Đó là vào cuối mùa thu năm ngoái, sau một đêm gió bắc thổi qua, tôi đến khu vườn nhỏ ngoài thư viện ở vùng quê để quan sát, khắp mặt đất là lá rụng, ngập tràn cành khô. Bốn mùa luân chuyển, thu sang lá rụng, không có gì lạ, cũng chẳng có gì phải thở than. Tôi cầm chổi quét lá, khu vườn nhỏ trong mắt tôi giống như một bài văn đã qua chỉnh sửa, dần dần trở nên quang đãng. Xử lý xong đống lá rụng, tôi thong thả bước đi, quan sát thật kỹ trong khu vườn nhỏ, và phát hiện ra trên một nhánh thấp của cây ngọc lan tím, vẫn còn một chiếc lá thu chưa rụng.

Dựa theo kinh nghiệm những năm trước, lá của cây ngọc lan so với các loài cây khác trong khu vườn nhỏ như óc chó, anh đào, đinh hương, số lượng ít hơn nhưng diện tích lá lớn hơn, kết cấu dày hơn, cứ sang thu là đổi màu, gió thổi là dễ rụng. Thường thì, khi lá trên những cây khác vẫn chưa rụng hết, thì cành ngọc lan đã hoàn toàn trơ trụi. Quan sát ngày hôm đó tuy khiến tôi hơi ngạc nhiên, nhưng qua rồi cũng quên mất.

Trở về thành phố lại bận rộn với những việc tầm thường, rồi lại nhận lời đến Úc một chuyến, lúc quay lại thư viện ở vùng quê, thì đã là giữa mùa đông rồi. Nước Úc lúc đó đang bước vào chính hè, ở đó đập vào mắt là cây xanh hoa thắm, đột ngột trở về khu vườn nhỏ ở vùng quê Bắc Kinh này, lại là một khung cảnh mùa đông chính hiệu, trên mặt đất có lớp tuyết đọng chưa tan hết, mấy gốc cây do tự tay trồng ba năm trước cành khô đan xen, trái đất này thật là kỳ diệu, đi máy bay mới tiện lợi làm sao...

Đang mải suy nghĩ như vậy, bỗng nhiên, tôi nhìn thấy chiếc lá thu trên cây ngọc lan, vậy mà vẫn lẵng lẽ bám trụ trên cành khô, nhìn lại những cây khác, một chiếc lá cũng không còn! Thế là, khi ngắm nhìn chiếc lá ngọc lan đó, tựa hồ như trong một bài văn đang chờ sửa chữa, có một từ ngữ nổi bật đập vào mắt, rốt cuộc nó là khối u thừa thãi cản trở khí phách bài văn, hay là nét bút thần diệu làm tỉnh táo tinh thần đây?

Suốt cả mùa đông giá rét, hễ đến khu vườn nhỏ đó, tôi lại ra quan sát — sau này không chỉ là quan sát, mà là thưởng thức, thậm chí là chất vấn chiếc lá ấy. Là một chiếc lá thu, nó vẫn duy trì sức sống tươi tắn trong một thời gian dài. Ban đầu, dù đã đổi màu, từ xanh đậm chuyển thành đỏ sẫm, nhưng nó vẫn có độ bóng của sáp. Sau đó, viền lá có chút cuộn lại, nhưng tâm lá vẫn sáng ngời. Cuối tháng Chạp năm Ngọ, đầu cành ngọc lan lặng lẽ phồng lên, đó là giai đoạn sơ khai của những nụ hoa đang từ từ ấp ủ. Sau Tết Nguyên đán năm Mùi, khí xuân ấm áp thổi nhẹ trên mặt đất, nụ hoa ngọc lan giống như chiếc bút lông tiểu khải đang trùm ống bọc. Hôm nay, luồng hơi xuân đầu tiên thoắt ẩn thoắt hiện lướt qua như sợi tơ trời, tôi đang duỗi tay chân trong khu vườn nhỏ, nhìn thấy chiếc lá thu trên cây ngọc lan cuối cùng cũng như hạ màn, uốn lượn rơi xuống đất với một đường cong xoay tròn cực kỳ tao nhã. Điều này lại khiến tôi ngạc nhiên một lần nữa. Trong một thời gian rất dài, tôi đã quen với việc nó không rụng, cứ nghĩ rằng nó lưu luyến sự tận hưởng của sự sống, dốc hết sức lực chỉ để chống lại quy luật tự nhiên. Trong vài giây chiếc lá rơi xuống ấy, tôi cảm thấy những nụ hoa trên cây càng phồng càng lớn kia, ít nhất là có mấy nụ, dường như đang run lên vì cảm động. A, nụ hoa đang ngâm nga khúc ca tụng biết ơn chiếc lá thu rơi muộn ấy. Đó là một chiếc lá thu chờ xuân. Dù nó từ lâu đã không thể quang hợp tạo ra dinh dưỡng cho cây, không thể cống hiến thiết thực cho thế hệ hoa và lá mới, nhưng tinh thần nỗ lực ngóng chờ mùa xuân vì sự ra đời của một vòng đời mới của nó, lại giống như một luồng ánh sáng mạnh mẽ, chiếu rọi tương lai của hoa mới lá mới!

Mỗi lần trở về thành phố vào lúc sáng sớm, tôi luôn thích đặt trước chiếc taxi của tiểu Tạ trong làng. Hôm nay cũng không ngoại lệ. Trên đường vào thành phố, hai bác cháu chúng tôi luôn trò chuyện rất vui vẻ. Trong làng vẫn còn vài hộ lái taxi, nhưng nhà người ta thì người nghỉ xe không nghỉ, hoặc là hai vợ chồng, hoặc là hai anh em, cùng nhau thuê chung một chiếc xe, chỉ cần nộp một khoản "tiền thuê xe" là ngày đêm đều có thu nhập. Vợ tiểu Tạ bị quáng gà, không lái xe được, thế là cậu ấy một mình lái. Ngôi làng cách thành phố khoảng 30 km, quá trình vào thành phố buổi sáng sớm thường là chạy xe không, đêm nay nếu may mắn gặp được khách đi cùng đường, thì có thể vừa chở khách vừa tranh thủ về nhà, nhưng phần lớn đành phải chạy xe không quay về. Tình cảnh như thế, so với kiểu lái xe hai người một xe, tự nhiên là vất vả hơn rất nhiều, mà thu nhập lại ít hơn người ta một nửa.

Tiểu Tạ đã bước qua tuổi bốn mươi, vốn dĩ trong khu đô thị được phát triển gần làng có một công việc ở bộ phận bảo trì của công ty quản lý tài sản, lương mỗi tháng 1,000 tệ, nuôi sống gia đình cũng không tính là quá khó khăn, nhưng cậu ấy lại có một hoài bão lớn, đó là nhất định phải nuôi dạy hai cô con gái thành sinh viên đại học. Ở trấn tất nhiên có trường cấp hai, nhưng tỷ lệ học sinh tốt nghiệp thi đỗ đại học thấp đến đáng thương, còn ví dụ thi đỗ trường đại học tốt thì vẫn đang chờ sự phá vỡ con số không. Con gái lớn và con gái nhỏ của tiểu Tạ bây giờ đều đã thi đỗ vào trường nội trú 12 năm có tiếng tăm trong quận, một đứa học năm thứ hai cấp hai, một đứa học năm nhất cấp ba. Con gái thi đỗ được suy cho cùng không phải chuyện dễ dàng, để lo toàn bộ chi phí cho con gái, đối với một người dân làng như cậu ấy lại càng không dễ dàng hơn. Theo cậu ấy nói, nuôi hai cô con gái học ngôi trường như vậy, một năm ít nhất cần 30,000 tệ. Cậu ấy bây giờ mỗi ngày vào thành phố chạy xe kiếm sống, trung bình khoảng 14 tiếng đồng hồ. Đêm khuya về đến nhà, vợ luôn nhanh chóng bưng thức ăn nóng cơm nóng từ bếp lên bàn, tiện thể đặt một chậu nước nóng xuống chân cậu ấy, ân cần phục vụ cậu ấy vừa ăn cơm vừa ngâm chân. Cậu ấy 365 ngày, chỉ nghỉ chạy xe năm ngày, trong đó bốn ngày là đến trường họp phụ huynh, một ngày là mùng Một Tết, ở nhà đoàn tụ với người thân. Có lần tôi bao xe của cậu ấy đến Đại học Bắc Kinh dự hội nghị thảo luận về tiểu thuyết dài của đại tỷ Tông Phác, hội nghị kết thúc bước ra khỏi hội trường, lại chỉ thấy xe của cậu ấy, mãi chẳng thấy bóng người đâu, hóa ra cậu ấy lần đầu tiên đến Bắc Kinh, không kìm được mà ngó nghiêng khắp nơi, trên đường lái xe đưa tôi về nhà, mắt cậu ấy sáng rực như được sạc điện, liên tục nói: "Tôi muốn để chúng nó thi đỗ! Tôi muốn phấn đấu thêm mười mấy năm nữa! Ngài đừng hỏi tôi mệt hay không nữa, tôi đáng vì chúng nó mà mệt! Rất đáng!"

Hôm nay tôi gọi xe cậu ấy đưa về thành phố, đề tài tự nhiên vẫn là đôi con gái của cậu ấy, cậu ấy nói cậu ấy muốn nuôi cho đến khi chúng học xong cao học, cậu ấy biết, đến lúc học tiến sĩ thì đã có tiền lương, khi đó cậu ấy là hoàn thành nhiệm vụ rồi, cậu ấy muốn nói với hai chị em chúng nó, phải nghỉ ngơi cho đàng hoàng, phải cùng mẹ đi dạo phong cảnh danh lam thắng cảnh... Vì quá quen thuộc, nói chuyện với cậu ấy nên cũng chẳng kiêng dè gì, tôi bật thốt lên hỏi: "Giả sử đứa nào trong số chúng nó mà không thi đỗ đại học thì sao?" Cậu ấy tự tin nói: "Sẽ không có chuyện đó đâu." Cậu ấy kể với tôi, bài tập làm văn gần đây nhất của cô con gái nhỏ, giáo viên ra đề là "Thời khắc xuất phát", các bạn học khác phần lớn viết tâm trạng khi rời khỏi nhà, con bé lại viết cảm nhận khi chứng kiến bố lái xe rời nhà từ sáng sớm vào thành phố kiếm sống trong kỳ nghỉ, giáo viên cho điểm tuyệt đối, còn giới thiệu đăng trên một tạp chí. Còn con gái lớn thì sao, gần đây buổi sáng gọi điện về nhà, trò chuyện ríu rít với mẹ, mẹ bảo con bé nói chuyện với bố, điện thoại đang ở trạng thái nghe chung, con bé lại bỗng nhiên im bặt, mẹ hỏi sao thế? Lại tưởng điện thoại hỏng rồi, cậu ấy lại hiểu, con bé bên kia vừa nghe thấy giọng nói của cậu ấy, nghĩ đến việc bố không quản vất vả kiếm tiền nuôi hai chị em học ngôi trường tốt như thế, liền không kìm được mà trào nước mắt, nhất thời không nói nên lời...

Khi tiểu Tạ kể cho tôi nghe những chuyện vụn vặt này, ánh mắt ngấn lệ lấp lánh ở khóe mắt, tôi cũng đành im lặng. Đáng lẽ ra nên ví tiểu Tạ như thân cây lực lưỡng, hay chiếc lá xanh dày dặn, còn hai cô con gái biết phấn đấu kia thì nên ví như nụ hoa ngọc lan đang căng phồng muốn rách vỏ trấu, nhưng khi cảm xúc dâng trào cuồn cuộn, liên tưởng thường vượt ra ngoài logic thông thường, mà bước vào cảnh giới phong phú phức tạp hơn, chính vào lúc này, tôi đã liên tưởng đến chiếc lá thu đang chật vật chờ mùa xuân trên cây ngọc lan ở khu vườn nhỏ, cũng như lúc chiếc lá ấy cuối cùng từ từ rơi xuống, chiếc nụ hoa chưa vươn ra khỏi lớp vỏ nhưng đã phồng lên đang khẽ run rẩy...

Bài hát "Thường về nhà thăm" đã thịnh hành từ lâu, hát mãi không chán. Nhắc nhở thế hệ trẻ kịp thời an ủi người già cô đơn, thậm chí đã trở thành motip thường xuất hiện trong quảng cáo truyền hình. Lá cây nên rụng thì rụng không có gì đáng tiếc, lá thu chờ xuân mà mãi không rụng chỉ là trường hợp cá biệt. Nuôi dưỡng và phụng dưỡng, nên là vòng tuần hoàn tốt đẹp của cuộc đời. Kỳ thực ân đức nặng nhất mà chúng ta nhận từ cha mẹ, thường không phải là vào lúc họ già đi, mà là vào thời kỳ tráng kiện trân quý nhất trong cuộc đời họ. Già rồi, không còn giá trị sử dụng nữa, nhưng một chiếc lá thu ngọc lan chật vật chờ xuân, cho đến tận trước thềm nụ hoa của vòng đời mới phồng lên muốn nở mới buông tay rời cành, trường hợp cá biệt bi tráng tao nhã ấy, gợi mở cho chúng ta, phải cảm nhận sâu sắc hơn nữa tấm lòng cha mẹ thiên hạ. Chúng ta có lẽ đều có thể "đau lòng cho tấm lòng cha mẹ (đang còn làm việc) thiên hạ", chúng ta nhất định cũng có thể "đau lòng cho tấm lòng cha mẹ (đã không thể làm gì được nữa) thiên hạ" hay sao? Con người sinh sôi nảy nở không ngừng ơi, trên mảnh đất mà ngươi trú ngụ, có bao nhiêu chi tiết như thế, bao nhiêu trường hợp cá biệt như thế, đáng để tâm hồn ngươi đến gần...