Lại còn một loại hình tạo dựng tài sản khác mà người ta thường gọi một cách đặc biệt là nghệ thuật làm giàu, và gọi như thế rất có căn cứ; chính qua con đường này mà dường như sự giàu có và của cải là không có giới hạn. Giờ đây, nhiều người cho rằng, vì chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau, nên đây chính là một với loại hình mà chúng ta vừa nhắc tới, nhưng thực ra chúng không phải là một, dẫu rằng không khác nhau cho lắm; một loại là tự nhiên, loại kia thì không, mà đúng hơn là do một số nghệ thuật và kỹ năng tạo nên; chúng ta sẽ đi sâu xem xét vấn đề này một cách cụ thể. Công dụng của mọi vật sở hữu đều có hai mặt, cả hai đều phụ thuộc vào chính bản thân sự vật đó, nhưng không theo cùng một cách thức; mặt thứ nhất gắn liền với sự vật một cách không thể tách rời, mặt thứ hai thì không; chẳng hạn như một chiếc giày, vừa có thể dùng để đi, vừa có thể đem đổi lấy thứ gì khác, cả hai điều này đều là công dụng của chiếc giày; bởi vì ai đem đổi chiếc giày cho một người đang cần nó để lấy tiền hoặc lương thực, thì người đó vẫn sử dụng chiếc giày với tư cách là chiếc giày, nhưng không phải theo mục đích ban đầu, vì giày thoạt tiên không được làm ra để đem đổi chác. Điều tương tự cũng đúng với mọi vật sở hữu khác; vì hoạt động đổi chác nói chung vốn dĩ bắt nguồn từ tự nhiên, khi một số người có thưa dư, còn số khác lại thiếu hụt những thứ cần thiết cho cuộc sống: từ đó hiển nhiên thấy rằng việc bán lương thực để lấy tiền không phải là công dụng tự nhiên của vạn vật; bởi vì họ buộc phải dùng phương thức đổi chác đối với những thứ mà họ đang cần; nhưng rõ ràng là việc đổi chác không thể có chỗ đứng trong xã hội gia đình thuở ban đầu, mà chỉ bắt đầu khi quy mô của cộng đồng những người hợp thành đã được mở rộng: vì những người thuộc nhóm đầu tiên có mọi thứ chung với nhau; nhưng khi họ tách rời nhau ra, họ buộc phải trao đổi với nhau nhiều thứ khác nhau mà cả hai bên đều cần đến. Tục lệ đổi chác ấy hãy còn được bảo lưu giữa nhiều dân tộc dã man, những người đổi thứ cần thiết này lấy thứ cần thiết khác chứ không bao giờ bán bất cứ vật gì; chẳng hạn như cho đi và nhận lại rượu lấy lúa mì và những thứ tương tự. Loại hình đổi chác này không hề trái với tự nhiên, cũng chẳng phải là một hình thức làm giàu nào cả; mà nó là điều cần thiết để mưu sinh, một nhu cầu vốn rất phù hợp với tự nhiên.

Nhưng như có thể đoán trước được, chính lối trao đổi hàng hóa này đã dẫn đến việc sử dụng tiền tệ; vì một địa điểm thuận lợi để nhập khẩu những thứ bạn cần, hoặc xuất khẩu những thứ bạn thưa dư, thường nằm ở rất xa, nên tiền tệ tất yếu đã dấn bước vào thương mại; bởi vì không phải vạn vật nào có ích lợi tự nhiên lớn nhất cũng là thứ dễ dàng chuyên chở nhất; vì lý do đó, người ta đã phát minh ra một thứ để trao đổi lẫn nhau, một vật mà họ cùng nhau cho và nhận, bản thân nó thực sự có giá trị, lại có thêm ưu điểm là dễ dàng vận chuyển nhằm phục vụ cho các nhu cầu của cuộc sống, chẳng hạn như sắt và bạc, hoặc bất kỳ kim loại nào khác có cùng bản chất ấy; và thứ này thoạt đầu được định giá đơn giản theo trọng lượng hoặc kích thước của nó; nhưng dần dà theo thời gian, để đỡ tốn công cân đong, người ta đóng lên đó một dấu ấn nhất định thể hiện giá trị của nó.

Khi tiền tệ đã được thiết lập làm trung gian trao đổi cần thiết như thế, một hình thức làm giàu khác nhanh chóng xuất hiện, đó là mua bán, thoạt đầu có lẽ theo một cách thức đơn giản, về sau thì đòi hỏi nhiều kỹ năng và kinh nghiệm hơn để biết ở đâu và làm thế nào có thể thu được lợi nhuận lớn nhất. Vì lý do đó, nghệ thuật làm giàu dường như chủ yếu xoay quanh việc buôn bán, và công việc của nó là khả năng nhận biết nơi nào có thể thu về lợi nhuận cao nhất, vốn là phương tiện để tạo ra sự sung túc về của cải và tài sản; và do đó, người ta rất hay cho rằng sự giàu có nằm ở số lượng tiền bạc mà một người sở hữu, bởi vì đây là phương gian trung gian để tiến hành mọi hoạt động buôn bán và tạo nên cơ đồ, trong khi những người khác lại coi tiền bạc chẳng có giá trị gì, vì bản thân nó vốn chẳng có giá trị tự nhiên, mà chỉ được quy ước tạo ra theo thỏa thuận; thế nên nếu những kẻ sử dụng nó thay đổi quan điểm, thì nó sẽ chẳng còn đáng một xu, vì nó chẳng có chút công dụng nào cho bất kỳ nhu cầu thiết yếu nào. Hơn thế nữa, kẻ nào dồi dào tiền bạc đôi khi vẫn thiếu thốn lương thực thiết yếu; và không thể nói rằng một người đang ở trong hoàn cảnh tốt đẹp khi mà với tất cả tài sản trong tay, anh ta lại có thể chết vì đói.

Giống như nhân vật Midas trong thần thoại, kẻ vì lòng tham khát không đáy nên chạm tay vào bất cứ thứ gì là thứ đó hóa thành vàng. Vì lý do đó, người ta tìm cách mưu cầu những thứ của cải và tài sản khác, và điều đó là đúng đắn, bởi vì trong tự nhiên vẫn có những của cải và tài sản khác nữa; và đây mới chính là đối tượng thích hợp của nghệ thuật quản gia; trong khi hoạt động buôn bán chỉ tạo ra tiền bạc, không phải bằng mọi cách, mà bằng sự trao đổi tiền bạc, và vì mục đích đó nên nó mới chủ yếu dùng vào việc này, bởi vì tiền bạc vừa là nguyên lý khởi đầu vừa là đích đến của thương mại; cũng chẳng có giới hạn nào được đặt ra cho những gì thu được từ đó. Cũng giống như vậy, nghệ thuật y học không có giới hạn đối với sức khỏe mà nó ra sức tìm kiếm; điều tương tự cũng đúng với mọi nghệ thuật khác; không có một vạch mốc nào có thể vẽ ra để chấm dứt ranh giới của chúng, khi mà những người hành nghề đều muốn mở rộng chúng ra xa hết mức có thể. (Tuy nhiên, những phương tiện được dùng cho mục đích đó vẫn có giới hạn; và đó chính là những ranh giới mà nghệ thuật không thể vượt qua). Do đó, trong nghệ thuật tạo dựng tài sản, không hề có giới hạn nào, bởi vì đối tượng của nó là tiền bạc và của cải; nhưng nghệ thuật quản gia thì có ranh giới của nó, dù loại kia thì không: vì việc kiếm tiền không phải là sứ mệnh của nghệ thuật quản gia, và vì lẽ đó, dường như người ta nên đặt ra một giới hạn nào đó cho sự giàu có, mặc dù chúng ta thấy thực tế diễn ra lại ngược lại hoàn toàn; vì tất cả những kẻ làm giàu đều tích lũy tiền bạc không có điểm dừng; nguyên nhân của hiện tượng này là do mối liên hệ mật thiết giữa hai nghệ thuật ấy với nhau, đôi khi khiến nghệ thuật này thay thế công việc cho nghệ thuật kia, vì kiếm tiền là mục đích chung của cả hai: bởi vì nghệ thuật quản gia đòi hỏi phải có của cải, nhưng không phải vì bản thân của cải mà vì một mục đích khác, đó là dùng của cải để mua sắm những vật dụng cần thiết; trong khi nghệ thuật kia lại tìm kiếm của cải chỉ cốt để làm cho nó sinh sôi nảy nở thêm; thế nên một số người đã bị củng cố thêm niềm tin rằng đây mới chính là đích ngắm đích thực của nghệ thuật quản gia, và họ nghĩ rằng vì mục đích này thì tiền bạc phải được dành dụm và tích trữ không bao giờ dứt; nguyên nhân của khuynh hướng tâm lý ấy là họ chỉ chăm chú vào việc tồn tại, chứ không phải việc sống sao cho tốt đẹp; và vì ước muốn này trải rộng vô tận, nên những phương tiện mà họ nhắm tới cho mục đích đó cũng vô tận theo; và những ai đặt mục tiêu sống đẹp thường giới hạn điều đó trong việc tận hưởng những khoái cảm giác quan; thế nên vì điều này cũng có vẻ phụ thuộc vào những gì một người đang có, nên toàn bộ tâm can của họ chỉ dồn vào việc kiếm tiền, và từ đó sinh ra một nguyên nhân khác của loại hình nghệ thuật này; bởi vì sự tận hưởng ấy đã vượt quá mức độ thông thường, nên họ tìm mọi cách kiếm cho được những phương tiện tương xứng để cung phụng nó; và nếu họ không thể đạt được điều đó chỉ bằng nghệ thuật buôn bán tiền bạc, họ sẽ tìm cách làm điều đó bằng những con đường khác, và dốc toàn lực cho một mục đích mà tự nhiên chưa từng định đoạt cho họ.

Chẳng hạn như thế, lòng dũng cảm vốn được sinh ra để truyền cảm hứng kiên định, chứ không phải để kiếm tiền; mục đích của người lính hay người thầy thuốc cũng không phải là tiền bạc, mà là chiến thắng và sức khỏe. Thế nhưng những kẻ đó lại bắt mọi thứ phải phục tùng việc làm giàu, cứ như thể đó là mục đích duy nhất; và mọi sự đều phải quy chiếu về đích đến ấy.

Giờ đây, chúng ta đã xem xét nghệ thuật làm giàu vốn không cần thiết, và đã thấy rõ bằng cách nào mà chúng ta rơi vào tình trạng thiếu thốn nó; đồng thời cũng nhận diện được nghệ thuật làm giàu nào là cần thiết, vốn khác biệt với nghệ thuật kia; bởi vì nghệ thuật quản gia vốn mang tính tự nhiên, có mục đích cung cấp lương thực, không hề vô tận về mặt quy mô như nghệ thuật này, mà luôn có những giới hạn của riêng nó.