện như vậy.
Chủ tịch Xô-viết xã này là một bác nông dân Belarus. Ông để râu mép thưa, mồm lúc nào cũng ngậm tẩu thuốc tự làm lấy. Ông ngồi bên một chiếc bàn kê giữa gian của một ngôi nhà bần thầu, trống rỗng, ông mải mê chơi cờ nhẩy với một thanh niên trẻ, chân dài nghêu. Ông đã không giấu vẻ tiếc rẻ khi thấy cuộc chơi bị gián đoạn.
Ba ông già trang bị súng trường Đức, canh gác ngôi nhà Xô-viết xã, họ lặng lẽ theo dõi tôi và quan sát xem ông chủ tịch kiểm tra giấy tờ của tôi và, sau đó, lại cũng lặng lẽ cùng cậu con trai đi ra.
Cũng như ở Shilovychi tôi giới thiệu với ông chủ tịch chuyện đi tìm nhà trú quân và đưa cho ông ta xem giấy giới thiệu chức vụ sĩ quan, chứ không đưa chứng minh thư đỏ có đóng dấu nổi Cục phản gián “Smersh”.
Ông già có vẻ hơi ngớ ngẩn và dễ bắt chuyện, nhưng đó chỉ là những biểu hiện ban đầu.
Quả thực ông ta sẵn sàng nói đủ mọi thứ chuyện, chẳng hạn như chuyện lúa má, đời sống đất đai, chuyện thiếu đàn ông và sức kéo. Điều này ông ta nói đi nói lại tới ba lần và, hình như, ông ta sợ tôi hỏi mượn xe ngựa. Tuy vậy, suốt buổi nói chuyện, tôi có cảm giác ông cố lẩn tránh không nhắc đến một lần nào về bọn phỉ mà làm ra vẻ hình như không có chúng ở đây; nên đã có lúc tôi nảy ra ý nghĩ là chính ông sợ bọn chúng nhất.
Trong câu chuyện ông cũng khéo léo tránh không nói đến những ai đã hợp tác và đi theo bọn Đức và để trả lời câu hỏi về khu rừng Shilovychi, ông ta chỉ nói ngắn gọn: “Chúng tôi chả bao giờ đến đó cả”. Và ông lại lái sang chuyện khác ngay.
Tôi sốt ruột tính từng phút, còn ông ta thì cứ con cà con kê, hết chuyện này đến chuyện khác, bắt tôi phải nghe: nào chuyện mấy đứa trẻ hàng xóm nghịch lửa xuýt cháy nhà, nào là bà Feofina nào đó, mùa xuân vừa qua đẻ sinh đôi một trai một gái. Và, có điều lạ, tóc cô bé thì trắng, còn chú bé thì lại đen nháy chả hiểu sao lại như vậy?
Trong suốt buổi nói chuyện, ông luôn luôn mỉm cười vẻ hiền lành, chất phác và nhả khói thuốc lá hôi sặc; nhưng nét mặt ông thì cứ như thầm nói:
"Anh bạn ạ, anh hiểu cho, anh đến đây rồi anh lại đi, còn tôi thì phải ở lại đây thôi.
Sau khi rời Kamenka tôi còn rẽ vào một trang ấp ở phía tây-bắc vùng rừng Shilovychi.
Những túp nhà đơn độc chạy dọc ven rừng cách nhau khá xa bởi những mảnh vườn, lùm cây và những mảnh ruộng nhỏ. Tôi vào tất cả nhà nào có chủ ở nhà, nhưng cũng chẳng biết gì hơn về những điều mà chúng tôi muốn biết.
Tôi đã hẹn Khizhnyak đến khoảng hai giờ trưa đánh xe đến chỗ quy định chờ tôi ở đấy. Đúng hai giờ tôi rảo bước ra đường cái, đến chỗ xe đậu để cất quân hàm, mũ ca lô và giày tờ vào trong xe và tiếp tục vào rừng xem xét khu vực do tôi phụ trách.
Tôi vội rảo bước đến vườn cây bồ đào khi nghe có tiếng bước chân vội phía sau lưng. Tôi liếc nhìn, nhưng không có ai cả. Tôi nghe thấy rõ ràng có ai đó định đuổi theo tôi. Tôi vừa đi vừa kín đáo mở nắp khóa cò, đút khẩu súng lục vào túi quần trước và chọn chỗ thuận tiện nấp biển vào bụi cây.
Lát sau tôi đã trông rõ người đuổi theo tôi. Đó là một người đàn ông khoảng bốn mươi tuổi, tóc đen, lưng hơi gù, mập mạp mặc chiếc áo vét tông cũ và chiếc quần cũng cũ kỹ như áo, nhưng hai đấu gối, đũng sau đã vá hai miếng, ống quấn đút gọn vào đôi ủng bám đầy bùn.
Tôi đã nhận ra người nông dân mà tôi đã nói chuyện một giờ trước đây trong nhà ông ta. Lúc nãy ngoài ông ta ra còn có hai người đàn bà mà, theo như tôi hiểu thì, một người là vợ, một người là mẹ vợ. Tôi đã nhận thấy rằng, hình như trước khi tôi đến, giữa ba người này đang có cuộc cãi cọ hay chuyện xích mích nghiêm trọng gì đó. Nét mặt cả ba người đều có vẻ lo lắng, căng thẳng. Mắt hai người đàn bà, đặc biệt bà lớn tuổi hơn, đều có ngấn đỏ, có vẻ như đang khóc, còn người đàn ông lưng gù thì trân trân nhìn tôi, vụng về dầu vẻ sợ hãi; lắp bắp nói với tôi bằng tiếng Ba-lan, trả lời dóng một, nho nhỏ, thỉnh thoảng lại lắp đi lắp lại một câu: Tôi không hiểu. Không biết.
Còn giờ đây, khi đã đuổi kịp tôi, ông ta đi quá lên mấy bước rồi dừng lại, lắng nghe hình như để xác định xem tôi đi về phía nào. Sau đó ông ta quay lại, nhìn thấy tôi ông ta hơi giật mình, nhưng lại trấn tĩnh ngay và cất tiếng chào trước:
- Chào ô... ông.
- Xin chào ông. – Tôi đáp lại, mặc dù lúc nãy chúng tôi mới chào nhau và đáng lẽ ra, theo đúng lô-gích của sự việc thì tôi phải hỏi xem: Ông cần hỏi gì tôi vậy?
Rõ ràng ông ta chạy tìm tôi. Tôi nhìn ông ta, chờ đợi. Những giọt mồ hôi chảy thành vệt trên khuôn mặt đỏ bừng lâu ngày không cạo và bộ ngực thở dốc từng hồi. Đôi ủng cao đến đầu gối bốc lên mùi phân bò nồng nặc.
- Pan[1] đồng chí… - ông sợ hãi liếc nhìn tôi và nói trước, im bặt một lúc rồi bỗng lại nói. - Pan sĩ quan ơi…
Ông ta nói tiếng Ba-lan, vẻ hồi hộp gần như thì thầm; rất nhiều tiếng tôi không hiểu gì cả, luôn phải hỏi lại và độ nửa giờ sau, khó khăn lắm tôi mới hơi hiểu rõ nội dung câu chuyện của chúng tôi.
Ông ta vừa nói vừa ra hiệu cho tôi, rồi im lặng và cố gắng lắng nghe rất căng thẳng. Đã hai lần tôi ngắt lời hỏi xem nguyên nhân gì làm ông ta có vẻ lo lắng đến thế, nhưng cả hai lần, có lẽ ông ta không hiểu tôi nói gì, nên chỉ nhún vai im lặng.
Chia tay với ông, tôi vừa đi vội về chỗ xe đậu và vừa sắp xếp lại câu chuyện của ông ta vừa nói.
Qua những lời mà tôi hiểu được, thì câu chuyện là thế này:
Vào tảng sáng hôm qua, ông ta, Stanislav Svirid, dậy sớm đi tìm con bò bị lạc từ tối hôm kia không thấy về. Đang đi trong rừng ông bỗng thấy có ba người mặc quần áo bộ đội Xô-viết từ phía cửa rừng Shilovychi đi ra. Họ đi sát vào nhau và gần ngay chỗ ông đứng, nhưng ông đã kịp nấp sau một bụi thông nên họ không phát hiện được. Ông nhận ra tên đi trước là Kazimir Pavlovsky, còn hai tên kia thì ông mới thấy lần đầu.
Theo lời ông Svirid thì, trong thời gian bị chiếm đóng, tên Pavlovsky này đã phục vụ bọn Đức đâu ở mãi Varsaw, hình như trong sở cảnh sát thì phải. Hắn có vẻ to chức lắm nên chắc là có rất nhiều tiền (nếu tôi không nhầm thì về chỗ nhiều tiền này khi nói với tôi, ông nhấn mạnh tới ba lần vẻ ganh tị). Tên Pavlovsky đã nhiều lần về thăm bố ở trong ấp bên cạnh. Những lần về hắn đều mặc quần áo thường và đội mũ dạ, nhưng theo ông Svirid khẳng định thì hình như hắn cũng mang quân hàm sĩ quan và huân chương của bọn Đức.
Theo lời ông thì bố tên Pavlovsky vốn là người Đức, hiện nay đã bị bắt giam ở Lida và hắn chỉ còn người cô ruột sống ở Kamenka thôi.
Thật ra thì rải rác trong các khu rừng ở vùng này vẫn còn có nhiều nhóm cảnh sát và bọn tay sai cũ của Đức không kịp chạy theo chúng, đang lần quần và hoạt động. Đối với bọn này thì chủ yếu là do các cơ quan công an địa phương và các nhóm lưu động của Bộ dân ủy nội vụ phụ trách, còn chúng tôi không có thì giờ quan tâm đến chúng và có chăng nữa thì chỉ trong trường hợp chúng tôi cảm thấy chúng có thể nguy hiểm trực tiếp tới quân đội và vùng hậu phương của chúng ta.
Vấn đề trong câu chuyện này là ở chỗ khác.
Phần lớn bọn tàn binh này thuộc nhiều loại khác nhau, trang bị và quần áo của chúng cũng hoàn toàn khác nhau. Còn ông Svirid thì khẳng định rằng, cả ba tên vừa rồi quân phục sĩ quan đồng loại như của chúng ta và hơn thế nữa, hai tên lạ mặt lại còn có cả tiểu liên Liên Xô nữa.
Vấn đề thứ hai. Khi bọn Đức tháo chạy thì phần lớn bọn tay sai, cảnh sát cũng chạy theo chúng về phía tây. Ngược lại, tên Pavlovsky này, trong thời gian chiến tranh phục vụ bọn Đức ở đâu tận Varsaw, tại sao lại quay lại tận đây, một nơi cách Varsaw tới gần hai trăm kilômét về phía đông này, bằng cách nào? Đồng thời, qua đây tôi hiểu rằng, việc hắn xuất hiện mười ba giờ trước khi chúng tôi phát hiện ra làn sóng điện phải chăng chỉ là sự việc hoàn toàn ngẫu nhiên mà thôi.
Điều tôi quan tâm hơn lại là ở chỗ thái độ không bình tĩnh của Svirid và tại sao khi nói chuyện trong nhà thì ông ta im lặng để rồi sau đó, ông ta rõ ràng là theo dõi tôi, rồi chạy theo và kể cho tôi câu chuyện này.
Nhiều vấn đề liên quan đến Pavlovsky còn cần phải có thời gian tìm hiểu, thẩm tra và xác minh ở Lida, và ở đây nữa. Nhưng giờ đây thì quả thực tôi không thể bỏ phí thậm chí từng phút một, vì rằng: khu rừng đang đợi tôi.
❀ ❀ ❀
[1] Tiếng xưng hô Ba-lan: thưa ông, thưa ngài...
