Hôm đó, A Mai nói với tôi rằng cô ấy chuẩn bị đi Rwanda, đó là thời điểm ngay trước khi A Mai tốt nghiệp đại học. Con bé nói rất nghiêm túc. Tôi hỏi sao đột nhiên em lại có ý tưởng kỳ lạ này? Em bảo vì xem được một chương trình truyền hình, trong đó nói tình trạng giáo dục ở Rwanda vô cùng tồi tệ, các trường tiểu học ở đó rách nát tả tơi, thường là đang học thì bỗng một cơn gió thổi bay mất cả mái nhà, học sinh thậm chí không có cả bàn học, phải chen chúc ngồi trên băng ghế dài, viết chữ trên đầu gối, tồi tệ hơn là ở đó thiếu giáo viên, lương mỗi tháng chỉ có 50 đô la Mỹ...

Em nói những đứa trẻ châu Phi trong ống kính đứa nào cũng có một đôi mắt to tròn, sáng ngời, những đôi mắt ấy sau khi khắc sâu vào lòng em thì cứ mãi không phai mờ, ngày đêm chớp chớp trong tim em, thế nên em cảm thấy mình nên đến đó, dạy những đứa trẻ ấy.

Em đã bắt đầu đi dò la về con đường khả thi để sang đó dạy tiếng Anh cho trẻ em. Tôi bảo con bé, các vùng nghèo khó của Trung Quốc cũng có rất nhiều đứa trẻ đang mong chờ những người thầy cô quan tâm đến chúng, trên TV có nhiều chương trình thể hiện hơn mà, thậm chí hình ảnh của một cô bé "mắt to" trong số đó đã lan truyền ra nước ngoài, các bài báo theo sát về cô bé không ít, sao trong lòng em lúc nào cũng ôm ấp đôi mắt của những đứa trẻ châu Phi, mà lại phớt lờ đôi mắt của những đứa trẻ ở vùng nghèo khó nước mình? Hơn nữa, ngôn ngữ bản địa ở Rwanda em có biết không? Em dạy những đứa trẻ đó thế nào đây...

Em vô cùng kinh ngạc trước lời chỉ trích của tôi, nói rằng những điều tôi nhắc nhở em đều chưa từng nghĩ tới, sự biện hộ của em cho bản thân rất đơn giản: Ý tưởng này của em rất đẹp!

A Mai chợt nảy sinh ý tưởng kỳ lạ, thoạt nghe tôi thấy rất không đồng tình, sau khi em đi, tôi suy ngẫm kỹ lại, nhưng không khỏi cảm thán: Quả thực, ý nghĩ của con bé rất đẹp. Phải sửa "đột phát kỳ tưởng" thành "đột phát ỷ tưởng" (chợt nảy mộng đẹp) mới đúng. Trong cuộc đời một con người, nhất là vào thời kỳ tuổi trẻ, nếu chưa từng có tình huống chợt nảy sinh những mộng đẹp thế này, thì không dám nói là không bình thường đi chăng nữa, ít ra cũng là một sự tiếc nuối lớn.

Thực ra, thời thanh xuân của tôi và các anh chị đi trước tôi mấy thế hệ, sống trong một trường tâm lý xã hội đơn giản hơn bây giờ rất nhiều, chỉ vì xem một cuốn sách, một bộ phim, một lần biểu diễn trên sân khấu, thậm chí là một bài văn ngắn, một bức ảnh thời sự, một bức tranh tuyên truyền, một câu châm ngôn, mà liền ôm ấp hoài bão lớn lao, gắn chặt cả cuộc đời mình vào một nghề nghiệp, một hướng đi, một mô hình, có không ít ví dụ thực sự.

Một người chị họ của tôi, chính vì xem bộ phim Liên Xô "Nữ giáo viên nông thôn" (tên khác là "Đào lý mãn thiên hạ"), nữ chính trong phim là Varvara do ngôi sao nữ nổi tiếng nhất Liên Xô lúc bấy giờ là Maretskaya thủ vai, người lồng tiếng cho nhân vật này là Thư Tú Văn quen thuộc với khán giả điện ảnh thời đó. Khán giả xem bộ phim này không chỉ riêng gì người chị họ của tôi, đôi mắt to tròn của Varvara đã khảm sâu vào lồng ngực thì không cách nào rứt ra được, mà cũng chẳng muốn rứt ra, vừa bước ra khỏi rạp chiếu phim là thề sẽ làm một giáo viên nhân dân, chẳng bao lâu sau chị dự thi đại học, tất cả nguyện vọng điền vào đều là ngành sư phạm, chị đã toại nguyện thi đậu vào đại học sư phạm.

Ở trường đại học, chị tham gia đoàn hợp xướng, thường xuyên biểu diễn vào thời gian rảnh rỗi, khi ấy đội hợp xướng của một đoàn nghệ thuật cấp quốc gia cực kỳ thiếu giọng trầm nữ, chị lại đúng là giọng trầm nữ, liền được chú ý tới. Ban đầu là mượn chị sang biểu diễn, sau đó thì muốn chính thức điều động chị đi, các bạn học đều rất ngưỡng mộ, chị bày tỏ có thể sang biểu diễn tạm thời, nhưng suy cho cùng vẫn phải làm giáo viên. Trong đoàn biểu diễn đó, chị thể hiện vô cùng xuất sắc, mấy lần theo đoàn đi thăm và biểu diễn ở các nước xã hội chủ nghĩa như Liên Xô, Đông Âu, Việt Nam, mọi người đều cảm thấy chị đã hoàn toàn thích nghi với vai trò nhân sinh là thành viên đội hợp xướng.

Nhưng có một hôm, chị đến rạp chiếu phim xem lại bộ phim "Nữ giáo viên nông thôn", nhiệt huyết trong lòng lại dâng trào lần nữa, chị tìm lãnh đạo đoàn, đưa ra ý kiến rằng hiện nay việc phân công giọng trầm nữ từ nhạc viện đến không còn khó nữa, bản thân nên quay về đại học sư phạm học cho xong chương trình, để thực hiện theo đuổi cuộc đời là làm một giáo viên nông thôn. Sau đó, chị quả nhiên quay lại trường đại học để bổ sung bằng cấp, chủ động tranh thủ một vị trí giáo viên ở một tỉnh vùng sâu vùng xa.

Nào ngờ đi đến đó không lâu thì gặp phải "Cách mạng Văn hóa", giấc mơ đẹp về người giáo viên bị xé nát thô bạo thành trăm mảnh. Tôi tình cờ gặp lại người chị họ này vào 10 năm trước, chị đã nghỉ hưu và về Bắc Kinh định cư. Nhìn lại chuyện xưa, tôi cẩn thận hỏi chị, vì một bộ phim mà tâm huyết dâng trào, quyết định cả đời, liệu có... Chị mỉm cười điềm nhiên, chân thành nói với tôi rằng chị không oán không hối, nhất là sau thời kỳ cải cách mở cửa, đứng trên bục giảng, trong làn phấn trắng, chị cảm nhận sâu sắc được hạnh phúc và niềm vui khi hoài bão đã thành hiện thực.

Chị quay sang hỏi ngược lại tôi: Thiết kế cho cuộc đời, hoàn toàn được hoàn thành trong sự tính toán chính xác đầy bình tĩnh thậm chí là siêu bình tĩnh, thì nhất định là tốt sao? Máu trong tâm hồn con người, hoàn toàn không có sóng triều, chẳng lẽ là trạng thái tốt sao? Con người có thể bị nghệ thuật, bị thông tin hiện thực, bị con người và sự việc vô tình gặp phải, thậm chí một chi tiết nhỏ nhặt cảm động, chợt nảy sinh ý tưởng kỳ lạ, dựng đứng hoài bão lớn, chẳng lẽ không phải là khoảnh khắc đẹp đẽ nhất của sinh mệnh sao? Ánh sáng tươi đẹp này nếu có thể bao trùm cả cuộc đời, chẳng phải là hạnh phúc sao?

Thời đại đổi mới khiến người ta như dọn vào nhà mới, cuộc sống biến hóa khiến người ta như ngồi tàu lượn siêu tốc, trong cảm giác xa lạ và chóng mặt có cả sự ngạc nhiên ngọt ngào lẫn sự hoảng loạn mất kiểm soát, ai có thể dùng biểu cảm đơn thuần, đạo lý giản đơn để làm cảm động, cảm phục người khác nữa chứ?

A Mai suy cho cùng lớn lên trong không gian thời gian mới, sau khi tốt nghiệp con bé không đến Rwanda, cũng không đến vùng biên cương của Tổ quốc, không làm giáo viên, mà vào một doanh nghiệp vốn đầu tư nước ngoài nổi tiếng thế giới làm nhân viên văn phòng (white-collar). Vì sở thích ca hát thanh xướng (bel canto), tôi đã kết nối con bé và người chị họ ấy lại với nhau, họ đã thành đôi bạn vong niên, thỉnh thoảng tôi cũng cùng họ uống trà chiều kiểu Anh, trò chuyện phiếm tùy hứng.

A Mai trong rất nhiều vấn đề, có kiến giải khác biệt lớn với hai thế hệ đi trước chúng tôi, nhưng chúng tôi rất ít khi tranh luận, mà là lắng nghe lẫn nhau. Sợi dây tơ hồng kết nối hai thế hệ chúng tôi lại với nhau, không gì khác, chính là sự đồng thuận về việc tâm huyết dâng trào, chợt nảy mộng đẹp.

Hôm qua chúng tôi thưởng trà tâm tình, nhắc đến việc sau khi dịch SARS đột ngột ập đến, có không ít người trẻ tuổi xem một số ống kính trên TV xong liền phát nguyện muốn học y, muốn làm bác sĩ và y tá dũng cảm xông lên tuyến đầu, tâm huyết dâng trào cuồn cuộn, chợt nảy sinh những mộng đẹp, dẫu cho cuối cùng người thực sự thực hiện được hoài bão lớn này chỉ là một phần trong số đó, thậm chí chỉ là một phần rất nhỏ, nhưng tất cả những sinh mệnh trong tâm hồn từng có sự cảm động, từng phát ra thề nguyện, đều sẽ vì thế mà trở nên tươi đẹp hơn.

Chúng tôi trân trọng mọi sự cảm động, mọi giấc mộng đẹp từng xuất hiện trong hành trình sinh mệnh của chính mình, đồng thời cũng hy vọng xã hội có thể trân trọng những thiện niệm và mộng đẹp do sự cảm động chợt sinh ra của mỗi một thành viên trong sinh mệnh, dẫu cho nó chỉ lóe sáng trong khoảnh khắc và sau đó không hề được thực hiện từng cái một. Có lẽ, chính những ánh hào quang tươi đẹp này, đã ngưng tụ lương tri của nhân loại thành ngọn lửa không bao giờ tắt.