(‘Chương này và chương tiếp theo thực chất chỉ là một, dẫu ngài Motteux đã chia thành hai; theo ông ấy, chương đầu chỉ có tám dòng và kết thúc ở các từ đài phun nước kỳ diệu.’ — Ozell.)
Trong lúc chúng tôi đang trầm trồ chiêm ngưỡng chiếc đèn không gì sánh bằng cùng kiến trúc kỳ vĩ của ngôi đền, nữ tư tế đáng kính Bacbuc cùng các thị nữ tiến đến với vẻ mặt vui tươi, hớn hở. Thấy chúng tôi đã tề chỉnh đâu ra đó, bà liền đưa chúng tôi vào tận trung tâm ngôi đền mà không chút khó khăn; tại đó, ngay dưới ngọn đèn vừa nhắc tới, chính là đài phun nước kỳ diệu tuyệt mỹ. Bà bèn ra lệnh mang tới một số chén, vại và bình vàng, bạc, thủy tinh, rồi ân cần mời chúng tôi thưởng thức thứ nước phun ra từ đó. Chúng tôi vui vẻ nhận lời, bởi thú thật, đài phun nước kỳ diệu này có sức hấp dẫn vô cùng, với chất liệu và nghệ thuật chế tác còn quý giá, hiếm có và đáng kinh ngạc hơn bất cứ điều gì Platon từng tưởng tượng trong cõi hư vô.
Nền móng của nó làm bằng thứ ngọc thạch anh tinh khiết và trong vắt nhất, cao hơn ba gang tay một chút, bên ngoài có hình thất giác đều với các bệ chân cột, gờ phào, đường cong hoặc chóp cụt, cùng các đường lượn theo kiểu thức Doric bao quanh. Bên trong đài phun tròn vo hoàn hảo. Trên điểm giữa của mỗi góc gờ miệng đứng một cột trụ được vo tròn theo hình khối ngọc ngà hoặc ngọc thạch anh đặc ruột. Các cột này có bảy chiếc, tương ứng với số góc của đài phun. (Câu này, được Ozell khôi phục, đã bị Motteux lược bỏ.)
Chiều dài mỗi cột từ chân bệ đến các thanh kiến trúc xà dầm là gần bảy gang tay, tính theo kích thước chính xác của đường kính đi qua tâm chu vi và độ cong phía bên trong; và nó được bố trí khéo léo đến mức, khi chúng ta đưa mắt nhìn ra phía sau một cột trụ bất kỳ – bất kể khối hình của nó thế nào – để quan sát chiếc cột đối diện, ta sẽ thấy chóp hình chóp của tầm nhìn dừng lại đúng tâm ấy. Tại đó, qua hai cột đối diện, chúng tạo thành một tam giác đều mà hai cạnh chia chiếc cột thành hai phần bằng nhau.
Thứ mà chúng tôi muốn đo đạc, đi từ bên này sang bên kia, cách qua hai trụ, tại một phần ba khoảng cách đầu tiên giữa chúng, đã gặp đường cơ sở và nền móng của chúng; đường này, khi vẽ một đường dóng kéo dài đến tâm phổ quát, được chia đều một cách chuẩn xác, tạo ra khoảng cách của bảy trụ đối diện theo một đường thẳng, bắt đầu từ góc tù trên gờ miệng – như ta vẫn biết rằng trong mọi hình đa giác có số góc lẻ, một góc luôn nằm giữa hai góc khác.
Điều này ngầm cho chúng tôi hiểu rằng bảy bán kính theo tỷ lệ hình học, phạm vi và khoảng cách thì nhỏ hơn một chút so với chu vi của một vòng tròn mà từ hình dạng của nó chúng được rút ra; nghĩa là, ba phần nguyên, cộng với một phần tám rưỡi hoặc hơn một chút, hay một phần bảy rưỡi kém đi một chút, theo những chỉ dẫn mà Euclid, Aristotle, Archimedes và những người khác đã truyền lại cho chúng ta từ thời cổ đại.
Trụ cột đầu tiên, ý tôi là chiếc đối diện với cửa đền, làm bằng đá saphia màu xanh da trời thiên thanh.
Trụ thứ hai làm bằng đá xaphia vàng, một loại đá quý có đúng màu sắc của bông hoa mà dòng máu đầy phẫn nộ của Ajax từng hóa thành; các chữ cái Hy Lạp A I hiện lên ở nhiều nơi trên đó.
Trụ thứ ba là một viên kim cương anachit, sáng ngời và lấp lánh tựa chớp lửa.
Trụ thứ tư là một viên hồng ngọc balas nam tính (màu quả đào) mang sắc ánh tím, với ngọn lửa và ánh quang chói lọi kết thúc bằng sắc tím hoặc tía như thạch anh tím.
Trụ thứ năm là một viên ngọc lục bảo, quý giá hơn gấp năm trăm năm mươi lần so với viên ngọc ở đền thờ Serapis trong mê cung của người Ai Cập, đồng thời xanh tươi và rực rỡ hơn những viên ngọc được gắn thay cho đôi mắt trên đầu con sư tử bằng đá cẩm thạch gần lăng mộ vua Hermias.
Trụ thứ sáu làm bằng đá mã não, có những đường vân, đám mây và màu sắc kỳ diệu cùng phong phú hơn hẳn viên đá mà Pyrrhus, Vua xứ Epirus, từng hết sức coi trọng.
Trụ thứ bảy làm bằng đá syenit, trong suốt, mang màu của đá beryl và sắc trong trẻo của mật ong vùng Hymettus; bên trong đá, người ta nhìn thấy vầng trăng y như ta thấy trên bầu trời: lặng lẽ, tròn đầy, trăng non và trăng khuyết.
Những viên đá này được người Xalde cổ đại gán cho bảy hành tinh trên thiên đàng; và để những người có trí tuệ tầm thường nhất cũng có thể nhận biết điều này, ngay trên đường vuông góc trung tâm, ở phần đầu của trụ cột đầu tiên vốn làm bằng đá saphia, là tượng thần Thổ tinh đúc bằng chì eluxian (Motteux đọc là ‘Eliacim’), tay cầm lưỡi hái, và dưới chân ngài là một con sếu bằng vàng được tráng men rất khéo léo, đúng theo sắc màu tự nhiên của loài chim thuộc tinh mệnh Thổ.
Trên trụ thứ hai, làm bằng đá xaphia vàng và nằm về phía bên trái, người ta thấy thần Mộc đúc bằng đồng jovetian, trên ngực mang hình con đại bàng bằng vàng được tráng men sống động như thật.
Trên trụ thứ ba là thần Phê-bô làm bằng vàng nguyên chất, tay phải cầm một chú gà trống trắng.
Trên trụ thứ tư là thần Hỏa tinh đúc bằng đồng Corinth, dưới chân có một con sư tử.
Trên trụ thứ năm là thần Vệ nữ đúc bằng đồng thau, thứ kim loại mà Aristonides từng dùng để tạc bức tượng Athamas – bức tượng thể hiện qua sắc trắng ửng hồng sự bối rối của ông khi chứng kiến người con trai Learchus ngã chết dưới chân mình.
Trên trụ thứ sáu là thần Thủy ngân đúc bằng thủy ngân đặc. Tôi đã định gọi là thủy ngân lỏng, nếu như nó không ở thể cố định, dễ uốn và bất động. Vị thần nhanh nhẹn ấy có một con cò đứng dưới chân.
Trên trụ thứ bảy là hiện thân của Mặt Trăng bằng bạc, với một chú chó săn xám ở dưới chân.
Kích thước của những bức tượng này lớn hơn một phần ba so với các trụ cột mà chúng đứng bên trên, và chúng được chế tác tuyệt mỹ theo đúng tỷ lệ toán học đến mức quy chuẩn của Polycletus khó lòng sánh kịp.
Phần chân cột, đầu cột, xà dầm, đới phuy và gờ phào đều là công trình mang phong cách Phrygia bằng vàng ròng, tinh khiết và thượng hạng hơn bất kỳ thứ vàng nào tìm thấy ở các con sông Leede gần Montpellier, sông Hằng ở Ấn Độ, Po ở Ý, Hebrus ở Thrace, Tagus ở Tây Ban Nha và Pactolus ở Lydia.
Những vòm cuốn nhỏ giữa các trụ cột được làm bằng chính loại đá quý của trụ cột đứng liền kề. Cụ thể, vòm cuốn nào kết thúc ở trụ saphia thì làm bằng đá saphia, vòm nào hướng về phía trụ xaphia vàng thì làm bằng đá xaphia vàng, và cứ thế tiếp diễn.
Phía trên các vòm cuốn và đầu trụ cột, ở mặt tiền phía bên trong, một mái vòm được dựng lên để che chở cho đài phun nước. Mái vòm này được bao quanh bởi các bức tượng hành tinh, có hình thất giác ở phần đáy và hình cầu ở đỉnh, làm bằng thứ thủy tinh tinh khiết, trong suốt, được mài giũa nhẵn nhụi, nguyên vẹn và đồng nhất ở mọi bộ phận, hoàn toàn không có gân, mây, vết nứt hay sọc vằn, đến mức Xenocrates chưa từng thấy một chiếc nào như vậy trong đời.
Bên trong mái vòm, người ta nhìn thấy mười hai cung hoàng đạo, mười hai tháng trong năm cùng các đặc tính của chúng, hai điểm phân, đường hoàng đạo, cùng một số ngôi sao cố định nổi bật nhất quanh cực Nam và những chốn khác, được chạm khắc tinh xảo đến mức tôi cứ ngỡ đó là tác phẩm của Vua Necepsus hoặc nhà toán học cổ đại Petosiris.
Trên đỉnh mái vòm, ngay chính giữa đài phun, có ba hạt trân châu dài quý giá, kích thước đều tăm tắp, hình quả lê, mô phỏng hoàn hảo hình giọt nước mắt và được kết nối với nhau sao cho tạo thành hình hoa diên vĩ hay hoa huệ, mỗi bông hoa có bề ngang trông lớn hơn một gang tay. Một viên hồng ngọc thạch lồi ra từ đài hoa to bằng quả trứng đà điểu, được cắt bảy mặt (con số được thiên nhiên vô cùng ưa chuộng) và rực rỡ đến mức chói lọi, khiến người ta suýt mù mắt khi nhìn vào, bởi ánh mặt trời rực lửa hay tia chớp xé gió cũng không thể chói chang và lóa mắt đến thế.
Giờ đây, nếu một số chuyên gia định giá sáng suốt đứng ra ước tính giá trị của đài phun nước vô song này cùng chiếc đèn mà chúng tôi vừa nhắc tới, họ chắc chắn sẽ khẳng định rằng nó vượt xa tổng giá trị của mọi kho báu và kỳ quan ở Châu Âu, Châu Á và Châu Phi cộng lại. Bởi chỉ riêng viên hồng ngọc thạch ấy thôi cũng đủ làm lu mờ viên đá pantarbe của nhà ảo thuật Ấn Độ Iarchus (Motteux đọc là ‘Joachas’) một cách dễ dàng tựa như mặt trời lấn át và làm mờ các vì sao bằng những tia nắng ban trưa.
Và xin chớ để Cleopatra, vị nữ hoàng Ai Cập ấy, phải khoe khoang về đôi hoa tai của mình – chính là hai hạt ngọc trai mà bà đã ra lệnh hòa tan trong giấm trước sự chứng kiến của người tình Antoniô, vị tổng tài La Mã.
Cũng xin chớ để Pompeia Plautina tự hào về bộ trang phục được khảm kín những viên ngọc lục bảo và ngọc trai đan xen kỳ lạ, người phụ nữ từng thu hút ánh nhìn của toàn thành ROME và được mệnh danh là kho chứa lẫn hầm ngầm của những kẻ chinh phạt cướp bóc khắp hoàn cầu.
Đài phun có ba ống dẫn hoặc rãnh nước làm bằng ngọc trai thật, nằm ở ba góc đều đã được nhắc tới, trải dài dọc theo mép đài; các rãnh ấy uốn lượn theo đường hình ốc sên, cuộn tròn đều đặn ở cả hai bên.
Chúng tôi ngắm nhìn chúng một lúc rồi chuyển hướng quan sát sang chỗ khác thì Bacbuc ra hiệu bảo chúng tôi chú ý vào dòng nước. Lúc bấy giờ, chúng tôi nghe thấy một thứ âm thanh vô cùng hòa điệu nhưng lại hơi ngắt quãng, phát ra từ chốn xa xăm dưới lòng đất; chính nhờ thế mà nó càng trở nên êm tai hơn so với việc vang lên trực diện, liên tục và ở sát bên, khiến tâm hồn chúng tôi được vỗ về qua đôi tai bằng giai điệu mê hoặc ấy, cũng hệt như đôi mắt chúng tôi được đãi ngộ qua khung cửa sổ tâm hồn bởi những cảnh tượng tuyệt mỹ.
Bacbuc bấy giờ liền cất lời: Các triết gia của các ngươi không công nhận rằng chuyển động được sinh ra từ sức mạnh của các hình khối; hãy nhìn đây và chứng kiến điều ngược lại. Chỉ bằng chuyển động hình ốc sên độc nhất ấy, được phân chia đều đặn như các ngươi thấy, cùng cấu trúc năm lớp lá xếp lồng, có thể chuyển động ở mọi điểm giao nhau phía trong – giống như tĩnh mạch chủ tại điểm nó đổ vào tâm thất phải của tim; dòng chảy của đài phun này cũng diễn ra y như vậy, và nhờ nó, một khúc âm thanh hòa điệu vươn cao tận đại dương trong thế giới của các ngươi.
Bà liền ra lệnh cho các thị nữ chuốc rượu cho chúng tôi; và để kể lại sự thật một cách chuẩn xác nhất có thể, ơn trời, chúng tôi không thuộc thể loại ngu ngơ đần độn – thứ vốn dĩ (giống như loài chim sẻ của các ngươi, chẳng chịu ăn trừ khi được gõ nhẹ vào đuôi) phải bị nện cho nhừ xương bằng gậy gỗ dại và thúc ép thì mới chịu ăn uống, hay ít ra là mới có hứng thú dằn bụng. Không, chúng tôi thừa khôn ngoan để hiểu chuyện đời, và chẳng dại gì từ chối nhã ý của bất kỳ ai khi họ lịch sự mời mọc một chầu cạn chén. Bacbuc bấy giờ hỏi chúng tôi thấy ngụm rượu thế nào. Chúng tôi đáp rằng nó có vẻ là thứ nước lã lành mạnh, vô hại của Adam, rất thích hợp để giữ con người đi đúng đường, nói tóm lại, chỉ thuần là nước; mát mẻ và trong vắt hơn cả dòng Argyrontes ở Aetolia, sông Peneus ở Thessaly, sông Axius ở Mygdonia, hay Cydnus ở Cilicia – dòng suối bạc mát lành với vẻ đẹp đầy cám dỗ từng khiến Alexandros đại đế thà chọn khoảnh khắc ngắn ngủi được đắm mình trong làn nước ấy còn hơn là gánh chịu những rắc rối mà ông thừa biết sẽ giáng xuống từ một hành động bồng bột đến vậy.
Bacbuc liền nói: Điều này xảy ra là do các ngươi không tự ngẫm nghĩ hoặc không hiểu rõ các chuyển động của chiếc lưỡi cơ bắp, khi dòng rượu lướt qua nó trên đường trôi xuống dạ dày. Hãy nói cho ta hay, những vị khách quý tộc, cổ họng của các ngươi được lót, được trát hay được tráng men, giống như cổ họng của Pithyllus thuở trước có biệt danh là Theutes, mà lại để tuột mất mùi vị, hương thơm và dư vị của dòng nước thần thánh này cơ chứ? Nào, bà vừa nói vừa quay sang các nữ thị nữ, hãy mang những chiếc bàn chải cọ rửa của ta ra đây, các ngươi biết loại nào rồi đấy, để cạo, nạo và làm sạch vòm họng của bọn họ.
Họ lập tức mang ra những chiếc giò heo uy nghi, béo ngậy, tuyệt hảo, những chiếc lưỡi bò chất lượng, thịt bò hun khói hảo hạng, trứng cá muối botargo thơm ngon tinh tế, thịt nai, xúc xích và biết bao món trôi cổ họng tương tự khác. Và để chiều lòng lời mời của bà, chúng tôi đã ngấu nghiến tống vào bụng cho đến khi tự thừa nhận rằng cơn khát vốn hành hạ chúng tôi đến khổ sở ban nãy đã được chữa trị triệt để.
Bà tiếp lời: Chúng ta từng được kể rằng thuở xưa, một vị thủ lĩnh người Hơ-brơ uy dũng và bác học khi dẫn dắt dân tộc mình vượt qua những vùng sa mạc, nơi họ đứng trước nguy cơ chết đói, đã xin được từ Chúa một thứ man-na có mùi vị trong tưởng tượng hệt như hương vị của thịt mà họ từng thực sự thưởng thức trước kia; tương tự như thế, khi uống dòng nước kỳ diệu này, các ngươi sẽ thấy nó có mùi vị của bất kỳ loại rượu nào mà các ngươi tưởng tượng ra trong đầu. Nào, hãy tưởng tượng và uống đi. Chúng tôi làm theo ngay lập tức, và Panurge vừa hất cạn một hơi chiếc cốc đầy bèn kêu lên: Thề bằng cửa hiệu rộng mở của ông Noah, đây chính là rượu vin de Beaune, ngon hơn bất cứ giọt rượu nào từng trôi qua đầu lưỡi, nếu không thì mong có chín mươi sáu con quỷ nuốt chửng đời tôi. Ồ! Phải chi để giữ được hương vị ấy lâu hơn nữa, tụi bợm chúng ta lại có cái cổ dài chừng ba gang tay như mong muốn của Philoxenus, hoặc ít nhất là dài ngoằng như cổ sếu hệt như ước nguyện của Melanthius.
Thầy tu John cất lời: Dựa trên đức tin của những người canh đèn chân chính, đây đúng là thứ rượu Hy Lạp lấp lánh tuyệt hảo. Nào, vì tình yêu Chúa, người đẹp ơi, hãy dạy cho tôi cách quái quỷ nào cô làm ra nó đi. Pantagruel lên tiếng: Ta thấy nó có vẻ là rượu Mirevaux; bởi trước khi uống, ta đã đinh ninh nó là loại ấy. Chẳng có điểm gì để chê trách ở thứ rượu này ngoại trừ việc nó quá lạnh; lạnh hơn, ta muốn nói là lạnh hơn cả băng giá, lạnh hơn cả dòng nước Nonacrian và Dercean (Motteux đọc là ‘Deraen’), hay mạch nước Conthoporian (Motteux viết là ‘Conthopian’) ở Corinth – thứ nước từng làm tê cóng dạ dày và các cơ quan tiêu hóa của những kẻ uống phải nó.
Bacbuc bảo: Hãy uống thêm một, hai hoặc ba ngầm nữa, đồng thời thay đổi trí tưởng tượng của các ngươi, và các ngươi sẽ thấy mùi vị cùng hương thơm của nó trùng khớp hoàn toàn với thứ mà các ngươi vừa nhắm tới. Từ nay chớ có cả gan tuyên bố điều gì là bất khả thi đối với Chúa. Tôi liền đáp: Chúng tôi chưa từng có ý định thốt ra điều đó; trái lại, chúng tôi luôn đinh ninh Ngài là đấng toàn năng.
