Bỗng nhiên nhận được điện thoại của một học sinh cũ dạy cách đây 30 năm, em ấy nói vừa từ phòng khám nha khoa về nhà, không hiểu sao lại muốn gọi cho tôi một cuộc, hỏi thăm vòng vèo mãi mới lấy được số điện thoại của tôi, nghe thấy là tôi nghe máy, em ấy vui mừng khôn tả; còn tôi thì có chút ngơ ngác, không kìm được mỉm cười hỏi em ấy: "Sao em có vấn đề về răng miệng lại nhớ đến tôi? Tôi đâu phải nha sĩ!" Ở đầu dây bên kia, em ấy cười càng tươi hơn, nói: "Thầy còn nhớ không? Có một lần trên lớp, sau khi thầy ra một câu hỏi, đã dặn chúng em rằng: Ai cũng đừng có vội cử động chóp lưỡi lúc lâm thời..."

Nhất thời tôi không tài nào nhớ nổi, em ấy liền nhắc nhở tôi, à, cuối cùng tôi đã nhớ ra!

Thành thật mà nói, đối với đời sống giảng dạy của tôi ở trường trung học, khoảng thời gian trước "Cách mạng Văn hóa" thì tôi khá sẵn lòng hồi tưởng, gặp lại những học sinh từng dạy cũng có cảm giác đặc biệt gần gũi; còn khoảng thời gian trong "Cách mạng Văn hóa" lại mang lại cảm giác không nỡ nhìn lại. Học sinh được dạy trong thời kỳ đó khi gặp tôi phần lớn đều nhiệt tình sôi nổi, có người còn thành thật nói với tôi: "Xin lỗi thầy vì lúc đó chúng em không hiểu chuyện." Nhưng tôi thường vẫn thà vùi sâu những tổn thương từ tinh thần đến thể xác do sự "không hiểu chuyện" của các em gây ra cho tôi và cho cả tập thể giáo viên vào sâu trong ký ức chứ không muốn dễ dàng lật lại xem xét. Người gọi điện thoại tới thuộc về nhóm gọi là "Tiểu tam giới", đó là sau khi những học sinh "Lão tam giới" bị kẹt lại ở trường do "Cách mạng Văn hóa" bỗng nhiên bùng nổ đều được sắp xếp đi lên núi xuống nông thôn để "dời non lấp bể", và nhóm học sinh "Lục cửu giới" vừa bước chân vào cổng trường, ghế ngồi còn chưa ấm chỗ đã vội vã bị tống đi "Binh đoàn xây dựng sản xuất" để "khẩn hoang giữ biên cương" rời trường đi cho đến trước khi "Cách mạng Văn hóa" kết thúc, nhóm học sinh bước chân vào trường trung học trong những năm đó. Dạy nhóm "Tiểu tam giới", một mặt rất khó giảng dạy trong bầu không khí xã hội "tri thức là vô dụng", mặt khác dẫu sao thì cục diện cuồng bạo trong khuôn viên trường cũng tạm thời lắng xuống, những giáo viên trẻ như tôi đành cố gắng hết sức dựa vào lương tâm, luồn lách kẽ hở, tranh thủ truyền đạt cho học sinh thêm một số kiến thức hữu ích. Nhớ hồi đó học giờ tự học, kiến thức có thể ôn tập không nhiều lắm, tôi liền ra mấy câu hỏi bằng miệng, hoạt náo bầu không khí lớp học như chơi trò chơi, hoặc dùng giấy nến bút sắt khắc, dùng con lăn mực in lại - những người trẻ tuổi bây giờ có lẽ đều không biết những công cụ như thế - những bản in ra sẽ có một số câu hỏi nông cạn dễ hiểu nhưng lại khiến học sinh lúc bấy giờ cảm thấy vô cùng gần gũi thú vị. Những câu hỏi đáp bằng miệng hoặc bằng giấy này đều không tính điểm, hơn nữa tôi còn hẹn với học sinh là "không được nói với người ngoài". Có một lần, tôi liền hỏi bọn họ: "Ai có thể nói chính xác trong miệng mình có bao nhiêu chiếc răng?" Nhất thời lại không có một ai giơ tay, tôi liền nói tiếp: "Đến cơ thể của mình mà còn thiếu hiểu biết thì sao được chứ? Ai cũng đừng có vội cử động chóp lưỡi lúc lâm thời để mà liếm đếm số răng đấy nhé!" Cả lớp đều cười òa, cuối cùng, tôi cho phép các em ngồi cùng bàn há miệng đếm lẫn nhau để ra được con số, rồi lại nói cho các em biết sự khác biệt giữa răng cửa, răng nanh, răng tiền hàm, răng hàm, để các em tự phân tích chức năng của từng loại răng. 30 năm sau, người học sinh gọi điện thoại đến đã hồi tưởng lại nhiều ví dụ hơn trong cuộc điện thoại, chẳng hạn như trên bản in phát cho các em, có in 30 ô vuông từ mùng một đến ba mươi âm lịch, bảo các em vẽ hình dáng mặt trăng vào ban đêm trong mỗi ô; lại bảo các em điền vào ba ô "cây gỗ lớn", "cây bụi", "thảo mộc" những loài thực vật nhìn thấy dọc đường từ nhà đến trường; lại có một lần hỏi các em có biết vân tay của 10 ngón tay mình có mấy hoa tay, mấy vòng tròn không, vậy mà các em chưa từng chú ý bao giờ, thế là tôi nói cho các em nghe về tính chung của tập thể và sự khác biệt của cá thể, nói về tầm quan trọng của vân tay khi phá án, v.v.. Người học sinh thành đạt sự nghiệp sau 30 năm đó đã nói với tôi qua điện thoại rằng: "Cảm ơn thầy, vào cái thời điểm như thế mà đã cho chúng em sự khai tâm như vậy. Những năm này các bạn học cũ tụ tập lại, trò chuyện cùng nhau, đều cảm thấy những kiến thức nhỏ trông có vẻ rất nông cạn, vụn vặt, tiểu tiết đó thực ra trong thời kỳ phát triển tuổi trẻ của chúng tôi lại đóng vai trò không thể xem thường. Em cho rằng đó chính là sự hun đúc tình cảm nhân văn nguyên bản nhất!" Đánh giá của em ấy có vẻ hơi quá cao, nhưng cuộc điện thoại của em ấy đã gợi lên trong tôi nhiều hồi tưởng và suy nghĩ hơn nữa.

Cũng là khi dạy nhóm "Tiểu tam giới", có một lần một nam cán bộ lớp vô cùng phẫn nộ vì mấy nữ sinh không chịu ra sân tập chạy, vượt chướng ngại vật "học quân sự", còn càng tức giận hơn trước việc tôi lại chuẩn cho các em ấy nghỉ ngơi. Có một nữ sinh vốn cũng nên xin phép nghỉ thì lại vì tinh thần "không sợ khổ, không sợ chết" mà tham gia huấn luyện quân sự kịch liệt, khiến ống quần rỉ ra máu kinh nguyệt. Cậu nam cán bộ lớp ấy vậy mà lại mắng nhiếc cô bé rằng: "Huấn luyện quân sự mà còn giấu một lọ hồng dược thủy trong người, đúng là cách mạng giả mạo!" Việc này xảy ra rồi, có hôm trong giờ tự học tôi liền hỏi bọn họ: "Tại sao có người trong số các em gọi là nam sinh, có người lại gọi là nữ sinh?" Câu hỏi này vừa thốt ra chẳng khác nào một tiếng sét nổ vang. Sau đó tôi tự tìm bậc thang để xuống đài, tan học lãnh đạo "Đội công tuyên" tìm tôi nói chuyện, cũng coi như hiểu được động cơ của tôi là "không phải chơi trò lưu manh", nhưng vẫn nghiêm khắc chỉ rõ hiệu quả việc làm của tôi là "gặm nhấm ăn mòn thanh niên". Đó chính là thế thái nhân tâm của 30 năm trước.

Ba mươi năm sông đổi dòng, ba mươi năm sang bờ tây. Bờ tây là không gian mở cửa, đâu đâu cũng là tiếng bước chân đổi mới. Thế nhưng, những kiến thức mang tính gợi mở mộc mạc, nông cạn, nguyên bản và có vẻ thuộc về tiểu tiết ấy vẫn có sức hút riêng. Chẳng hạn như các buổi giảng về dưỡng sinh của giáo sư Hồng Chiêu Quang sẽ gỡ bỏ cho rất nhiều người khỏi sự mê tín mù quáng vào những tiền đề vĩ đại, lý thuyết uyên thâm, công pháp thần bí, phương thuốc bí truyền huyền ảo. Hóa ra muốn khỏe mạnh trường thọ, trước tiên cũng phải giống như thiếu niên ban đầu là biết mình có bao nhiêu chiếc răng, làm cho rõ ràng rốt cuộc cơ thể mình ra sao. Đương nhiên, xã hội hiện nay đặc biệt cần không chỉ hiểu rõ bản thân, mà còn phải hiểu rõ người khác, hiểu rõ tập thể, hiểu rõ thời đại, và tất cả sự hiểu biết đều phải bắt đầu một cách tự giác từ sớm ở vạch xuất phát mộc mạc, nông cạn nhất, "đừng vội cử động chóp lưỡi lúc lâm thời". Hôm nọ, một người họ hàng làm nữ nhân viên văn phòng đến than thở với tôi rằng: "Hóa ra tính ra bạn bè của cháu có đến mấy chục người, giờ lâm vào cảnh khốn cùng mới phát hiện ra chỉ có duy nhất một người bạn thực sự, hơn nữa trước đây cô ấy còn bị cháu xếp tút tận phía sau trong danh sách bạn bè..." Tôi nghe xong ngẫm nghĩ rất lâu. Đúng vậy, ví dụ như câu hỏi "Ai mới là người bạn thực sự đáng tin cậy của tôi", cũng phải bắt đầu từ điểm tựa mộc mạc, nông cạn nhất để mà tìm lời giải.