Một người bạn trẻ tuổi chừng hai mươi mấy tuổi than thở với tôi rằng: "Ai, nhạt nhẽo quá đi mất!"
Tôi rất hiểu tâm trạng của cậu ấy. Người trẻ tuổi phần lớn đều thích sự oanh oanh liệt liệt, mà chán ghét sự bình bình đạm đạm. Thế nhưng thực tế xã hội mà sinh mệnh cá nhân phải đối mặt, thường không phải do bản thân có thể thay đổi hoặc trốn chạy. Sử gia người Mỹ gốc Hoa Hoàng Nhân Vũ đã đề xướng "Đại lịch sử quan", chủ trương nhìn nhận quá trình lịch sử bằng nhãn quan lâu dài và khoảng cách xa, kỳ thực nguyên tắc này cũng có thể áp dụng vào lịch sử sinh mệnh của mỗi cá nhân. Người bạn trẻ nói với tôi rằng: "Giá mà sinh ra vào thời kỳ chiến tranh kháng Nhật thì tốt biết mấy! Nhất định tôi sẽ tham gia đội du kích đường sắt!" Thế nhưng cậu ấy lại sinh ra vào đúng một thời buổi hòa bình như thế này, mấy ngày nay, bộ phim truyền hình dài tập được phát sóng vào khung giờ vàng trên kênh 1 của Đài Truyền hình Trung ương tuy thể hiện đời sống của quân nhân đương đại, nhưng tên phim lại gọi là "Thời đại hòa bình". Cách đây không lâu, tôi từng viết lời tựa cho cuốn tiểu thuyết dài "Ánh dương nửa đêm" của một nhà văn từ "bể thương trường" trở về bờ, sau khi cuốn tiểu thuyết này được xuất bản, người bạn trẻ nọ đọc xong lại càng thêm oán trách: "Hầy! Năm 92 lúc ấy tôi vừa vào đại học, tốt nghiệp đã là năm 96 rồi, tôi bước ra khỏi cổng trường, đến cơ hội để đi vào "nửa đêm" cảm nhận "ánh dương" cũng chẳng có nữa là!" Ý của cậu ấy là, vào khoảng năm 92, nào là cơn sốt bất động sản, cổ phiếu nguyên thủy, khởi động thị trường tương lai, thành lập công ty dân doanh, cho đến việc phất lên nhờ "sáng kiến", v.v., v.v., cơ hội "xuống biển" làm giàu nhiều vô kể; còn hiện tại, dường như sóng dữ đã không còn, dòng nước đã chảy phẳng lặng, hơn nữa "quy tắc trò chơi" đã dần trở nên tỉ mỉ chặt chẽ, chen một cây kim cũng khó tìm thấy kẽ hở, làm việc theo ý mình chắc chắn sẽ chuốc lấy sự khiển trách, thậm chí sau khi tốt nghiệp đại học muốn tìm một công việc tàm tạm cũng không hề dễ dàng, đành phải tạm gác lại những ảo tưởng lãng mang, đối mặt với những vụn vặt trần thế, rồi bình bình đạm đạm sống qua ngày tính sau vậy.
Tôi không muốn nói với người bạn trẻ rằng: Bình bình đạm đạm mới là tốt, oanh oanh liệt liệt chưa chắc đã hay. Rời xa không gian và thời gian cụ thể mà sinh mệnh đang vướng phải, việc đưa ra những lời bàn tán hay dở về môi trường nhân văn không mang lại ý nghĩa lớn. Không chỉ nhìn từ góc độ "đại lịch sử", đời sống xã hội là một quá trình co giãn nhịp nhàng, tức là tiến triển có lúc oanh liệt, có lúc bình đạm, mà ngay cả nhìn từ "giai đoạn tiểu lịch sử" mà một đời người gặp phải, thì thường cũng có lúc sóng gió cuồn cuộn, có lúc gợn sóng lăn tăn, thậm chí trong khoảng thời gian đó còn có lúc tĩnh lặng như tờ. Đối với người bình thường mà nói, cho dù là thuận theo hiện thực hay thách thức hiện thực, tiền đề đều phải là nhận thức rõ hiện trạng. Người bạn trẻ chỉ trích tình hình trước mắt là bình đạm, quả thực có lý do của cậu ấy. Mấy ngày trước, hai chúng tôi từng cùng nhau theo dõi buổi phát sóng trực tiếp Giải vô địch điền kinh thế giới lần thứ VI tổ chức tại Athens, thông tin truyền tải qua màn hình giống như một hình thu nhỏ cho thấy "toàn bộ thế giới đang dần trở nên bình đạm". Tại giải vô địch thế giới với quy mô lớn lần này, vậy mà lại chẳng thể phá nổi dù chỉ là một kỷ lục thế giới, không chỉ những nhà vô địch trước đây ngã ngựa rất nhiều, mà ngay cả những người không ngã ngựa, thành tích của họ phần lớn cũng kém hơn so với trước đây. Bubka của Ukraina tuy tạo ra một tiền lệ "sáu lần vô địch liên tiếp", thế nhưng khoảnh khắc nhảy sào qua xà của anh ta thực sự không hề phóng khoáng chút nào, có một lần còn cầm gậy nhảy chui qua dưới xà, dáng vẻ vô cùng chật vật, hơn nữa thành tích giành huy chương vàng của anh ta lại thấp hơn kỷ lục thế giới do chính mình tạo ra tận 13 centimet!
Đã đối mặt với thế sự bình đạm, chi bằng hãy đắm mình trong sự bình đạm mà dũng cảm tiến bước thôi! Bình đạm cũng có cái lợi của bình đạm, đó là tuy khả năng mạo hiểm đầu cơ ăn xổi ở thì để đạt được công danh sự nghiệp đã giảm bớt, nhưng khả năng từng bước vững chắc, đi chắc đánh chắc, cẩn trọng chu đáo, tận tâm tận lực dựa vào bản lĩnh thật, công phu thật để lập công lập nghiệp trái lại sẽ được nâng cao. Hơn nữa xét trên toàn bộ xã hội, thời thế bình đạm có lẽ càng có lợi cho việc tiến lên từng bước trong sự ổn định, đặc biệt là có thể bình tĩnh hòa khí để định hình và kiện toàn "quy tắc trò chơi", khiến cho pháp chế được thắt chặt và lan tỏa đến từng ngóc ngách của xã hội, xua tan sự nôn nóng, hóa giải nỗi âu lo, bớt đi thiên đường của những nhà mạo hiểm, thêm vào không gian sinh trưởng yên bình cho những nhân vật cỏn con.
