Vài năm trước, người bạn Đức của tôi là Foster đã mang tặng tôi một chiếc cốc, được mua từ cửa hàng ở sân bay Frankfurt. Đó là một loại "cốc hài hước" trên thành cốc có vẽ những câu chữ hóm hỉnh. Loại cốc có quai, thành dày làm bằng chất liệu sứ này nay đã có rất nhiều mẫu mã trên các kệ hàng ở Trung Quốc, thế nhưng trên thành cốc phần lớn chỉ vẽ các nhân vật hoạt hình hoặc phong cách Tây phương chứ không có "câu hài hước". Tôi từng nhìn thấy đủ loại "cốc hài hước" trong các cửa hàng ở một số quốc gia phương Tây. Có chiếc "chia đôi làm một", thành chiếc cốc đôi với hai miệng hình bán nguyệt, tất nhiên là "mặt cắt" ấy đã được niêm phong bởi thành cốc thẳng đứng, hai chiếc cốc có thể đặt lồng chéo vào nhau, quai cốc nằm ở hai bên trái phải, trên một chiếc cốc viết: "Hầy, tâm trạng của tôi chỉ có nửa ly thôi!" Trên chiếc cốc kia viết: "Ố, ai đã đánh cắp nửa ly đó rồi?" Lại từng nhìn thấy một chiếc cốc béo tròn như quả bí ngô, trên thành cốc viết "người ngốc có cái phúc của người ngốc"; có chiếc cốc nghiêng sang một bên giống như tháp nghiêng Pisa, thành cốc viết "đừng làm tôi sụp đổ nhé"; có chiếc cốc trên thành cốc lồi lên một "cục bướu", một mũi tên chỉ vào nó, chú thích lành mạnh: "Đừng hoảng! Lành tính đấy." Những loại đại loại như vậy khiến người ta phải phì cười, đồng thời cũng phản ánh mức độ lo âu khác nhau trong lòng những con người đang sinh tồn giữa chốn cạnh tranh thương mại.
Chiếc cốc mà Foster tặng tôi, chữ Đức trên thành cốc có tới hai dòng, viết rằng: "Việc muốn làm thì rốt cuộc chẳng chịu động tay làm; việc không muốn làm thì cứ luôn miễn cưỡng làm." Sau khi anh ấy dịch ý nghĩa đó cho tôi nghe, tôi không mấy vui vẻ, hỏi anh ấy: "Tại sao lại chọn những lời thế này để tặng tôi?" Anh ấy thẳng thắn đáp: "Những lời này không phải nói về cậu, mà là nói về tôi! Tặng cậu, để cậu có thể nhớ đến tôi!" Lúc bấy giờ Foster đang thất nghiệp, tạm thời dẫn các đoàn khách du lịch đến Trung Quốc để kiếm sống qua ngày bằng nghề hướng dẫn viên. Nghe lời anh ấy xong, tôi mỉm cười nhẹ nhõm.
Thế nhưng, sau khi tôi bắt đầu sử dụng chiếc cốc này, thoạt đầu thì quả thực có nhớ đến Foster, nhưng về sau lại không kìm được mà liên tưởng thường xuyên đến chính mình. Thật ra, chẳng phải tôi cũng thường xuyên "việc muốn làm thì rốt cuộc chẳng chịu động tay làm; việc không muốn làm thì cứ luôn miễn cưỡng làm" đó sao? Đặc biệt là, nguyên nhân ấy thường lại chẳng thể đùn đẩy cho khách quan, suy cho cùng vẫn là do ý chí của bản thân tôi quá yếu kém, không thể kiên trì nguyên tắc "nên làm gì, không nên làm nấy". Có một lần, tôi đang định tĩnh tâm lập danh sách nhân vật cho cuốn tiểu thuyết dài tập đã ấp ủ từ lâu thì điện thoại reo, gọi tôi đến tham gia một "cuộc hội thảo". Chủ đề hội thảo không phải sở trường của tôi, cũng chẳng phải điều tôi có hứng thú, thế nên tôi tính uyển chuyển từ chối. Nhưng đối phương tuôn ra một lèo hơn chục "lý lẽ" cho thấy tôi "không đi không được", như là: mở rộng tầm mắt có lợi cho việc sáng tác; một số đại gia đình danh tiếng đều đã nhận lời tham gia, cậu mà không đi chẳng phải bày đặt kiêu ngạo lắm sao? Nhà tài trợ từ trước đến nay vẫn luôn ngưỡng mộ cậu, cậu xây dựng quan hệ với những người thế này có ý nghĩa rất lớn; một số bạn bè nhân cơ hội này có thể tụ họp, sao không vui mà làm chứ? Đến hội nghị còn có thể nhận được một ít "quà nhỏ" và "tiền đi lại", cũng xem như bù đắp chút đỉnh mà! Cậu không đi, chẳng lẽ mọi người đều say mà một mình cậu tỉnh hay sao... Tôi vẫn nói là để suy nghĩ, nhưng sau đó lại có thêm mấy cuộc điện thoại nữa, những "tình cảm" mà người mời mang ra đều rất khó khước từ, nếu còn không nhận lời nữa thì thực sự sắp trở thành "sáu nước phản loạn" rồi, thế nên ngày hôm đó đành phải đi.
Vốn dĩ đã giao kèo là "đến nghe thôi, không phát biểu", nhưng theo thứ tự vai vế sắp xếp xuống, đến lượt mình thì lại không thể không nói. Đã nói thì chỉ có thể nói cho qua chuyện, lọt vào tai chính mình cảm giác rất khó chịu. Mà trong một thoáng liếc nhìn, lại phát hiện có người ngồi đó vốn chẳng quen biết đang đưa ra nụ cười lạnh lộ vẻ khinh bỉ nhìn tôi... Cuộc hội nghị kéo dài dằng dặc, bữa cơm sau hội nghị từ món khai vị cho đến đĩa tráng lê quả là một hành trình lê thê. Kéo theo thể xác lẫn tinh thần mệt mỏi trở về nhà, muốn lập danh sách nhân vật cho tiểu thuyết dài tập thì đã chẳng còn chút sức lực nào nữa. Những loại sự việc vốn dĩ không muốn tham gia này, miễn cưỡng tham gia rồi thường lại để lại hậu hoạ khôn lường, chẳng hạn như vài ngày nữa bất chợt thấy trên một góc báo có bài báo, đem những lời tôi chưa từng nói hoặc ý nghĩa vốn không muốn biểu đạt nhét chăng tắp vào trong đó. Con người tôi lại là kẻ kém nhất khoản "gặp mặt là quen, qua đi không quên", cũng không giỏi bảo quản danh thiếp người khác tặng trong các hoạt động, cho nên thường là khi gặp lại một người nào đó ở một trường hợp nào đó, phản ứng lại ngớ ngẩn đờ đẫn, từ đó rước lấy sự chê ghét của người ta...
Có một khoảng thời gian, cứ nhìn thấy chiếc cốc Foster tặng là tôi lại thấy hoảng sợ, bởi vì tôi luôn "biết rõ mà vẫn cố phạm", vừa hổ thẹn mà lại vừa không đủ dũng khí để xoay chuyển.
Thế nhưng những năm gần đây, cuối cùng tôi cũng lấy hết dũng khí, thực hiện nguyên tắc "nên làm gì, không nên làm nấy". Tôi làm tròn nghĩa vụ của mình, gánh vác trách nhiệm của mình, nhưng tôi có quyền từ chối những nghĩa vụ không phải do tôi bắt buộc phải làm, những trách nhiệm không phải do tôi bắt buộc phải gánh. Tôi ngày càng có dũng khí để nói "không" một cách lịch sự nhưng dứt khoát đối với những lời mời, yêu cầu mà mình không muốn tiếp nhận. Đồng thời, tôi cũng ngày càng phớt lờ ánh mắt, bàn tán và những lời xỉa xói sau lưng của người khác. Chỉ cần tôi cảm thấy lời đó nên nói, bài văn đó nên viết, ý nghĩa đó nên biểu đạt, sự việc đó nên làm, thì tôi sẽ thẳng thắn nói ra, thong thả viết, bộc lộ một cách sảng khoái, tham gia một cách vui vẻ. Giờ đây tôi không còn sợ chiếc cốc đó nữa. Hai câu "hầu hóm hỉnh" trên đó đối với tôi cơ bản không còn mang ý nghĩa châm biếm nữa. Khi dùng nó uống trà, tôi sẽ nhớ đến Foster: Thằng nhóc này giờ đã có một công việc tốt rồi, nhưng liệu nó có còn phải thốt lên những lời cảm thán trên thành cốc này nữa không nhỉ?
