Cuốn tiểu thuyết mang một cái tên êm dịu đến huyền ảo: "Tháng tám năm bốn tư". Và rồi nó lại dẫn dắt người đọc một cách chậm chạp, cũng đến huyền ảo, vào một chuỗi những sự kiện luôn luôn thay đổi. Thậm chí, bản thân cách trình bày những sự kiện này, lúc đầu có vẻ như chưa được thuần thục; vì cách kể chuyện của tác giả thường hay xen kẽ, khi thì bằng cách chính nhân vật, đóng vai trò ngôi thứ nhất, mô tả những điều quan sát được của mình, lúc thì bằng những tư liệu tác chiến.

Nhưng dần dần quá trình của những biến cố tăng nhanh và trở nên hối hả, giống như đoạn thắt lại của một dòng sông đang chảy xiết, cuốn hút người đọc không sao giữ lại nổi vào quá trình của những biến cố. Và rồi không chịu buông tha, mà dẫn dắt họ tới điểm căng nhất của những biến cố đó ở phần kết thúc của cuốn tiểu thuyết.

Những tư liệu tác chiến được đan kết dày đặc trong cuốn truyện, không có vẻ gì là một chất liệu xa lạ, mà nó còn là những yếu tố cần thiết cho sự phát triển hành động. Hơn thế nữa nó còn hoàn thành một chức năng quan trọng khác là mở rộng phạm vi của những cái đang diễn ra và ý nghĩa quan trọng, có tính chất quốc gia, của công việc.

... Tại hậu phương của một trong những mặt trận của Tổ quốc chúng tôi – mặt trận miền tây Belarus và vùng ven biển Baltic, – một nhóm gián điệp dày dạn kinh nghiệm đang ngấm ngầm hoạt động tình báo. Bọn chúng thường xuyên dùng điện đài vô tuyến cung cấp những tin tức thu được cho Bộ chỉ huy của Đức quốc xã.

Cục phản gián mặt trận, nói riêng là nhóm lùng sục, tìm kiếm gồm hai sĩ quan có nhiều kinh nghiệm là đại úy Alekhin và thượng úy Tamantsev và một tập sự mới mười chín tuổi, trung sĩ Andrei Blinov, được giao nhiệm vụ là tìm và bắt bằng được những tên điệp viên trong cái nhóm được chúng tôi gọi một cách quy ước là "Neman" này.

Việc chuẩn bị một chiến dịch lớn, có tầm cỡ chiến lược, tại một số mặt trận của chúng tôi, đang được tiến hành một cách hết sức bí mật. Mục đích của chiến dịch này là hoàn thành việc giải phóng các nước cộng hòa thuộc vùng ven biển Baltic. Bọn điệp viên thuộc nhóm “Neman” có thể giúp cho Bộ chỉ huy của Đức quốc xã đoán biết được kế hoạch và phá vỡ kế hoạch tương lai của chúng tôi, đòi hỏi điều kiện cao nhất là sự bất ngờ. Do vậy mà việc lùng tìm chúng đã được đặt dưới sự kiểm soát của Tổng hành dinh và đích thân Tổng tư lệnh tối cao. Những sự việc diễn ra trong phòng làm việc của Tổng tư lệnh tối cao đã được thể hiện ở một trong những chương gây ấn tượng mạnh mẽ nhất của cuốn tiểu thuyết.

Công tác phản gián, bọn điệp viên, công tác lùng sục. Đó là cái gì vậy? Phải chăng đó là cuốn sách phiêu lưu hay truyện trinh thám? Đúng vậy, song với cái ý nghĩa này, thì truyện Dubrovski của Puskin là truyện phiêu lưu, còn tiểu thuyết Tội lỗi và trừng phạt của Dostoievski là truyện trinh thám. Tiểu thuyết của V. Bogomolov là một tác phẩm văn học, với cách hiểu cao nhất của từ ngữ này. Với những tính cách điển hình được miêu tả rất sâu sắc, với kết cấu câu truyện độc đáo và thú vị, với những chi tiết về thời gian và nơi xảy ra hành động được chọn lựa hết sức thông minh và tỉnh tề, chứng tỏ tác phẩm này đã thấm nhuần một cách sâu sắc tinh thần anh hùng của cuộc Chiến tranh ái quốc vĩ đại. Tiểu thuyết đã được viết bằng một thứ ngôn ngữ hết sức trong sáng và chính xác.

Tiểu thuyết của V. Bogomolov trội hẳn ở chỗ tác giả có tay nghề cao và các nhân vật trong truyện đều là những người thành thục về nghề nghiệp. Lần đầu tiên trong văn học của chúng ta đã xuất hiện một tác phẩm có khả năng chỉ ra một cách sâu sắc và đầy tin tưởng một loại sinh hoạt nặng nề trong hoạt động hàng ngày của các chiến sĩ tình báo. Đó là những đặc điểm về thể trạng, về tâm lý và thuần túy kỹ thuật trong nghề nghiệp của họ. Chính vì thế mà tất cả những đặc điểm đó đã được thể hiện bằng những tri thức hết sức tuyệt vời về công việc; chủ nghĩa anh hùng có sức hấp dẫn bạn đọc của những con người đó không phải do tác giả tự gán cho bằng những từ ngữ hoa mỹ của mình, mà là được thể hiện sinh động trong công việc hàng ngày của họ.

Trong giới phê bình Xô Viết và nước ngoài sẽ còn viết nhiều về cuốn tiểu thuyết Tháng Tám Năm Bốn Tư. Ở đây tôi chỉ xin được nói đôi lời về nhà văn và chính tác phẩm của anh.

Vladimir Osipovich Bogomolov sinh năm 1926, tại một vùng ngoại ô Mátxcơva. Anh đã tham gia cuộc Chiến tranh ái quốc vĩ đại và đã được tặng nhiều huân chương và huy chương.

Cách đây mười lăm năm, trong báo chí Xô Viết đã xuất hiện một truyện vừa khá xuất sắc của V. Bogomolov. Đó là truyện “Ivan” . Cuốn truyện đó sau khi ra mắt độc giả đã làm cho dư luận chú ý và tiếng tăm của nhà văn đã lan truyền khá rộng. Tác phẩm đó của anh đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới và đã được dựng thành phim, với tên gọi: "Thời thơ ấu của Ivan".

Sau đó ít năm, anh lại được in một truyện vừa, mang tên "Doxias". Đó là một cuốn sách được viết khá tỉnh tề và ý nghĩa của nó cũng không kém phần quan trọng. Rồi những truyện ngắn tiếp theo như: "Mối tình đầu", "Nỗi đau của trái tim tôi", "Nghĩa địa ngoại ô Belostok", "Loại hai", "Những người xung quanh" và "Người cùng căn trại".

Và đây, trước mắt chúng ta, là cuốn tiểu thuyết đầu tay của tác giả. Cuốn tiểu thuyết này đã đặt Vladimir Bogomolov ngang hàng với các nhà văn xuất sắc của chúng ta viết về đề tài chiến tranh.

X. X. Smirnov

Người được giải thưởng Lenin