——Đọc "English" của Vương Cương, gửi độc giả thanh niên.
Đọc cuốn tiểu thuyết mới này của Vương Cương, tận hưởng nỗi buồn.
Tôi rất ít khi sau khi đọc sách của một nhà văn chưa từng gặp mặt lại sinh ra thôi thúc muốn làm quen với người đó. Tiền Chung Thư tiên sinh từng nói: Bạn thấy trứng gà ngon thì cứ việc ăn, việc gì cứ phải gặp cho bằng được con gà đẻ ra quả trứng đó chứ? Lời ấy thật chân xác.
Nhưng tôi cũng có đôi lần ngoại lệ, một lần là sau khi đứng đọc "Hoàng kim thời đại" của Vương Tiểu Ba ở hiệu sách, không những cảm thấy hay một cách phi thường, mà còn muốn làm quen, trò chuyện với anh ấy. Về sau anh ấy quả nhiên nhận lời mời của tôi đến nhà tôi chơi, tụ họp vô cùng vui vẻ, sau đó lại cùng ăn uống hai lần tại quán ăn nhỏ dưới lầu nhà tôi. Tiếc là chẳng bao lâu sau đó anh ấy lại đột ngột qua đời, khiến tôi chạnh lòng suốt một thời gian dài. Lần khác, là đọc "Mặt trăng phía sau" của Vương Cương, cũng nhờ người nhắn gửi hỏi xem có thể đến trò chuyện không. Cậu ấy đã đến, khi tôi từ đáy lòng khen ngợi cậu ấy viết hay, cậu ấy lại bất ngờ thất thố, trong mắt trào dâng giọt lệ. Khi tôi hẹn gặp Vương Tiểu Ba và Vương Cương, tôi sớm đã là một nhân vật bên lề đã từ chức và rảnh rỗi, bọn họ không chê bai, lại còn rất coi trọng phản ứng của tôi đối với tác phẩm của họ, điều này ít nhiều khiến tôi có chút bất ngờ.
Tôi tán thưởng "Mặt trăng phía sau" của Vương Cương, chủ yếu cảm thấy đối với con người và sự việc được miêu tả, cậu ấy không chỉ quen thuộc, mà căn bản chính là lăn lộn từ cái sân khấu và đống người đó ra, cho nên không chỉ sinh động, sâu sắc thông thường, có thể nói là lực thấu trang giấy, sâu sắc ba phần. Tôi không viết bài về "Mặt trăng phía sau", nhưng tôi đã giới thiệu miệng cho không ít người, trong đó không thiếu những người trẻ tuổi kém Vương Cương một hai thế hệ, phản ứng của họ đều nhất trí cho rằng đã nghiện lại còn thú vị, nghe thấy họ thốt ra những cảm thán sau khi đọc có phần nói quá kiểu "Đầu cơ sống, đầu tư chết", tôi liền cảm thấy với tư cách là người viết sách, Vương Cương ít nhất đã gặt hái được thành quả rồi.
Về sau rất ít nghe tin tức Vương Cương viết tiểu thuyết, cũng xem như quên nhau giữa chốn giang hồ.
Bỗng nhiên trước mắt xuất hiện một cuốn tiểu thuyết dài mới của cậu ấy mang tên "English". Điều tôi mong đợi là phần tiếp theo của "Mặt trăng phía sau", nhưng đọc rồi lại không phải. Thế nhưng tại sao Vương Cương cứ phải chiều theo sự kỳ vọng đến từ bất cứ phía nào chứ? Cậu ấy chỉ viết dựa theo sự thôi thúc trong nội tâm của chính mình. Điểm xuất phát sáng tác như thế này, khiến tác phẩm ngay từ đầu đã mang theo khả năng thành công.
Xét về nhân vật, câu chuyện, chi tiết, đối thoại, tôi không hề cảm thấy có gì kỳ lạ cho lắm. Trong bối cảnh lớn "Cách mạng Văn hóa" cùng với sự kép đôi áp lực của chính trị và tình dục thời kỳ cực tả trước và sau đó, đừng nói là những người viết ở hải ngoại, ngay cả các nhà văn bản thổ, đều đã tích lũy không ít văn bản. Mối tình ngoại tình hay có thể nói là quan hệ tình dục ngoài hôn nhân được viết trong "English", cùng với sự từ ngây ngô đến vỡ vạc về tình dục của thiếu niên, thực sự đều quá đỗi bình thường, trong toàn bộ cuốn sách hoàn toàn không có sự biến thái tình dục, cái ác của bản tính con người cũng chỉ có thể coi là những cái ác nhỏ, tất cả các nhân vật đều tầm thường đến mức đáng yêu, điều này ít nhiều khiến tôi có chút bất ngờ. Có lẽ Vương Cương chỉ muốn viết cuốn sách này thành một cuốn hồi ký hoặc cáo ức giấu tên thực sự nào đó đi chăng, cậu ấy không hề giương đôi cánh tưởng tượng vốn có của mình ra, tôi không cần phải câu nệ từ ngữ này, tôi thà dùng từ tuân thủ nghiêm ngặt – khi nắm bắt văn bản, cậu ấy đang cố gắng tuân thủ nghiêm ngặt ký ức tươi mới của tuổi thiếu niên, cậu ấy giống như Rodin làm nghề điêu khắc vậy, trong cuốn sách này chỉ lược bỏ đi những thứ mà cậu ấy cho là dư thừa, để nguyên trạng trong ký ức đó hiện lên một cách chính xác. Những chất liệu này nếu để nhà văn khác xử lý, hoặc chính Vương Cương viết trong một tâm trạng và trạng thái sáng tác khác, rất dễ thông qua tưởng tượng và hư cấu, làm cho nhân vật, nguyên mẫu cốt truyện trở nên phong phú hơn, kỳ bí hơn, đồng thời cũng mang tính tiên phong và kích thích hơn. Ví dụ, vị giáo viên tiếng Anh nhân từ đó khi đang giãy giụa trong vũng bùn khổ muộn tình dục sâu sắc, hoàn toàn có khả năng trong sự tuyệt vọng khi cầu hoan thất bại, rình mò tính toán sai lầm, tưởng dâm không bù nổi, quay sang tìm kiếm sự bù đắp một cách chân thành và hoảng sợ từ phía người bạn vong niên đồng tính đó. Tào Tuyết Cần từ sớm đã mượn lời Giả mẫu trong "Hồng lâu mộng" để phát biểu tuyên ngôn thế này: "Có chuyện gì to tát đâu! Bọn trẻ con tuổi trẻ, giống như con mèo ham ăn, làm sao giữ được mà không làm thế. Từ nhỏ thiên hạ ai chẳng đi qua con đường đó." Bây giờ vị giáo viên tiếng Anh trong sách hoàn toàn bị oan uổng, anh ta đứng trên vai "tôi" mà không hề soi mói được thân thể của người đẹp nọ, thực ra, cho dù anh ta nhìn thấy hoàn toàn rõ ràng, lại không nhịn được mà tự sướng trong lúc rình mò, thì đã sao nào? Nếu là Maupassant hoặc Lev Tolstoy, sẽ ôm hoài bão gì đối với nhân vật này và cốt truyện này dưới ngòi bút của họ? Nếu kết quả phỏng đoán của chúng ta về điều này vẫn còn có sự chia rẽ, vậy thì, nếu đặt dưới ngòi bút của Oe Kenzaburo hoặc Naipaul, đáp án của chúng ta e rằng rất dễ quy về một mối. Mà dưới ngòi bút của tất cả những nhà văn đó, vị giáo viên tiếng Anh phong độ quý tộc ấy vẫn có thể duy trì sự nhân từ siêu thường khiến độc giả kinh tâm động phách.
Với tư cách là hình tượng bao trùm toàn sách, cuốn từ điển dày cộp đó, cùng với ý nghĩa biểu đạt của "English" như một thứ ký hiệu làm tên sách, lực biểu đạt vẫn còn thiếu sót. Ngôn ngữ chữ viết là cội nguồn của văn hóa. Sức quyến rũ văn hóa của "English", phản ứng nội tâm của nhân vật chính đối với sự quyến rũ mang đặc tính ma quỷ lúc bấy giờ, đáng lẽ phải có sự hé lộ chi tiết hơn. Đây là điểm khiến tôi chưa được thỏa mãn.
Nhưng tôi vô cùng thỏa mãn đối với chiến lược tự sự của toàn bộ tác phẩm, hay nói cách khác là giọng điệu tự sự, hoặc căn bản không phải là thiết lập trước một cách lý tính, mà là tình điệu tự sự róc rách chảy ra từ trong nội tâm.
Đây chính là điều tôi hằng ao ước, cũng là điều tôi định giới thiệu với độc giả.
Tình điệu xuyên suốt toàn sách ấy, chính là nỗi buồn.
Có nhà bình luận chỉ ra rằng, hình tượng giáo viên tiếng Anh trong sách ngập chìm trong tình cảm nhân từ, nhân từ là phẩm chất cao quý, mà phẩm chất cao quý thường cần nhờ cậy vào cảm xúc u buồn để nâng tầm. Lịch sử có rất nhiều ví dụ như thế này: Bạo chúa một khi u buồn, thì hoặc là đại xá chính địch, hoặc là tạm buông dao đồ tể. Mà sự tồn tại hèn m hạ một khi không biết u buồn là gì, cũng có thể làm ra những chuyện tàn bạo cực độ.
Đến đây nào, đến đọc "English", tận hưởng nỗi buồn. Ở trang 53 của cuốn sách này, tác giả, mà cũng nên là "tôi" trong tiểu thuyết, khi kể về vị giáo viên tiếng Anh nọ đã viết thế này: "Tôi thường tự hỏi: Trong ký ức, mỗi khi đối diện với nụ cười của anh ấy, tại sao anh lại luôn đau lòng?" Đây là câu hỏi không cần trả lời. Có thể u buồn, con người này có phúc rồi.
Thế đạo ngày nay, rất nhiều người u mà không buồn, sầu mà không buồn, hận mà không buồn, giận mà không buồn, sự thương cảm đã trở thành cảm xúc sinh mệnh hiếm hoi, chính vì thế, "English" có được sức quyến rũ xuất hiện đúng lúc như "Hồ u mê" (Im See) của Storm người Đức thế kỷ trước, nó có thể nhắc nhở người trong nước: Tại sao anh lại không biết u buồn?
Nỗi buồn thôi thúc người ta sám hối, nỗi buồn thúc đẩy người ta khoan dung. Nỗi buồn nếu không thể thanh tẩy thế giới, ít nhất có thể thanh tẩy bản thân.
Một tiền bối giới văn hóa đã qua đời nhiều năm trước Trần Hoang Mẻ - tôi không biết thanh niên ngày nay còn mấy người có thể biết ông ấy là ai, nhưng ông ấy ở thế kỷ trước từng là nhân vật có sức ảnh hưởng khá lớn – từng nói với tôi rằng: "Tôi ghét nhất kiểu đề xuất ‘nỗi sầu man mác’ đó." Tôi không biết "nỗi sầu man mác" là do ai đề xuất, nhưng tôi nghe đề xuất này hoàn toàn không hề phản cảm. Trần Hoang Mẻ khi trẻ tuổi là một tiểu thuyết gia, bài "Trên sông Trường Giang" của ông từng tạo ra sức ảnh hưởng. Ông đã tặng tôi một tập tiểu thuyết in mới sau "Cách mạng Văn hóa", đọc "Trên sông Trường Giang", tôi đọc ra nỗi sầu man mác. Tên cuốn tiểu thuyết cuối cùng của ông là "Người hát trong nhà thờ", mặc dù ông nỗ lực loại trừ nhân tố u buồn khỏi văn bản của mình, khiến nó tràn ngập âm hưởng cách mạng hào sảng, nhưng cái tên của ông vẫn cứ khơi gợi lên nỗi sầu man mác của một độc giả như tôi – xét về mặt viết tiểu thuyết mà nói, ông thật sự thụt lùi quá nhanh. Ông không có chuyện "sau lưng có dư nên rút tay lại", theo tiến trình của cách mạng, ông rút tay không viết tiểu thuyết nữa, trở thành một cán bộ văn hóa phụ trách điện ảnh, nhưng chưa đợi đến khi "Cách mạng Văn hóa" chính thức bắt đầu, ông đã vì ủng hộ quay các "đại độc thảo" như "Phố vải nhà họ Lâm", "Đầu xuân tháng Hai", "Chị em trên sân khấu" mà bị lôi ra phê phán, sau đó càng lâm vào cảnh ngục tù, cho đến khi "Bè bốn tên" sụp đổ mới khôi phục tự do và trở về trung tâm văn hóa. Khi tôi quen biết ông, ông nhất định đã thấu hiểu sâu sắc một thứ "đạo lý" bất thành văn thế này – đối với các loại cảm xúc của nhân loại mà nói, nếu đem ra phán xét chính trị, thì u buồn tuyệt đối không phải là cảm xúc mà cách mạng có thể dung chứa, "trước mắt không đường muốn quay đầu", với tư cách là người từng trải, ông đang dạy dỗ tôi một cách đầy tâm huyết: Đừng đi cùng "nỗi sầu man mác" – Nguy hiểm! Dừng lại!
Nhưng tôi lại không tài nào sửa được cái tính thích u buồn. Câu nói này bạn cũng có thể xem là tự khen mình. Đương nhiên, u buồn không thể đều quy kết thành "nỗi sầu man mác", cảm xúc u buồn cũng rất đa nguyên, vô cùng phức tạp, tương đối kỳ bí. Bây giờ chẳng ai vì u buồn, vì theo đuổi "nỗi sầu man mác" mà bị phê bình trừng phạt nữa, nhưng nhân tố cảm xúc mạch ngầm này lại trở thành thứ hiếm có, một cuốn tiểu thuyết dài lấy u buồn để thuật lại trọn vẹn như Vương Cương, hình như cũng rất khan hiếm.
Nhìn nhận lại bây giờ thì "Mặt trăng phía sau" vẫn không hề lỗi thời, nhưng văn bản đó chẳng có mấy nỗi u buồn. "English" có thể u buồn, tôi cho rằng đó là biểu hiện của sự trưởng thành. Đọc cuốn sách này mà có thể thưởng thức nỗi buồn, tôi cho rằng có thể đến gần hoặc bước vào cảnh giới tâm hồn cao quý.
Có lẽ sẽ có người hỏi: Giả như các nhà văn đều u buồn lên, cho đến mức làm cho xã hội cũng u buồn quá mức, khi đó anh còn cao ngợi nỗi buồn nữa chứ? Tôi cũng sẽ vậy. Bởi vì một thứ bỗng nhiên trở thành bầy đàn, một trào lưu, thì chưa chắc đã là cung cấp quá thừa, trong đó nhất định sẽ có một lượng lớn hàng giả hàng kém chất lượng, mà từ trong mớ hỗn độn của vô số nỗi buồn giả kém chất lượng ấy nhận diện ra nỗi buồn thật, rồi tiến hành thưởng thức sâu sắc, niềm vui thẩm mỹ của nó nhất định sẽ càng nồng đượm hơn.
Thế đạo thực sự có khả năng phát triển đến mức ngay cả nỗi buồn thật cũng quá nhiều rồi thì sao nào? Tôi chưa bao giờ trả lời câu hỏi mang tính dự đoán, cảm nhận của tôi về "English" cứ dừng lại ở đây thôi. Goodbye!
