Ngày nay, những từ ngữ mang chữ "cao" xuất hiện với tần suất rất lớn trên báo chí: công nghệ cao, tiêu chuẩn cao, đẳng cấp cao, nhân tài cao cấp, thủ khoa thi đại học, học vấn cao, cổ cồn trắng cao cấp, lương năm cao, thu nhập cao, đãi ngộ cao, khu dân cư cao cấp, nội thất bài trí cao cấp, đồ đạc cao cấp, phong cách cao quý, phẩm vị cao nhã, thưởng cao, giá tăng cao, bay cao, lợi nhuận cao, kỳ vọng cao...
"Nước chảy chỗ trũng, người hướng chỗ cao", việc con người khao khát cuộc sống của mình "lên một tầng cao mới" vốn là tâm lý hợp tình hợp lý, hơn nữa, đây cũng chính là động lực nguyên bản thúc đẩy nền văn minh vật chất và tinh thần của toàn xã hội. Từ cuối thập niên 70 của thế kỷ trước đến nay, đất nước ta thực hiện cải cách mở cửa, sang nửa sau thập niên 80 lại tiếp tục đẩy mạnh kinh tế thị trường, đại đa số mọi người trong xã hội đều được hưởng lợi ở những mức độ khác nhau. Nước lên thì thuyền lên, tầm mắt con người mở rộng, dục vọng được giải phóng, những tiêu chuẩn đặt ra cho chất lượng cuộc sống của bản thân và gia đình cũng theo đó mà tăng vọt nhanh chóng. Trong số đó, không thiếu những kẻ "có chí thì nên", nhưng cũng có rất nhiều người "đứng núi này trông núi nọ", ham cao chuộng xa. Vốn dĩ là niềm khao khát vô cùng tốt đẹp, nhưng bởi vì dục tốc bất đạt, dẫn đến tâm lý lo âu, hành vi mất kiểm soát, tự biến vở hài kịch định sẵn trong "kịch bản" cuộc đời mình thành một tấn bi kịch.
Hai người học trò cũ của tôi nảy sinh tình yêu vào giai đoạn lịch sử "lên núi xuống làng", hơn mười năm trước kết thành phu thê, nay con trai yêu quý của họ đã học đến cấp ba. Tôi và họ vẫn luôn giữ liên lạc, thỉnh thoảng tôi cũng ghé nhà họ ngồi chơi đôi lát, họ vẫn như năm xưa, hễ có phiền muộn gì đều sẵn lòng giãi bày với tôi. Đêm mấy hôm trước, trời gần như đã điểm giờ Tý, tôi đang ngồi viết lách bên máy tính như thường lệ thì bỗng chuông điện thoại reo vang. Nhấc máy lên nghe, đầu dây bên kia là người chồng trong đôi vợ chồng ấy, giọng thở hổn hển nói: "Thầy Lưu, bây giờ thầy có thể tiếp em được không?" Tôi đương nhiên đồng ý, hóa ra nhà anh đã xảy ra chuyện lớn! Tối hôm đó, anh phát hiện con trai báo khống điểm thi, một phen giận dữ bèn hất cả bát mì đang ăn dở vào người con. Người vợ vốn cũng đang giận con, thấy anh mất kiểm soát lại quay sang xung đột với chồng. Giữa lúc hai vợ chồng cãi vã kịch liệt, đứa con tủi hờn bỏ nhà đi bụi. Hai người phát hiện ra lại vội vã chạy đi tìm kiếm khắp nơi, sau cùng nhờ gọi một loạt cuộc điện thoại mới biết con đã chạy sang nhà bà dì... Lúc anh đứng bên bốt điện thoại công cộng ngoài đường xin tôi cho gặp, người vợ đã sang nhà dì để gặp con, nhưng kiên quyết không cho anh đi cùng. Theo lời vợ kể, lúc cãi lại bố, thằng bé đã hét lên một câu: "Tôi liều mạng với ông!" Lúc ấy trong đầu anh lửa giận bốc ngút trời nên không nghe rõ... Ngồi trước mặt tôi, anh thẫn thờ mất hồn, lẩm bẩm tự hỏi: "Sao lại thành ra nông nỗi này? Thằng bé định liều mạng với em thật sao? Cô ấy sẽ ly hôn với em ư?"
Tôi gặng hỏi cặn kẽ người cha đã ngoài bốn mươi tuổi ấy, mới vỡ lẽ ngọn nguồn của vụ mâu thuẫn gia đình này rốt cuộc nằm ở đâu — chỉ vì cách biệt đúng một điểm trong bài thi môn Vật lý của con trai! Bản thân họ thời thanh xuân không có cơ hội tiếp nhận nền giáo dục chính quy, công việc hiện tại đang làm đều rất đỗi bình thường, bởi vậy họ dồn hết lý tưởng đời mình về việc có học vấn cao, địa vị cao lên người đứa con. Công bằng mà nói, đứa con cũng vô cùng nỗ lực. Họ yêu cầu con trong các kỳ thi bất luận môn nào cũng tuyệt đối không được dưới 90 điểm, và thằng bé dường như về cơ bản đều đạt tiêu chuẩn. Nhưng trong kỳ thi Vật lý gần đây nhất, thằng bé chẳng may chỉ được 89 điểm, vì sợ bị mắng nên nói dối là 90. Người cha đòi hỏi ở con còn khắt khe hơn mẹ, yêu cầu mỗi lần thi đều phải đạt điểm cao hơn lần trước. Anh nhớ lần trước con thi Vật lý được 91 điểm, lần này kém một điểm vốn đã đáng trách, sau khi gọi điện cho giáo viên dạy Lý mới biết con thực chất chỉ được 89 điểm, lại còn dám nói dối, chuyện này làm sao chịu nổi! Kết quả là, lần này mọi chuyện bị xới tung lên nghiêng trời lệch đất, một gia đình êm ấm dường như đang ngấp nghé bên bờ vực vỡ tan.
Trong đêm tĩnh mịch, tôi ngồi trò chuyện tỉ mỉ với anh, thế nhưng rất khó để lập tức khiến anh bình tâm lại. Anh trút nỗi lòng như thác đổ. Anh bảo, bây giờ nhà trường bắt đầu thực hiện "giảm tải", nhưng không ít giáo viên, đặc biệt là những bậc phụ huynh như anh, trong lòng rất khó trút bỏ nỗi âu lo. Bởi lẽ, ngay lúc báo chí tuyên truyền "giảm tải" thì dường như lại càng tăng cường quảng bá về công nghệ cao, học vấn cao, nhân tài cao cấp, lương bổng cao ngất ngưởng cùng những "nhân vật thành đạt". Dạo gần đây lại có thêm khái niệm "nhà trí bản", ngụ ý rằng ngày nay dựa vào tư bản để làm giàu đã lỗi thời, phải dựa vào "trí bản" mới mong nổi trội hơn người. Anh và vợ thuộc thế hệ chẳng thể trở thành "nhà tư bản" mà cũng chẳng có hy vọng làm "nhà trí bản", đã bỏ lỡ cơ hội khẳng định giá trị đời người bằng cách "thành gia lập nghiệp", thế nên bây giờ bằng mọi giá phải để con trai bước lên "chuyến tàu thời đại" để trở thành "nhà trí bản", chen chân vào hàng ngũ "nhân vật thành đạt"...
Trong lúc đối thoại, tôi cũng thỉnh thoảng sắp xếp lại dòng suy nghĩ của bản thân. Tôi kiên quyết ủng hộ việc nhà trường "giảm tải" cho học sinh. Tôi cho rằng, muốn thực sự làm được "giảm tải", mấu chốt nằm ở chỗ phải xác định được giá trị đời người của những "con người bình phàm". Kỳ thi đại học sau này e rằng vẫn phải "lấy điểm chọn hiền tài", bởi vì tuy "bình đẳng trước điểm số" có những hạn chế nhất định, song xét cho cùng vẫn có thể bảo vệ quyền lợi của những người bình thường không quyền không thế, không chỗ dựa không gia thế tốt hơn nhiều so với những phương thức nghe qua vô cùng lý tưởng nhưng khi triển khai ắt sẽ nảy sinh càng nhiều tệ đoan, chẳng hạn như "tiến cử" hay "đánh giá toàn diện". Nhưng dẫu ở các quốc gia phát triển trên thế giới, cũng đâu phải ai ai cũng học đại học. Đặc biệt là ở đất nước chúng ta, người được học đại học trong một thời gian dài nữa vẫn sẽ chỉ là thiểu số trong số những người cùng trang lứa. Hơn nữa, dẫu có vào đại học cũng đâu phải ai cũng theo học những ngành khoa học công nghệ mũi nhọn nhất, chẳng thể ai nấy đều trở thành nhân tài trong lĩnh vực vi điện tử, không thể ai cũng thành thạc sĩ, tiến sĩ, đều thành "nhà trí bản" để khởi nghiệp mưu cầu lợi nhuận, càng không thể ai ai cũng trở thành những nhân vật tầm cỡ như Bill Gates. Truyền thông của chúng ta trong việc tuyên truyền định hướng phương diện này có lẽ có chỗ chưa ổn thỏa, ít nhất là giữa tuyên truyền "giảm tải" và "nhà trí bản" vẫn chưa dung hòa thành một logic thống nhất. Tôi khuyên cậu học trò cũ của mình chớ nên quá coi trọng những hồi trống lệnh rộn ràng hợp thời trên truyền thông, trước hết hãy tự hạ tiêu chuẩn giá trị cuộc đời mình từ thang đo cao vời vợi xuống một vị trí phù hợp hơn với thực tế gia đình, đặc biệt là kỳ vọng đối với con trai, không cần thiết phải đặt ra quá cao. Trên cõi đời này làm gì có đạo lý nào chỉ cho phép bước sau cao hơn bước trước, không cho phép chùng xuống, không cho phép gập ghềnh, chỉ được thành công chứ không được thất bại? Ngay cả sự nghiệp của Bill Gates cũng có lúc thịnh rồi suy, hiện giờ ông ấy cũng đang vướng cả đống rắc rối đấy thôi! Chúng ta không mong nghèo khó, cự tuyệt một cuộc sống thiếu tôn nghiêm, không từ bỏ bất cứ cơ hội nào để nâng cao chất lượng sống của bản thân, nhưng nếu ta có thể gặt hái chút thành tựu nhỏ trong sự nghiệp, vật chất đạt mức khá giả, tinh thần khỏe mạnh vui tươi, thì dẫu không được coi là "nhân vật thành đạt", chẳng làm nổi "nhà trí bản", chỉ là một phần tử bình thường trong xã hội, phỏng có gì đáng tiếc nuối đâu? Thậm chí, đi làm chỉ là làm công ăn lương cho ông chủ, tan sở về lại có một mái ấm dịu dàng, tiền bạc không nhiều nhưng đủ tiêu, danh tiếng xã hội bằng không nhưng có người thân yêu thương mình và vài ba người bạn tốt không cần quá đông, thế cũng đã coi là một cuộc đời quá đỗi tốt đẹp rồi!
Cậu học trò cũ của tôi dần dần bình tĩnh lại. Tôi đọc cho anh nghe một bài từ "Hoán Khê Sa" của văn hào thời Tống là Tô Thức, câu kết chính là "Nhân gian hữu vị thị thanh hoan", tôi khuyên anh hãy nghiền ngẫm cho thật kỹ. Khi Tô Thức viết bài từ này, ông đang bị giáng chức, rời xa trung tâm quyền lực của xã hội, chẳng thể sống cuộc đời phú quý ăn ngon mặc đẹp, thế nhưng ông lại tìm thấy chất thơ của cuộc sống từ chén trà xuân bình dị cùng đĩa rau xanh thanh đạm, để rồi rút ra kết luận: "Thứ có phong vị nhất trên nhân gian chính là niềm vui sống thanh đạm, tĩnh tại."
Một tuần sau tôi đến nhà họ, vừa bước vào cửa đã thấy một chậu thiết mộc lan mới mua. Trước khi đón tôi vào, người vợ đang ngồi thoải mái trên sô pha xem chương trình tạp kỹ trên truyền hình, còn hai cha con đang ngồi trong căn phòng nhỏ chơi cờ ca-rô. Sau khi tôi an tọa, con trai đóng cửa phòng chuyên tâm học bài, hai vợ chồng tắt tivi, ngồi uống trà trò chuyện với tôi. Chúng tôi đều không nhắc lại cái đêm kinh hồn bạt vía ấy nữa. Anh kể rằng đã dành dụm đủ tiền, mùa hè này sẽ lắp điều hòa, chị cười bảo cả nhà còn dự định đi chơi một chuyến ở Vườn thực vật Hương Sơn. Hai người nhắc đến việc đang cùng con trai bàn bạc xem sang năm nên thi vào trường đại học nào, thằng bé tỏ ra hứng thú với ngành thực vật, có lẽ học ngành đó chẳng thể trở thành "nhà trí bản", chẳng thể phát tài, nhưng một người nếu có thể gắn kết nghề nghiệp với sở thích của mình, há chẳng phải sẽ có được niềm hạnh phúc vượt ngoài danh lợi hay sao? Họ vẫn đang kỳ vọng vào một cuộc sống tốt đẹp hơn, nhưng đã bớt đi nỗi bồn chồn so đo mù quáng, thêm vào đó tinh thần thực tế "liệu cơm gắp mắm", trở về với sự bình phàm, tận hưởng cuộc sống ấm êm... Trong tổ ấm chan chứa tình thương ấy, lòng tôi ngân nga như một khúc ca câu danh ngôn muôn thuở: Nhân gian hữu vị thị thanh hoan...
