Hơn 40 năm trước, tôi cùng cha mẹ sống trong một khu tập thể cơ quan, nơi đó là một tứ hợp viện điển hình. Phía ngoài cửa sổ gian phòng bên nhà tôi có một cây hợp hoan cao lớn. Một ngày Chủ nhật nọ, bỗng có một ông lão lạ mặt đi vòng quanh cây hợp hoan ấy, lại xoa vuốt vỏ cây, nhặt những bông hoa rơi trên đất, kẹp vào kẽ ngón tay, ngửi mãi không thôi, sau đó liền đứng ngẩn ngơ dưới gốc cây. Lúc ấy tôi đang đeo khăn quàng đỏ, chơi đùa trong sân, cảm thấy ông ta vô cùng khả nghi, liền đi qua hỏi ông tìm ai? Ông ấy nói tìm chính là cây này, cây này là do cha ông dẫn ông tự tay trồng xuống. Tôi lập tức chạy ù về nhà, báo cáo với bố, nói ngoài kia có một ông lão, đang định phản công đảo toán đấy! Bố liền bước lại gần cửa sổ nhìn ra ngoài, tôi giục bố ra ngoài đuổi ông ta đi, lúc này, ông lão ấy cũng cầm một chùm hoa rời đi.
Bố nói với tôi, ông nhận ra ông lão đó là người ở Phòng Tham sự Quốc vụ viện, không quen, nhưng chắc chắn không phải người xấu. Khu viện này vốn là cố trạch nhà ông ấy, có tình cảm với cây hợp hoan này, không kìm được nên đến thăm nom một chút, thuộc về tình người thường tình, không cần phải đi can thiệp ông ấy.
Phong mạo cố đô Bắc Kinh, cho đến 50 năm trước, vẫn có thể khái quát bằng câu "nửa thành tường cung nửa thành cây". Mọi người hiện nay vẫn còn bàn tán say sưa về văn hóa hồ đồng tứ hợp viện, thế nhưng đa phần chỉ tập trung sự chú ý vào hình thái kiến trúc của hồ đồng tứ hợp viện Bắc Kinh, còn đối với văn hóa cây xanh của hồ đồng tứ hợp viện, hình như vẫn chưa đủ coi trọng.
Những cây che bóng trong hồ đồng thuộc cây công cộng, ở đây tạm thời không bàn tới. Cây cối trong tứ hợp viện, trong quá khứ là cây tư gia thuộc về chủ nhà, những cây tư gia đó thường do đời chủ nhà đầu tiên tự tay lựa chọn giống cây, và trong đó ít nhất có một cây là do chính tay họ trồng xuống. Các giống cây thường gặp nhất trong tứ hợp viện có hòe, du, dương, liễu, thông, bách, trắc, táo, lê, mơ, đào lông, óc chó, hồng, hương xuân, đinh hương, hải đường v.v.
Cây cối trong tứ hợp viện không chỉ dùng để che bóng, ngắm cảnh, cũng không chỉ để lấy hoa, lá, quả ăn, mà thường còn tạo thành mối quan hệ đặc biệt nào đó với chủ nhân, hoặc hàm chứa ý nghĩa kỷ niệm, hoặc bày tỏ một loại tâm nguyện nào đó, hoặc phù hợp với tính cách chủ nhân, thể hiện ra một phong cách văn hóa theo đuổi có chủ ý nào đó.
Gần đây tiếp tục nghiên cứu Tào Tuyết Cần và Hồng Lâu Mộng, tôi đặc biệt chú ý đến văn hóa cây cối của nhà họ Tào và đặc tính mỹ học lấy cây ví người, tạo dựng ý thơ trong Hồng Lâu Mộng. Cụ cố của Tào Tuyết Cần là Tào Tỉ khi nhậm chức ở Nam Kinh, đã tự tay trồng một cây luyện thụ trong hoa viên, sau đó ông nội của ông là Tào Dần đối với cây này vô cùng nâng niu yêu quý, còn vẽ tranh đề thơ, tập hợp thành bốn năm quyển lớn, các văn hào danh lưu thời đó, hầu như đều tham gia vào việc này. Luyện thụ vốn không phải là giống cây quý hiếm, hoa của nó lại càng không lóa mắt, hơn nữa quả kết ra vị rất chát đắng, Tào Tỉ tay trồng, Tào Dần vịnh thán, dụng ý của họ đều ở chỗ giáo huấn con cháu chớ quên thân thế cay đắng khổ sở của mình với tư cách là nô bộc nhà bao y người Mãn Châu.
Trong Hồng Lâu Mộng không viết đến cây luyện thụ, điều đó cho thấy nó vốn không phải là gia sử của nhà họ Tào, thế nhưng lại hết lần này đến lần khác thông qua những chi tiết như Lại ma ma trong sách cảm thán với con cháu rằng "Các người thì biết cái chữ 'nô tài' ấy viết như thế nào đâu" v.v., đem sự thăng trầm ngộ tính của nhà họ Tào in đậm lên từng câu từng chữ.
Đại Quan Viên trong Hồng Lâu Mộng, Di Hồng Viện nơi Gia Bảo Ngọc ở trồng hai cây đường tháp, Tiêu Tiềm Quán nơi Lâm Đại Ngọc ở trúc xanh thành cụm "đuôi phượng sum suê", hiên Thu Sảng phía sau hành lang nơi Thám Xuân ở trồng đầy ngô đồng, Lũng Thúy Am nơi Diệu Ngọc ở hoa mai đỏ nở rộ giữa tuyết trắng mùa đông, bao gồm Viện Hoành Vu nơi Tiết Bảo Thoa ở không trồng cây cối mà chỉ trồng đủ loại hương thảo, tất cả đều gắn liền với tính cách vận mệnh của nhân vật.
Văn hóa truyền thống Trung Quốc thông qua các loại phương thức để lại cho chúng ta di sản phong phú, di sản cây xanh trong số đó cũng vô cùng phong phú, ví như Kỷ Hiểu Lan đời Thanh đã để lại cho chúng ta thơ văn, để lại những giai thoại thú vị đủ để người ta bàn tán xuyên tạc trong phim truyền hình ngày nay, cũng để lại một gốc hoa tử đằng mà đến nay mỗi độ xuân về hoa như thác đổ, cái đó không chỉ có giá trị thưởng ngoạn, mà còn đượm nồng một thứ phong cách tao nhã hun đúc đời sau.
Bảo vệ văn hóa tứ hợp viện, trong đó cũng nên bao hàm nội dung bảo vệ văn hóa cây xanh tứ hợp viện. Trong bộ phim truyền hình "Cuộc sống hạnh phúc của Bần chủ Trương Đại Dân", chúng ta có thể thấy cảnh tượng tứ hợp viện Bắc Kinh ngày nay đã rơi vào cảnh viện ở chung chen chúc chật chội, trong đó có một chi tiết là Trương Đại Dân buộc phải ôm trọn một cây cổ thụ vào trong căn nhà nhỏ do chính mình cất cơi nới thêm, ý nghĩa ngôn từ của những khung hình đó vô cùng phong phú.
Nếu chúng ta còn không nỗ lực bảo vệ cây cối trong hồ đồng tứ hợp viện Bắc Kinh, thì đến khi leo lên đỉnh Cảnh Sơn phóng tầm mắt nhìn toàn thành phố, sẽ không còn cảnh quan "nửa thành cây" nữa, cho dù có thể nhìn thấy rất nhiều "rừng tòa nhà" vươn cao lên, e rằng trong lòng cũng không thể thoải mái nổi.
Bây giờ, trồng một cây của chính mình ở nơi mình sinh sống, đối với người Bắc Kinh — mà cũng không chỉ là người Bắc Kinh, ở từng khu vực kinh tế đang phát triển, hoàn cảnh của mọi người đại trí đại quan đều giống nhau — cơ bản là một việc có thể ao ước mà khó lòng thực hiện được.
Đối với cư dân thành thị mà nói, thông qua việc nộp thuế, rồi để các cơ quan liên quan dùng tiền thuế để tạo dựng không gian xanh công cộng mọi người cùng chia sẻ, trồng cây cối hoa cỏ thuộc về tất cả mọi người, là mô hình mới của sự phát triển xã hội. Nhưng tôi cho rằng, để một con người ít nhất thiết lập mối quan hệ riêng tư hơn với một cái cây, hồ đồng tứ hợp viện Bắc Kinh này — mà cũng không chỉ là hồ đồng tứ hợp viện Bắc Kinh — ở tất cả những nơi mà dân tộc chúng ta sinh sôi nảy nở qua nhiều thế hệ, thực ra đều có truyền thống văn hóa tự tay trồng cây tư gia để truyền lại cho đời sau.
Cây sống thọ hơn người, người trước trồng cây, người sau hóng mát, trồng một cây của chính mình, gửi gắm chí hướng tình cảm, để lại cho thế hệ sau thậm chí là rất nhiều thế hệ, để họ sinh ra những suy nghĩ nghiêm túc, ý thơ tiêu dao dưới bóng cây, truyền thống này không thể vứt bỏ.
Báo chí đưa tin, có thành phố bố trí những khu rừng khác nhau ở ngoại ô, có khu dùng để cho các cặp vợ chồng mới cưới trồng cây kỷ niệm, hoặc khi sinh con hay con bắt đầu đi học thì trồng cây kỷ niệm; có khu dùng để mai táng, chôn tro cốt dưới gốc cây, người chết niết bàn từ trong cây, người tưởng nhớ nhìn cây sinh tình, đây đều là những phương thức biến hóa rất hay.
Tham gia các hoạt động trồng rừng gây quỹ mang tính ích lợi công cộng, tự nhiên nên tích cực. Giả sử có một mảnh vườn do chính mình chi phối, thì nên hào hứng trồng một cái cây mà mình yêu thích.
Gần đây tôi có một phòng sách ở vùng ngoại ô xa, ngoài cửa sổ có một mảnh đất trống có thể trồng cây, vợ giúp tôi trồng một cây hợp hoan, đây vừa là sự tiếp nối với khoảng thời gian tuổi thơ của tôi, cũng có nghĩa là tình nghĩa 30 năm của vợ chồng chúng tôi nên được kéo dài. Cây này còn có tên là mã anh hoa, việc viết lách của tôi, vẫn đang ở trạng thái cỡi ngựa khó xuống, vậy thì hãy tiếp tục lay động mã anh, tiếp tục tiến về phía trước.
Người dân Bắc Kinh lại gọi nó là nhung tuyến hoa, tôi càng thích cái hơi thở bình dân trong cái tên thân mật ấy, tự cổ vũ bản thân đem con chữ dâng hiến trọn vẹn hơn cho cộng đồng bình dị. Nhưng vợ tôi đã tra sách, lại tìm ra căn cứ cho thấy hương thơm đặc biệt vào mùa hoa của cây này có thể trị giận dỡ tiêu bực tức, cô ấy phê bình gần đây tính khí tôi nôn nóng cáu gắt, hy vọng tôi có thể điều hòa tâm lý cảm xúc của mình ở ngay bên cạnh cái cây này, ý tứ tao nhã thật cảm động, sao có thể không nghe theo chứ? Trồng một cây của chính mình, thực ra cũng chính là thanh lọc một trái tim của chính mình vậy!
