Giờ đây, chúng ta cần bàn xem hạnh phúc của một cá nhân và của một thành bang là giống hay khác nhau. Điều này cũng hiển nhiên thôi, bởi vì bất cứ ai cho rằng sự giàu có mang lại hạnh phúc cho con người thì cũng sẽ đặt hạnh phúc của thành bang vào sự giàu có nếu thành bang ấy sở hữu nó; những ai ưa chuộng một cuộc sống nắm quyền thống trị độc tài đối với kẻ khác cũng sẽ cho rằng thành bang nào khuất phục được nhiều kẻ khác dưới quyền thì hạnh phúc nhất; tương tự như vậy, nếu ai đó ca ngợi một con người vì đức hạnh của anh ta, họ cũng sẽ cho rằng thành bang nào đáng kính nhất là thành bang hạnh phúc nhất. Nhưng ở đây có hai vấn đề cần phải xem xét: một là, liệu việc trở thành thành viên của cộng đồng và hưởng các quyền công dân có phải là cuộc sống đáng lựa chọn nhất hay không, hay sống như một tha nhân, không nhúng tay vào việc công thì hơn; và hai là, hình thức chính quyền nào nên được ưu tiên, thể chế nhà nước ra sao là tốt nhất, liệu toàn thể cộng đồng nên được tham gia quản lý, hay chỉ phần lớn, hoặc chỉ một số người. Vì đây là một chủ đề khảo sát và suy ngẫm mang tính chính trị chứ không phải liên quan đến cá nhân, và vì vấn đề thứ nhất là điều chúng ta đang bận tâm, nên tôi không buộc phải bàn đến vấn đề đó, trong khi vấn đề thứ hai mới chính là mục đích chính trong thiết kế hiện tại của tôi.
Hiển nhiên là một chính quyền được thiết lập sao cho mọi người trong đó đều có khả năng hành động theo đức hạnh và sống hạnh phúc thì đó phải là chính quyền tốt nhất. Thế nhưng, một số người dẫu thừa nhận rằng đời sống đạo đức là đáng lựa chọn nhất, vẫn còn hoài nghi không biết điều gì tốt hơn: một đời sống công ích với các hành động đạo đức, hay một đời sống hoàn toàn tách biệt khỏi thế giới bên ngoài và chìm đắm trong sự chiêm nghiệm — mà một số người cho rằng đó là lối sống duy nhất xứng đáng với một nhà hiền triết. Cả hai lối sống khác nhau này, từ xưa cho đến nay, dường như đều được lựa chọn bởi tất cả những ai có đức hạnh cao nhất; ý tôi là lối sống công ích hoặc lối sống triết lý. Dẫu vậy, việc chân lý nằm ở phía nào không phải là điều nhỏ nhặt, bởi một người khôn ngoan ắt sẽ tự nhiên ngả theo lựa chọn tốt hơn, trên cả tư cách cá nhân lẫn công dân.
Một số người cho rằng việc thiết lập ách cai trị độc tài đối với những kẻ ở gần chúng ta là sự bất công lớn nhất, nhưng quyền lực chính trị thì không bất công; dẫu vậy, nó vẫn là sự kìm hãm đối với những niềm vui và sự bình yên trong cuộc sống. Những người khác lại giữ quan điểm hoàn toàn trái ngược, cho rằng đời sống công ích và hoạt động tích cực mới là cuộc sống duy nhất dành cho con người, bởi vì những kẻ sống riêng tư không có cơ hội thực hành bất kỳ đức hạnh nào vượt trội hơn những kẻ tham gia vào việc quản lý nhà nước. Đó là quan điểm của họ; những người khác lại nói rằng thể chế cai trị độc tài và chuyên chế mới là thứ duy nhất mang lại hạnh phúc, vì ngay cả trong một số nhà nước tự do, mục đích luật pháp của họ dường như cũng là để thống trị các láng giềng của mình. Do đó, phần lớn các thể chế chính trị ở bất cứ nơi đâu, nếu có chung một mục tiêu nào đó, thì tất cả đều là chinh phục và cai trị.
Hiển nhiên, từ luật lệ của người Lacedaemonia và người Crete, cũng như từ cách họ giáo dục con cái, tất cả những gì họ hướng tới chỉ là biến chúng thành những người lính. Bên cạnh đó, ở mọi quốc gia, những ai có đủ sức mạnh để bắt kẻ khác làm nô lệ đều được tôn vinh vì điều đó; chẳng hạn như người Scythia, người Ba Tư, người Thracian và người Gaul. Ở một số nơi, có những luật lệ đề cao đức tính dũng cảm; người ta kể rằng ở Carthage, họ cho phép mỗi người đeo số nhẫn danh dự tương ứng với số chiến dịch mà anh ta đã tham gia. Ở Macedonia cũng có luật quy định rằng một kẻ chưa từng tự tay giết kẻ thù thì buộc phải đeo một chiếcòng lọng vào cổ; còn giữa người Scythia, trong một dịp lễ hội, không ai được phép uống chung chén rượu được chuyền tay nếu chưa làm được điều tương tự. Tại Iberia, một quốc gia thượng võ, người ta dựng lên trên mồ của một người bao nhiêu cột trụ là bấy nhiêu kẻ thù mà anh ta đã hạ sát. Và ở các quốc gia khác nhau, những tập tục kiểu này cũng thịnh hành, một số được quy định bởi luật pháp, số khác bởi thói quen.
Có lẽ sẽ có vẻ quá vô lý đối với những ai muốn suy xét vấn đề này khi đi đặt câu hỏi liệu nhiệm vụ của một nhà lập pháp có phải là chỉ ra cách thức để một quốc gia cai trị và thống trị các láng giềng của mình, dù họ muốn hay không. Làm sao điều trái pháp luật lại có thể thuộc về chính trị gia hay nhà lập pháp được? Bởi vì những gì được thực hiện không chỉ một cách công bằng mà còn bất công thì không thể gọi là hợp pháp, vì sự chinh phục có thể được thực hiện một cách bất công. Nhưng chúng ta không hề thấy điều này trong các ngành nghệ thuật; chẳng hạn, nhiệm vụ của thầy thuốc hay hoa tiêu không phải là dùng sự thuyết phục hay vũ lực — một người đối với bệnh nhân, người kia đối với hành khách. Thế nhưng nhiều người dường như vẫn quan niệm quyền lực chuyên chế là quyền lực chính trị, và những gì họ không chấp nhận là công bằng hay thỏa đáng nếu áp dụng lên chính bản thân họ, thì họ lại chẳng hề hổ thẹn khi áp dụng nó lên kẻ khác. Họ tìm cách để bản thân được cai trị một cách khôn ngoan, nhưng lại cho rằng việc kẻ khác có được như vậy hay không chẳng có gì quan trọng. Dẫu vậy, quyền lực chuyên chế là điều vô lý, trừ những trường hợp tự nhiên tạo ra một bên để thống trị và một bên để phục tùng; do đó, không ai nên áp đặt nó lên toàn thể mọi người, mà chỉ lên những đối tượng thực sự phù hợp với nó mà thôi. Cũng như vậy, không ai đi săn con người để làm thức ăn hay vật hiến tế, mà chỉ săn những gì phù hợp cho các mục đích đó, và đó là những loài thú hoang dã có thể ăn được.
[1325a] Giờ đây, một thành bang được quản lý tốt tự thân nó đã có thể rất hạnh phúc khi được tận hưởng một hệ thống luật pháp tốt đẹp, dẫu cho nó có nằm ở vị trí không có mối liên hệ nào với bất kỳ bang nào khác, và dẫu cho hiến pháp của nó không được xây dựng cho chiến tranh hay chinh phục, bởi vì khi ấy nó chẳng có nhu cầu gì về những thứ đó. Do đó, hiển nhiên là công việc chiến tranh phải được xem xét như một điều đáng ngợi ca, không phải như một cứu kính tối hậu, mà là phương tiện để đạt được cứu kính ấy. Nhiệm vụ của một nhà lập pháp giỏi là phải khảo sát thật kỹ lưỡng về nhà nước của mình, về bản chất của người dân, và về cách thức để họ có thể dự phần vào mọi mối tương giao, vào một cuộc sống tốt đẹp cùng hạnh phúc bắt nguồn từ đó; và về phương diện này, các luật lệ cùng tập tục ở mỗi nơi sẽ có sự khác biệt. Nhiệm vụ của nhà lập pháp, nếu ông ta có những quốc gia láng giềng xung quanh, là phải cân nhắc xem mình nên đối phó với từng quốc gia ấy ra sao, hoặc nên thể hiện những thiện ý gì với họ. Nhưng cứu kính tối hậu của những chính quyền tốt nhất sẽ được xem xét vào thời điểm sau.
