Vào một buổi chiều muộn cuối hạ, tôi đang tản bộ bên bờ hào nước dưới chân tòa nhà nhà mình thì đối diện chợt gặp Cản Thu. Cậu thanh niên cường tráng này là công nhân ngoại tỉnh đến làm việc tại công trường của tòa nhà thương mại cao cấp gần đó. Khi chúng tôi quen nhau, cậu ấy bảo bố mẹ đặt cho cái tên này là vì cậu sinh vào ngày Lập Thu. Tôi nói: "Theo tôi, cái tên này ngoài ý nghĩa bắt kịp mùa thu ra, còn có ý nghĩa mau chóng đuổi mùa thu đi để mùa xuân mau đến nữa!" Cậu ấy toét miệng cười, lộ ra hàm răng trắng đều đặn. Sau đó có hôm tôi thấy cậu đi cùng một cô gái, trong ánh chiều tà, khuôn mặt cô gái đỏ bừng như quả táo chín mọng. À, cậu nhóc này có bạn gái rồi đây! Buổi chiều hôm nay cậu ấy lại tiến về phía tôi, tôi nhân tiện hỏi thăm chuyện cậu có bạn gái xem sao.
Chúng tôi chỉ còn cách nhau vài bước chân, tôi cười một tiếng để chào hỏi. Mỗi lần gặp gỡ, cậu ấy cũng luôn nở nụ cười chân thành để chào tôi trước. Nhưng lần này nụ cười chào tôi của Cản Thu lại có phần hơi gượng gạo. Tôi đang lúc thắc mắc, bỗng có người chạy vụt qua người tôi, mấy bước lao đến bên Cản Thu, lớn tiếng báo tin dữ với cậu ấy rằng: "...Đừng có ngốc nghếch ở cái nơi vắng vẻ này nữa, mau trốn đi thôi, người ta sắp sửa dọn cậu đấy!" Tôi giật mình trước, không kìm được mà khựng bước lại, còn Cản Thu thì vô cùng điềm tĩnh, bước đến trước mặt tôi gọi một tiếng "chú Lưu", rồi mới quay đầu nói với người đồng hương ở chung lán thợ rằng: "Bọn chúng dám làm gì chứ? Tôi chẳng sợ đâu! Cậu về trước đi, tôi muốn tìm một chỗ sáng sủa để nói chuyện với chú Lưu."
Ở cửa hàng ăn nhanh xuyên đêm Miếu Thành Hoàng cũ, tôi mời Cản Thu uống bia, và cậu ấy đã kể cho tôi nghe câu chuyện tình yêu của mình. Cô gái yêu cậu tên là Xuân Đường, không cùng tỉnh với cậu, cũng xuất thân từ chốn thung sâu quê mùa nghèo khó. Lúc mới đến, cô làm thuê ở một cửa hàng đèn điện, sau đó chuyển đến nhà ăn công trường của họ. Xuân Đường được một người cô dẫn lên Bắc Kinh vào năm ngoái. Người cô này đã bươn chải ở Bắc Kinh hơn 10 năm, hiểu rộng biết nhiều, hiện nay đang làm quản gia cho một gia đình đại phú hào. Chiếc đèn chùm pha lê trong phòng khách nhà họ trị giá tới 10 nhân dân tệ, một dinh thự mà có tận năm phòng vệ sinh; cửa hàng đèn điện nơi Xuân Đường từng làm thuê chính là một trong vô số cơ nghiệp của đại gia tộc đó, chủ tiệm là cháu họ của đại phú hào. Ý của người cô là kinh thành đầy rẫy cơ hội, bảo Xuân Đường nhắm cho chuẩn thì tuyệt đối đừng bỏ lỡ, về điểm này, cha mẹ ở quê cũng đặt kỳ vọng rất lớn.
Nhưng nửa năm trước, Xuân Đường không báo tiếng nào với người cô, tự ý xin nghỉ việc ở cửa hàng đèn điện để chuyển sang nhà ăn công trường xây dựng. Nguyên nhân trong chuyện này đã được Xuân Đường kể lại tỉ mỉ sau khi cô và Cản Thu nên duyên. Hôm đó Cản Thu chỉ nhắc qua loa điểm tới đó chứ không kể lại chi tiết cho tôi nghe, nhưng tôi có thể tưởng tượng được. Giờ đây người cô đã gọi cả bố mẹ Xuân Đường lên Bắc Kinh, ba người bề trên cộng thêm phu nhân của đại phú hào, tối hôm nay đang gọi Xuân Đường qua để làm công tác tư tưởng cho cô vì những dự tính của ông chủ cửa hàng đèn điện kia. Mà ban nãy, có mấy tên lạ mặt mồm nồng nặc mùi rượu đã xông vào lán thợ, hùng hổ quát tháo tìm Cản Thu, thế nên người bạn mới tốt bụng chạy tới báo tin.
Đêm đó về nhà, dưới ánh đèn huỳnh quang giá rẻ, tôi đã ngẫm nghĩ lại chuyện Cản Thu kể cho mình nghe rất lâu. Liệu chuyện này có thể viết thành một tiểu thuyết không? Hoặc có thể dựa vào đó mà biên thành một bộ phim truyền hình dài tập? Đối với Cản Thu và Xuân Đường, đó là một chương lớn đầy chấn động trong lịch sử sinh mạng của họ, nhưng đối với những độc giả và khán giả ngày càng xoi mói, những nhân vật, câu chuyện, mâu thuẫn và kết cục như thế này — cho dù là có tình người cuối cùng lại về với nhau hay người có tiền quả nhiên lợi hại — thì đều có thể rước lấy lời chê bai mỉa mai rằng "cũng chỉ có thế mà thôi". Những người thưởng thức dưới thời đại ngày nay, thực sự chỉ một lòng theo đuổi sự mới lạ kích thích mà tuyệt đối phớt lờ sự vĩnh hằng mộc mạc sao?
Tâm tư bỗng chốc bay vụt từ bờ hào nước Bắc Kinh đến sông Thames ở London. Năm ngoái đi thăm nước Anh về, vẫn có biên tập viên hẹn tôi viết bài về khu nhà ở của Shakespeare và nhà hát Shakespeare's Globe ở London, nhưng tôi mãi vẫn chưa chắp bút. Thật ra là vì bây giờ việc xuất ngoại tham quan du lịch không còn là chuyện hiếm hoi gì nữa, mà phàm là người đến Anh tham quan thì thường không khỏi ghé qua khu nhà ở của Shakespeare một chuyến, việc vào nhà hát Shakespeare's Globe bên bờ sông Thames ở London để xem một vở kịch nổi tiếng của Shakespeare cũng là chuyện cơm bữa, những bài ký sự liên quan vẫn thường được đăng tải, tôi còn có thể nói ra ý tứ mới mẻ nào đây?
Nhưng cảnh tượng đêm hôm đó ở nhà hát Shakespeare's Globe, xem một đoàn kịch Bồ Đào Nha diễn vở "Romeo và Juliet" bằng tiếng Bồ Đào Nha, lại được sự việc của Cản Thu và Xuân Đường đánh thức, hiện lên vô cùng rực rỡ và sống động trong tâm trí tôi. Một phần ba thời gian đầu của buổi diễn, tôi nói là đang xem kịch, chi bằng nói là đang ngắm nhà hát — nhà hát hình tròn có kết cấu gỗ và giữ nguyên màu sắc gỗ mộc ấy được xây dựng cố ý theo đúng nguyên trạng thời đại Shakespeare, mộc mạc đến mức thô sơ, ghế ngồi trên lầu là băng ghế dài, khán giả dưới tầng trệt phần lớn còn phải đứng xem. Ở một phần ba thời gian giữa của buổi diễn, tôi thì không ngừng phát ra những tiếng kêu kinh ngạc, trầm trồ trước thủ pháp mới lạ của đạo diễn và thiết kế sân khấu, những khán giả khác cũng vậy — phần lớn người xem kịch là khách du lịch nước ngoài, người nghe hiểu tiếng Bồ Đào Nha chắc là rất ít, dù sao thì vở kịch này của đại văn hào Shakespeare ai nấy cũng quen thuộc đến cực điểm, không nghe hiểu nhưng tuyệt đối xem hiểu.
Đến một phần ba thời gian cuối của vở kịch, trái tim tôi bị tình yêu mộc mạc mà chân thành của Romeo và Juliet lôi kéo, không thể bình tĩnh lại được nữa. Khi cao trào bi kịch ập đến, ban nhạc nhỏ và nhóm hợp xướng gồm các diễn viên phụ trên sân khấu tấu lên giai điệu xé lòng, ngân nga khúc ca ảo ảnh như mộng, hốc mắt tôi chợt nóng bừng lên — mà tâm tư của tôi lại nhảy vọt về thì hiện tại, trong bối cảnh mờ ảo của con hào dưới chân tòa nhà, nổi bật lên hình bóng cắt của Cản Thu và Xuân Đường đan tay vào nhau, hốc mắt tôi cũng nóng lên.
Tòa nhà thương mại cao cấp gần đó đã hoàn thành, buổi tối thử đèn, toàn bộ ngọn tòa nhà trông giống như một ngọn núi kim cương lấp lánh rực rỡ. Đêm đó tôi vừa khéo từ Chiết Giang trở về, nghỉ ngơi lấy lại sức một lát là vội chạy đi tìm Cản Thu. Còn có thể tìm đâu thấy nữa? Lán thợ tháo dỡ, nhà ăn giải tán, đều diễn ra chỉ trong một đêm. Những người xây nhà theo lệ thường là nhà xong thì không được vào, lại chuyển đến công trường mới. Nhưng tôi rốt cuộc cũng tìm được một gương mặt quen thuộc, chính là người công nhân đã báo tin cho Cản Thu vào buổi chiều hôm đó, cậu ta được thuê làm người trông coi bãi đỗ xe của tòa nhà mới. Tôi hỏi thăm cậu ta, cậu ta chết sống không chịu nói cho tôi biết Cản Thu đã chuyển đi đâu. Cuối cùng tôi hỏi: "Cản Thu đi một mình à?" Cậu ta trợn tròn mắt, tức giận nói: "Sao lại một mình? Bọn họ cao chạy xa bay rồi!"
Tôi mỉm cười đi về nhà, chưa vội vào tòa nhà mà ra bờ hào tản bộ. Tôi nghĩ, Shakespeare tuyệt đối không bao giờ lỗi thời, ông đã nói cho chúng ta biết thế nào là tình cảm bất hủ vĩnh hằng thông qua Romeo và Juliet; Tào Tuyết Cần tất nhiên cũng tuyệt đối không lỗi thời, ông đã nói cho chúng ta biết thế nào là điều hoàn toàn có thể vượt qua, và thế nào là điều tuyệt đối không thể từ bỏ thông qua Gia Bảo Ngọc và Lâm Đại Ngọc... Vũ trụ không ngừng giãn nở xoay vần, thế giới liên tục vật đổi sao dời, con người luôn miệng sinh tử ca khóc, nghệ thuật không ngừng đổi mới lập dị, mà lòng người lại có khả năng sáng tạo ra những giá trị cố định.
Phải rồi, xã hội và nhân sinh là một sân khấu đặc sắc hơn cả nhà hát Shakespeare's Globe ở London, đây là một nhà hát Hoàn Tâm, tất cả chúng ta đều đang tự giác hoặc không tự giác tham gia biểu diễn, làm thế nào để phá vỡ màn mây mù của cõi lòng, đạt được ánh sáng trong tâm hồn đây? Đây là một đề tài vĩnh cửu, cũng là tôn chỉ mà văn học nghệ thuật dẫu muôn hình vạn trạng vẫn không thể rời xa nhỉ.
