Chúng ta hãy chuyển sang xem xét phương thức quản lý tài sản trong một nhà nước được thiết lập theo thể chế chính trị hoàn hảo nhất nên ra sao, liệu tài sản có nên thuộc về chung hay không. Vấn đề này có thể được xem xét tách biệt với những gì đã được quyết định về vợ và con; ý tôi là, liệu tốt hơn nên giữ chúng tách biệt như hiện nay ở khắp mọi nơi, hay không chỉ của cải mà cả hoa lợi từ chúng cũng phải là của chung; hay đất đai có chủ sở hữu riêng, nhưng sản phẩm thu hoạch được gom lại và sử dụng như một quỹ chung, như một số quốc gia hiện đang làm; hoặc ngược lại, đất đai thuộc về chung và cũng được canh tác chung, trong khi hoa lợi được chia cho từng cá nhân để sử dụng riêng, điều mà người ta nói là có một số tộc người da đen thực hiện; hay cả đất đai lẫn hoa lợi đều phải là của chung?

Khi công việc canh tác không đè nặng lên vai người công dân, vấn đề được giải quyết dễ dàng hơn nhiều; nhưng khi những người có chung quyền sở hữu cùng lao động với nhau, điều này có thể gây ra không ít khó khăn. Chẳng hạn, lượng lao động bỏ ra có thể không tương xứng với phần họ tiêu thụ; và những ai làm lụng vất vả nhưng chỉ nhận được một phần nhỏ sản phẩm chắc chắn sẽ phàn nàn về những kẻ chiếm phần lớn mà chẳng làm mấy công sức cho phần đó. Nhìn chung, việc thiết lập một cộng đồng giữa người với người trọn vẹn đến mức bao hàm mọi thứ có thể, để mọi thứ con người sở hữu đều là của chung, là điều vô cùng khó khăn, và đặc biệt khó khăn đối với tài sản. Điều này hiển nhiên thấy được qua cộng đồng của những người cùng nhau đi lập nghiệp ở các thuộc địa: họ thường xuyên tranh chấp với nhau vì những chuyện nhỏ nhặt nhất và đánh nhau chỉ vì những thứ vụn vặt. Chúng ta cũng nhận thấy rằng, những nô lệ thường phải làm những công việc chung trong gia đình lại là những kẻ hay bị trừng phạt nhất. Như vậy, chế độ tài sản chung mang lại những bất tiện này và cả những phiền toái khác.

Tuy nhiên, lối sống hiện đang được thiết lập, đặc biệt khi được tô điểm bằng đạo đức tốt và một hệ thống luật pháp bình đẳng, lại vượt trội hơn hẳn, bởi nó mang lại lợi ích của cả hai hình thức; cả hai ở đây có nghĩa là tài sản vừa mang tính chung vừa được phân chia riêng rẽ. Về mặt nào đó, tài sản nên mang tính cộng đồng, nhưng nhìn chung thì vẫn là tư sở. Bởi vì sự chú tâm của mỗi người dồn vào những mối bận tâm riêng sẽ ngăn chặn những lời phàn nàn lẫn nhau; hơn nữa, bằng cách này, tinh thần lao động sẽ được nâng cao, khi mỗi cá nhân nỗ lực cải thiện tài sản riêng của mình. Khi ấy, xuất phát từ nguyên tắc đạo đức, họ sẽ tự nguyện làm những việc tốt giúp đỡ lẫn nhau, đúng như câu tục ngữ: "Mọi thứ giữa bạn bè đều là của chung." Ở một số thành phố, dấu vết của phong tục này vẫn có thể được nhìn thấy, chứng tỏ nó không phải là bất khả thi, nhất là ở những nơi được quản lý tốt nhất. Nhờ vậy, một số thứ mang tính chung, số khác có thể được xem là như vậy; chẳng hạn như ở Lacedaemon, nơi người ta sử dụng nô lệ của nhau cứ như thể đó là nô lệ của chính mình, có thể nói là vậy, cũng giống như cách họ dùng ngựa, chó của nhau, hoặc thậm chí bất kỳ khoản dự trữ nào họ cần cho một chuyến đi.

Do đó, rõ ràng là việc sở hữu tài sản riêng nhưng biến cách sử dụng chúng thành của chung là tốt nhất; còn làm thế nào để đưa các công dân đến với điều đó lại là nhiệm vụ đặc biệt của nhà lập pháp. Hơn nữa, xét về mặt thụ hưởng niềm vui, việc một người nghĩ rằng mình có một thứ gì đó có thể gọi là của riêng mang lại lợi ích lớn không thể tả xiết. Chẳng hạn, việc mỗi người có lòng yêu thương bản thân không phải là vô ích, bởi điều đó là tự nhiên, thế nhưng việc trở thành kẻ ích kỷ lại đáng bị khiển trách chính đáng; vì khi nói đến kẻ ích kỷ, ý chúng ta không phải là một người đơn thuần yêu bản thân, mà là kẻ yêu bản thân hơn mức cần thiết. Tương tự như vậy, chúng ta khiển trách kẻ ham mê tiền tài, dẫu cho cả tiền bạc lẫn bản thân đều là những thứ mà mọi người đều yêu quý. Bên cạnh đó, việc ban ơn và giúp đỡ bạn bè, chiến hữu, cũng như những người có quan hệ khách chủ với chúng ta mang lại niềm vui lớn lao, và điều này không thể thực hiện được nếu không có sự thiết lập của tài sản tư nhân—thứ vốn không thể tồn tại ở những nơi biến thành phố thành một khối quá ư đồng nhất. Hơn nữa, việc không có tài sản riêng sẽ tước đi mọi cơ hội thực hành hai đức tính chủ chốt là sự khiêm nhường và lòng quảng đại. Khiêm nhường đối với nữ giới, bởi đức tính này đòi hỏi bạn phải tránh xa người phụ nữ thuộc về kẻ khác; quảng đại, vốn phụ thuộc vào tài sản tư nhân, vì nếu không có nó thì chẳng ai có thể tỏ ra hào phóng hay làm được việc cao cả nào, bởi lòng quảng đại nằm ở việc sẻ chia những gì thuộc về chính mình.

Hệ thống chính trị này quả thực thu hút lòng người bởi vẻ ngoài tốt đẹp và những lý lẽ nhân đạo có vẻ hợp lý; khi mới được đề xuất với bất kỳ ai, nó hẳn sẽ mang lại niềm vui lớn, bởi người đó sẽ kết luận rằng đó là một mối dây liên kết tình bạn tuyệt vời, gắn kết tất cả mọi người với nhau—đặc biệt khi người ta lên án những tệ nạn hiện hữu trong xã hội bắt nguồn từ việc tài sản không phải là của chung, ý tôi là những tranh chấp xảy ra giữa người với người về các giao dịch khác nhau của họ, những phán quyết được đưa ra tại tòa án do gian lận, khai sai sự thật, và việc nịnh hót kẻ giàu. Không một tệ nạn nào trong số đó xuất phát từ việc tài sản thuộc sở hữu riêng, mà do chính sự đồi bại của con người gây ra. Hơn nữa, những ai sống trong một cộng đồng chung và coi mọi thứ là của chung thường tranh chấp với nhau nhiều hơn so với những người giữ tài sản riêng của họ. Thực tế, do số lượng những người có tài sản chung quá ít ỏi so với những người sở hữu tài sản riêng biệt, nên số vụ cãi vã của họ mới ít hơn mà thôi. Chúng ta cũng cần phải đề cập không chỉ đến những bất tiện mà những người sống theo chế độ cộng sản tránh được, mà còn cả những lợi ích mà họ bị tước mất; bởi khi cân nhắc toàn diện, lối sống này sẽ lộ rõ tính bất khả thi.

Do đó, chúng ta phải cho rằng sai lầm của Socrates bắt nguồn từ việc nguyên lý nền tảng mà ông đặt ra là sai lầm. Quả thực, chúng ta thừa nhận rằng cả gia đình và thành phố đều nên thống nhất ở một số phương diện, nhưng không phải toàn bộ; bởi có một ranh giới mà nếu một thành phố vượt qua trong nỗ lực tự thu gọn mình lại, nó sẽ không còn là một thành phố nữa.

Cũng có một ranh giới khác mà tại đó nó vẫn tiếp tục là một thành phố, nhưng lại tiến sát đến ranh giới không còn là thành phố nữa, đến mức nó còn tồi tệ hơn là không có gì; giống như việc ai đó ép giọng của những người hát hợp xướng thành một giọng duy nhất, hoặc ép cả một câu thơ thành một âm tiết duy nhất. Thế nhưng, người dân nên được hợp nhất thành một khối và thành một cộng đồng, như tôi đã nói, thông qua giáo dục; giống như tài sản ở Lacedaemon và các bữa ăn công cộng ở Crete đã được các nhà lập pháp biến thành của chung. Tuy nhiên, bất kỳ ai đưa ra một nền giáo dục nào đó và nghĩ rằng nhờ đó sẽ làm cho thành phố của mình trở nên xuất chúng và đáng kính thì thật ngớ ngẩn, khi ông ta kỳ vọng tạo dựng nó bằng những quy định đó thay vì bằng đạo đức, triết học và luật pháp. Và bất kỳ ai muốn thiết lập một chính quyền dựa trên nền tảng tài sản chung đều phải hiểu rằng ông ta nên tham khảo kinh nghiệm của nhiều năm tháng, điều sẽ cho ông ta biết đủ rõ liệu một kế hoạch như vậy có hữu ích hay không; bởi hầu như mọi thứ đã sớm được phát hiện ra, chỉ có điều một số bị bỏ quên, và số khác dẫu được biết đến nhưng lại không được đưa vào thực tiễn. Điều này sẽ hiển hiện rõ ràng nhất nếu có ai đó thực sự nhìn thấy một chính quyền như vậy được thiết lập: vì sẽ là bất khả thi nếu muốn xây dựng một thành phố như vậy mà không phân chia và tách bạch nó thành các phần riêng biệt, chẳng hạn như các bữa ăn công cộng, khu phố và bộ lạc; nhờ đó luật pháp sẽ không làm gì khác ngoài việc cấm tầng lớp quân nhân tham gia canh tác nông nghiệp, đó chính là điều mà người Lacedaemon hiện đang nỗ lực thực hiện.

Socrates cũng chưa nói cho chúng ta biết (và cũng không dễ gì nói được) kế hoạch cai trị nào nên được theo đuổi đối với những cá nhân trong một nhà nước đã thiết lập chế độ tài sản chung; bởi mặc dù phần lớn công dân của ông ta nhìn chung sẽ bao gồm một đám đông có các ngành nghề khác nhau, nhưng ông ta lại chẳng hề định đoạt gì về họ: liệu tài sản của người nông dân có nên là của chung hay mỗi người nên có phần riêng của mình, và liệu vợ con của họ có nên là của chung hay không. Vì nếu mọi thứ đều giống nhau và là của chung cho tất cả mọi người, thì đâu là sự khác biệt giữa họ với tầng lớp quân nhân, hoặc họ sẽ đạt được lợi ích gì khi phục tùng chính quyền đó? Và dựa trên nguyên lý nào mà họ lại làm như vậy, trừ khi họ thiết lập tập quán khôn ngoan của người Crete? Bởi vì người Crete, dẫu cho nô lệ của họ hưởng mọi thứ khác, lại chỉ cấm họ tập luyện thể hình và sử dụng vũ khí. Còn nếu họ không làm thế, mà những người này lại rơi vào hoàn cảnh đối với tài sản giống như ở các thành phố khác, thì đó sẽ là loại cộng đồng gì? Trong một thành phố tất yếu phải có hai thành phố, và chúng lại mâu thuẫn lẫn nhau; bởi ông ta biến tầng lớp quân nhân thành những người bảo vệ nhà nước, còn nông dân, thợ thủ công và những người khác thành công dân; và tất cả những cuộc cãi vã, tố tụng cùng những thứ tương tự mà ông ta cho là tai họa của các thành phố khác cũng sẽ xuất hiện trong thành phố của ông ta. Mặc dù Socrates cho rằng họ sẽ không cần nhiều luật pháp nhờ có nền giáo dục, mà chỉ cần những luật lệ cần thiết để quản lý đường phố, chợ búa và những thứ tương tự, nhưng trên thực tế, ông ta chỉ quan tâm đến việc giáo dục mỗi tầng lớp quân nhân. Bên cạnh đó, ông ta biến những người nông dân thành chủ sở hữu tài sản đổi lại việc nộp cống vật; điều này có khả năng khiến họ trở nên phiền phức và kiêu ngạo hơn nhiều so với nô lệ Helot, Penestidae hoặc những người nô lệ được sử dụng ở các thành phố khác; thế nhưng ông ta chưa bao giờ định đoạt xem có cần phải chú ý đến họ ở những điểm này hay không, cũng như chưa từng suy ngẫm về những gì gắn liền với điều đó, như thể chế chính trị, giáo dục và luật pháp của họ; hơn nữa, việc định hình những điều này ra sao để duy trì cộng đồng quân nhân cũng không phải là chuyện nhỏ hay dễ dàng gì.

Bên cạnh đó, nếu ông ta biến vợ chung trong khi tài sản vẫn tách biệt, thì ai sẽ quản lý việc nhà với cùng sự tận tâm mà người đàn ông dành cho đồng áng của mình? Sự bất tiện này cũng sẽ chẳng được khắc phục dẫu có biến cả tài sản lẫn vợ thành của chung; và thật ngớ ngẩn khi lấy loài vật để so sánh và cho rằng cùng một nguyên tắc điều chỉnh mối quan hệ giữa nam và nữ lại có thể áp dụng cho những loài mà giữa chúng chẳng hề tồn tại sự gắn kết gia đình nào.

Việc sắp xếp bộ máy cầm quyền theo cách của Socrates cũng vô cùng mạo hiểm; bởi ông ta muốn những người có cùng địa vị luôn nắm giữ chức vụ, điều trở thành nguyên nhân gây ra bạo loạn ngay cả đối với những kẻ vô danh tiểu tốt, và càng trầm trọng hơn đối với những kẻ có bản tính can đảm, hiếu chiến. Quả thực, rõ ràng là ông ta buộc phải xây dựng cộng đồng của mình theo cách này; bởi vì hạt vàng mà Thượng đế pha trộn vào tâm hồn con người không bay từ người này sang người khác, mà luôn gắn bó với cùng một kẻ: theo lời ông ta, một số người trong giống loài của chúng ta có vàng, số khác có bạc được hòa trộn vào thành phần cấu tạo ngay từ phút chào đời; còn những ai phải làm nông dân và nghệ nhân thì mang đồng và sắt. Hơn nữa, mặc dù tước đoạt hạnh phúc của tầng lớp quân nhân, ông ta lại nói rằng nhà lập pháp phải làm cho tất cả công dân đều hạnh phúc; nhưng toàn bộ thành phố không thể hạnh phúc được nếu tất cả, phần lớn, hoặc ít nhất một phần của nó không hạnh phúc. Hởi vì hạnh phúc không giống như sự bình đẳng về mặt con số phát sinh từ một số con số cộng lại với nhau, dẫu cho bản thân mỗi số ấy khi đứng riêng lẻ có thể không chứa đựng nó; vì hạnh phúc không thể được cộng lại theo cách đó, mà phải tồn tại trong từng cá nhân, giống như một số thuộc tính vốn thuộc về từng thành phần cấu thành. Và nếu tầng lớp quân nhân không hạnh phúc, thì còn ai hạnh phúc nữa? Vì thợ thủ công không hạnh phúc, và đám đông những người làm công việc hạ tiện cũng vậy. Nhà nước mà Socrates mô tả mang tất cả những khiếm khuyết này và cả những điểm bất lợi không kém phần trọng đại khác.