Một người bạn kể với tôi rằng anh từng trải qua hai lần chấn động tâm hồn, đều do những chuyện rất nhỏ nhặt gây ra.

Một lần là khi đi thuyền du lãm Tam Hiệp trên sông Trường Giang, du khách đều đang ở trên boong tàu ngắm cảnh, đột nhiên có một đôi bướm to bằng nắm tay bay tới phía trên boong tàu. Lúc này, không ít du khách Trung Quốc, có già có trẻ, có nam có nữ, đều theo bản năng giơ tay bắt đôi bướm đó, nhất thời náo loạn cả lên, hoặc cũng có thể tả là tiếng hò reo vang trời. Anh ấy cũng có động tác vươn tay chộp lấy. Lúc này ngay bên cạnh anh có một cặp vợ chồng đến từ nước Anh, họ chỉ lặng lẽ đứng đó nhìn đôi bướm, có lẽ vì những người bắt bướm đã làm đôi bướm hoảng sợ, chúng không biết phải chạy trốn thế nào, trong lúc hoảng hốt lại đậu xuống bờ vai của người phụ nữ Anh đó, thế là có người hò reo với chồng cô ấy: "Hey, sao anh không mau bắt lấy nó?" Người chồng dĩ nhiên không bắt, đôi bướm trong tiếng ồn ào cũng bay ra mặt sông. Khi tiếng người lắng xuống, người đàn ông Anh biết nói tiếng Trung Quốc nói với người bạn bên cạnh tôi: "Các bạn không phải gọi chúng là Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài sao?" Bạn tôi nghe xong, không đáp lại, nhưng trong lòng trăn trở rất lâu.

Lần khác là khi anh sang Mỹ thăm thân, thăm gia đình con gái anh. Lần đầu tiên đến quốc gia phương Tây, lần đầu tiên bước vào sân vườn của một căn nhà riêng lẻ, lần đầu tiên nhìn thấy sóc thản nhiên chạy nhảy tha thức ăn trên cây cối và thảm cỏ trong vườn, anh liền theo bản năng nói giỡn với con gái và con rể: "Ha, các con ăn thịt sóc không tốn tiền rồi!" Vẻ mặt con gái trố mắt nhìn anh lúc đó khiến anh đến nay nhớ lại vẫn còn giật mình. Con gái không nói lời phản bác anh, chỉ đỏ mặt như quả anh đào. Con rể là người Mỹ gốc, không biết nhiều tiếng Trung, liền hỏi con gái bố nói gì thế, con gái vội dùng tiếng Anh bảo anh ấy không có gì không có gì.

Người bạn xám hối với tôi rằng, trong tâm lý văn hóa của anh có một loại "ý thức bản năng" rất tồi tệ, đó là hễ nhìn thấy sinh vật sống là muốn bắt lấy, muốn chiếm hữu, cho đến muốn ăn thịt nó. Đây có phải là khuyết điểm trong tâm lý của rất nhiều người Trung Quốc hay không, anh không dám khẳng định, nhưng anh nguyện bắt đầu từ bản thân, thường xuyên thực hiện "vệ sinh tâm lý". Từ đó suy rộng ra, thái độ đối với văn vật thường cũng không biết đến niềm vui thẩm mỹ, chẳng hạn sở hữu một bức thư họa của danh gia, một đồ gốm cổ tốt, hoặc một bộ tem đặc biệt từ nhiều năm trước, lại hiếm khi thoát khỏi ý thức "định giá bao nhiêu tiền", khó lòng bình tâm khí hòa làm một cuộc thưởng thức nghệ thuật thuần túy với nó, điều hào hứng chỉ là những thảo luận "lại tăng giá đến mức nào rồi". Như vậy, nếu anh ấy chủ trì công việc của một địa phương, nơi đó vừa hay có danh thắng được đưa vào danh sách di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, nhất định anh cũng sẽ tràn ngập niềm vui chiếm hữu, rồi thèm thuồng "ăn sạch cả da lẫn xương". Cũng không phải đem toàn bộ thu nhập kinh tế đó làm của riêng, nhưng nhất định sẽ giao di sản đó cho thương gia ra giá cao nhất nhà thầu, rồi róc xương hút tủy, dùng phương thức ngắn, bằng, nhanh để vơ vét "thành tích kinh tế" trong nhiệm kỳ của mình. Anh nói cũng may đây chỉ là một giả định, nếu thật sự để một người chưa khắc phục, loại bỏ được tâm lý văn hóa đê tiện đó đi quản lý di sản văn hóa và thiên nhiên, hậu quả thật không thể lường nổi.

Người bạn kể hai chuyện này, có nghi vấn mỹ hóa người tây và văn hóa tây. Nhưng tôi cảm thấy trong đó quả thực có điểm đáng để chúng ta đối chiếu phản tư. Ý thức tự xám hối của anh ấy, tôi rất tán thưởng. Nhiều người Trung Quốc còn chưa thể có ý thức xám hối tự giác này, vừa gặp chuyện, còn chưa đợi người ta lên tiếng thì đã lập tức đùn đẩy trách nhiệm, hoặc luôn cảm thấy trách nhiệm của người khác lớn hơn mình, hơn nữa nhân sĩ trực tiếp, cụ thể còn chưa xám hối, bản thân lại xám hối trước, chẳng phải chịu thiệt, chẳng phải thành kẻ ngốc sao? Càng có người cho rằng "tội không phạt đám đông", biết rõ không đúng cũng hùa vào tham gia, thế thì càng không hiểu xám hối là ý gì.

Tất nhiên, cũng không phải không có người Trung Quốc với ý thức sáng suốt, tôi biết một người cùng tuổi, con trai ông ấy cùng một nhóm bạn lái xe đi chơi ở một nơi thuộc danh sách di sản thiên nhiên thế giới ở ngoại ô về, kể với ông về niềm vui dã ngoại. Dưới sự truy hỏi của ông, đứa con tiết lộ họ đã không mang những rác thải sau bữa ăn ra khỏi khu danh thắng để bỏ vào thùng rác, mà cứ thế để chúng vương vãi trong bụi cỏ. Trong lòng ông rất buồn, không chỉ nghiêm khắc phê bình con trai, mà ngay ngày hôm sau khi con đi làm, ông đã tự đi xe taxi đến nơi đó, đi sâu vào khu vực dã ngoại kia, bất kể là rác do con ông hay du khách khác bỏ lại, ông đều nhặt sạch, mang đến nơi có thùng rác bỏ vào. Dù mệt đứt hơi, nhưng trong lòng mới cảm thấy dễ chịu. Ông còn cố ý mang hai viên pin số 5 bị bỏ lại ở nơi đó về nhà, sau khi gặp con trai, ông giao hai viên pin đó cho con, ra lệnh cho con đem pin thải ném vào thùng thu hồi chuyên dụng trong cửa hàng bách hóa gần đó, con trai đã làm theo, và kể chuyện này cho bạn bè mình nghe, những người trẻ tuổi này đều hổ thẹn hối hận, từ đó về sau không còn hành vi ô nhiễm môi trường nữa.