Chúng ta đã bàn qua những vấn đề từng đặt ra để xem xét; giờ là lúc ta tiếp tục tìm hiểu xem những biến đổi trong chính quyền phát sinh từ những nguyên nhân nào và diễn ra ra sao, bản chất của chúng là gì, điều gì dẫn đến sự diệt vong của từng thể chế, cũng như một hình thái chính trị bất kỳ có nhiều khả năng chuyển hóa thành hình thái nào, và những biện pháp nào cần được áp dụng để bảo tồn chung các chính quyền cũng như áp dụng riêng cho một nhà nước cụ thể; ngoài ra, ta cũng cần xét đến các biện pháp khắc phục cần được thi hành, hoặc cho toàn bộ nói chung, hoặc cho từng trường hợp riêng lẻ, khi chúng rơi vào tình trạng suy đồi. Ở đây, trước hết ta phải đặt ra nguyên tắc này: có rất nhiều hình thái chính quyền, tất cả đều tán thành điều công bằng và sự bình đẳng tương ứng, thế nhưng lại không đạt được điều đó như chúng ta đã đề cập; chẳng hạn, nền dân chủ ra đời từ giả định rằng những ai bình đẳng ở một phương diện thì cũng bình đẳng ở mọi phương diện khác; vì họ bình đẳng về tự do, họ nghĩ rằng mình bình đẳng trong mọi sự khác; còn các chế độ thiểu số đầu sỏ ra đời từ giả định rằng những ai bất bình đẳng ở một phương diện thì bất bình đẳng trong tất cả; rằng khi con người chênh lệch về tài sản, sự bất bình đẳng ấy lan sang mọi thứ khác. Từ đó suy ra rằng những kẻ ở một vài phương diện nào đó ngang bằng với người khác thì cho rằng mình có quyền đòi hỏi hưởng sự bình đẳng với họ trong mọi mặt; còn những kẻ vượt trội hơn người khác thì lại mưu cầu chiếm đoạt nhiều hơn nữa; và chính sự “nhiều hơn” này tạo nên sự bất bình đẳng. Do đó, hầu hết các nhà nước, dẫu có ý niệm mơ hồ về công lý, lại hầu như sai lầm hoàn toàn; và vì lẽ này, khi một phe phái nào đó không nhận được phần tham gia quản lý tương xứng với kỳ vọng của mình, họ liền dấy loạn; tuy nhiên, những kẻ có quyền dấy loạn nhất thì lại là những kẻ ít làm điều đó nhất, ấy là những người nổi trội về đức hạnh, bởi chỉ có họ mới được coi là vượt trội một cách phổ quát. Ngoài ra, cũng có một số người thuộc dòng dõi danh gia vọng tộc, vì mang thân phận ấy nên khinh miện việc đứng ngang hàng với kẻ khác, bởi những ai khoe khoang về công trạng và tài sản của tổ tiên đều tự cho mình là quý phái: thú thật, chính họ là cội nguồn và suối nguồn phát sinh những cuộc nổi loạn. Những thay đổi mà con người dự tính thực hiện trong các chính quyền có hai dạng; hoặc họ muốn biến đổi thể chế đã được thiết lập thành một thể chế khác, chẳng hạn như khi họ mưu tính dựng lên một chế độ thiểu số đầu sỏ ở nơi đang là nền dân chủ; hoặc dựng lên nền dân chủ, hay nhà nước tự do, ở nơi đang là chế độ thiểu số đầu sỏ, hoặc dựng lên chế độ quý tộc từ những thể chế này, hay ngược lại; hoặc là khi họ chẳng có điều gì phản đối chính quyền đương thời, vốn rất được lòng họ, nhưng lại muốn tự mình nắm trọn quyền điều hành; hoặc là tập trung vào tay một nhúm người, hoặc chỉ một cá nhân duy nhất. Họ cũng sẽ gây ra những bất ổn liên quan đến mức độ quyền lực mà họ muốn có trong chính quyền đã thiết lập; ví dụ, nếu chính quyền là chế độ thiểu số đầu sỏ, họ muốn nó trở nên thuần túy thiểu số hơn nữa, và tương tự như vậy nếu đó là nền dân chủ, hoặc ngược lại, muốn nó bớt độc đoán đi; và cứ thế, bất kể bản chất của chính quyền ra sao, họ tìm cách mở rộng hoặc thu hẹp quyền lực của nó, hoặc thực hiện một số thay đổi ở vài bộ phận của nó; chẳng hạn như thiết lập hoặc bãi bỏ một chức quan tòa cụ thể, như một số người nói Lysander từng mưu toan bãi bỏ vương quyền ở Sparta, còn Pausanias thì bãi bỏ quyền lực của các ephori. Cứ như thế, tại Epidamnus, đã có sự thay đổi ở một bộ phận của hiến pháp, khi họ lập ra một viện nguyên lão thay cho hội đồng philarchi. Tất cả các quan tòa ở Athens cũng buộc phải có mặt tại tòa án Helisea mỗi khi có một quan tòa mới được bổ nhiệm; quyền lực của quan chấp chính tối cao archon tại nhà nước đó cũng mang đặc trưng của chế độ thiểu số đầu sỏ. Sự bất bình đẳng luôn là nguyên nhân dẫn đến bạo loạn, trừ khi những kẻ bất bình đẳng được đối xử theo những phương thức khác nhau tương ứng với sự bất bình đẳng ấy. Chẳng hạn, vương quyền trở thành bất bình đẳng khi được áp dụng lên những kẻ vốn bình đẳng với mình. Nhìn chung, chính những kẻ mưu cầu sự bình đẳng mới là căn nguyên của các cuộc nổi loạn. Sự bình đẳng có hai loại: bình đẳng theo số lượng hoặc theo giá trị. Bình đẳng theo số lượng là khi hai sự vật chứa các phần giống nhau hoặc cùng một số lượng; bình đẳng theo giá trị là theo tỷ lệ, giống như số hai gấp đôi số một, và số ba hơn số hai cùng một khoảng cách – theo cách ấy, theo tỷ lệ, số bốn hơn số hai, và số hai hơn số một ở cùng một mức độ, bởi số hai chiếm phần của số bốn cũng đúng bằng phần mà số một chiếm ở số hai; nghĩa là một nửa. Giờ đây, mọi người đều đồng thuận về thế nào là công bằng tuyệt đối và đơn thuần; nhưng, như chúng ta đã nói, họ tranh cãi về giá trị tương ứng; vì một số người, nếu bình đẳng ở một phương diện, liền tưởng mình bình đẳng trong mọi phương diện; số khác, nếu vượt trội ở một điều, lại cho rằng mình có quyền chiếm lấy sự vượt trội trong tất cả; chính từ đó mà chủ yếu phát sinh hai loại chính quyền: nền dân chủ và chế độ thiểu số đầu sỏ; bởi dòng dõi quý tộc và đức hạnh chỉ có thể tìm thấy ở [1302a] một số ít người, trong khi điều ngược lại thuộc về số đông; chẳng nơi đâu tìm được một trăm người thuộc vế đầu, nhưng lại thừa thãi những kẻ thuộc vế sau ở khắp mọi nơi. Thế nhưng, việc thiết lập một chính quyền hoàn toàn dựa trên một trong hai loại bình đẳng ấy là sai lầm, và điều này được minh chứng rõ qua ví dụ về những nhà nước từng được lập ra như thế, bởi chẳng có cái nào trong số chúng vững bền cả; và lý do là vì bất cứ điều gì sai trái ngay từ thuở ban đầu và trong nguyên tắc của nó thì sớm muộn gì cũng sẽ gặp phải kết cục tồi tệ: vì thế, trong một số trường hợp, sự bình đẳng về số lượng nên được áp dụng, còn trong những trường hợp khác là sự bình đẳng về giá trị. Mặc dù vậy, nền dân chủ vẫn an toàn hơn và ít có nguy cơ bạo loạn hơn chế độ thiểu số đầu sỏ; bởi ở thể chế sau, bạo loạn có thể phát sinh từ hai nguyên nhân: hoặc nhóm ít người nắm quyền tự cấu xé lẫn nhau hoặc chống lại nhân dân; nhưng ở nền dân chủ thì chỉ có một nguyên nhân duy nhất; đó là chống lại nhóm thiểu số đang mưu cầu độc quyền lực; chứ gần như chẳng có tiền lệ nào đáng kể về việc nhân dân nổi loạn chống lại chính mình. Hơn nữa, một chính quyền được cấu thành từ những con người có tài sản ôn hòa sẽ tiến gần đến nền dân chủ hơn là chế độ thiểu số đầu sỏ, và đó là thể chế an toàn nhất trong số những nhà nước như vậy.