Hôm ấy nhận lời mời của Kênh 10 Đài Truyền hình Trung ương đến thu hình cho một chương trình, thu xong đang đi về phía cổng lớn, đột nhiên nghe thấy có người gọi tôi đằng sau. Tôi ngoảnh đầu nhìn kỹ, chợt giật mình cất tiếng reo mừng, lòng dâng trào cảm xúc, thì ra là chị Cốc Văn Quyên đã lâu không gặp. Chị bảo: "Chị nhìn cái lưng là biết ngay chú rồi!" Nhưng khi nhìn chính diện mặt tôi, chị cười nói: "Già rồi già rồi..." Nụ cười của chị vẫn mang chút nét giễu nhợt như năm xưa, đầu hơi lắc lắc. Tôi không nỡ nói rằng tôi thấy chị đã lùn đi, chỉ cúi đầu nhìn chị cười trừ. "Không gian xanh" của Kênh 10 thuê phòng dựng rạp thu hình ở nhà khách đơn vị nơi chồng chị Cốc công tác, ký túc xá của chị Cốc cũng ở trong khu ấy, vừa hay xuống nhà đi dạo nên chúng tôi tình cờ gặp nhau.
Tôi bảo chị Cốc là mình đã đến tuổi nhị thuận, lông mày chị nhướng lên, có lẽ đang tính nhẩm hồi hai chị em mới quen nhau tôi mới bao nhiêu tuổi. Có thể chị cũng nhận ra tôi đang tính nhẩm lúc đó chị mới bao nhiêu tuổi, liền sảng khoái nói: "Năm nay chị 73 rồi, nghỉ hưu lâu rồi!" Trong lòng chúng tôi đều cuộn trào sóng gió mây khói của chuyện cũ, nhưng nhất thời lại chẳng biết bắt đầu từ đâu. Tôi chỉ thốt ra một câu: "Năm xưa chị có ơn với em..." Chị cũng chẳng nhún nhường, vẫn nở nụ cười rạng rỡ. Có thể thấy chị đang mừng cho tôi, chỉ vì tôi vẫn tiếp tục sự nghiệp đã bắt đầu từ 24 năm trước mà không dừng lại, chị đã mừng cho tôi rồi. Sự vui mừng này của chị thực sự lại là một lần nữa ban ơn đức cho tôi.
Cuộc gặp gỡ tình cờ với chị Cốc đã gợi lại trong tôi biết bao hồi ký cùng những nỗi niềm phức tạp.
24 năm trước, tức năm 1978, đó là một năm lịch sử chuyển mình quyết liệt. Tháng 11 năm 1977, tôi xuất bản truyện ngắn "Chủ nhiệm lớp", rồi đến mùa xuân năm 1978 lại xuất bản các truyện ngắn "Vị trí của tình yêu" và "Tỉnh lại đi, em trai". Ban biên tập và các biên tập viên tạp chí đương nhiên đóng vai trò then chốt trong việc đưa những tác phẩm này ra đời, nhưng để quảng bá tác phẩm thì còn cần một kênh rất quan trọng, đó là phát thanh trên đài. Thời đó những tác phẩm của tôi, cũng như tác phẩm của một số nhà văn khác như "Vết sẹo" của Lô Tân Hoa, "Sứ mệnh thần thánh" của Vương Á Bình, "Tôi nên làm thế nào" của Trần Quốc Khái v.v., được gọi là "văn học vết sẹo", vốn gặp phải nhiều tranh cãi. Trước khi đồng chí Đặng Tiểu Bình trở lại chính trường, lãnh đạo tối cao khi đó vẫn đang nhấn mạnh "hai cái tuyệt đối", từ lĩnh vực lý luận đến lĩnh vực văn học, dòng chảy giải phóng tư tưởng liên tục gặp trở lực. Các tạp chí văn học, phụ trương báo chí thời đó khi đăng tải những tác phẩm như vậy, đặc biệt là Ban Văn nghệ của đài phát thanh khi đọc diễn cảm hoặc chuyển thể thành kịch phát thanh, đều phải gánh chịu rủi ro nhất định, phải có bản lĩnh, khí phách, sự nhiệt tình và thậm chí là niềm say mê mới có thể nhanh chóng cho phát sóng. Chính trong hoàn cảnh đó, với tư cách là biên tập viên Ban Văn nghệ của Đài Phát thanh Nhân dân Trung ương, Cốc Văn Quyên đã liên tục biên tập và thu âm các tác phẩm "Chủ nhiệm lớp", "Tỉnh lại đi, em trai" của tôi cùng tác phẩm của các nhà văn khác, giúp cho những người lúc đó chưa thể kịp thời đọc báo chí, đặc biệt là những thanh niên còn đang cắm bản ở nông thôn hoặc ở các binh đoàn sản xuất kiến thiết biên cương, từ làn sóng điện có thể lập tức nghe được những âm thanh hoàn toàn khác biệt với thời "băng bốn tên", đến mức ấn tượng sâu sắc khó quên suốt đời. Về sau có những khán giả như thế gặp lại tôi, đã kể chi tiết với tôi về tình hình lúc đó. Thời đó ở nông thôn lắp rất nhiều loa phóng thanh, trên cột điện ngoài đồng cũng có. Trước khi "băng bốn tên" sụp đổ, những chiếc loa phóng thanh đó ngập tràn những âm thanh nghiêm sát như "phê Khổng", "phê Đặng". Tuy âm thanh trong năm 1977 đã có thêm nội dung phê phán "băng bốn tên", nhưng vẫn đang khẳng định Đại cách mạng Văn hóa giai cấp vô sản. Thời đó người ta chuộng chỉnh âm lượng loa phóng thanh lên mức tối đa, sóng âm phát ra cuồn cuộn lan tỏa trên cánh đồng bao la, gặp đồi núi thung lũng còn phát ra tiếng vang rầm rộ, xuyên qua thính giác mang đến cho tâm hồn sự chấn động không thể né tránh. Cho nên, giữa mùa xuân năm 1978, đột nhiên có một ngày họ từ chiếc loa phóng thanh ấy nghe được chương trình do Cốc Văn Quyên và đồng nghiệp biên tập thu âm, nội dung đưa ra sự nghi vấn đối với "Cách mạng Văn hóa", tuyên bố tình yêu có vị trí hợp lý trong đời người, nhạc nền xuất hiện giai điệu "Vận mệnh" của Beethoven, lại có tiếng thì thầm dịu dàng cùng tiếng đàn trữ tình, điều này khiến họ giữa cánh đồng vừa ngạc nhiên vừa vui mừng khôn xiết, "thời thế sắp thay đổi rồi", họ cũng nhờ đó mà giải phóng tâm tư thanh xuân muốn cầu biến đổi, bước vào cái mới. Lắng nghe trên những cánh đồng như thế, họ cảm nhận được niềm vui và sự kích động khi được khai sáng, thế là họ ghi nhớ tên của những tác phẩm và tác giả ấy. Rất nhiều thanh niên như vậy là nghe phát thanh trước, rồi mới đi tìm báo chí sách vở để đọc phần chữ tương ứng. Đến nay, có nhà lịch sử văn học có thể nói đó còn chưa phải là văn học, có nhà phê bình có thể giễu cợt những văn bản ấy thô cứng ngây thơ, bản thân chúng tôi cũng có thể chân thành khiêm tốn nhiều lần tuyên bố rằng lúc đó thực sự còn chưa bước qua ngưỡng cửa văn học, nhưng tất cả những điều này không thể thay đổi một sự thật cơ bản: đó là một số người bao gồm cả tôi, thời đó nhờ vào cơ duyên thời đại, dòng chảy tư tưởng, sự phục hồi của văn học, lại thêm có sự nâng đỡ của sóng phát thanh như vậy mà nổi tiếng một thời, nô nức bước vào văn đàn, số phận đã có bước ngoặt lớn. Tuy về sau cùng với sự trôi đi của thời gian, mỗi người chúng tôi đều có những thăng trầm buồn vui riêng, nhưng sự thật này, dù khi nhớ lại là tự hào hay thẹn thùng, thì cũng đã khắc sâu vào vòng năm lịch sử, không thể sửa đổi.
Cuối năm 1978, Hội nghị Trung ương 3 khóa XI của Đảng Cộng sản Trung Quốc thắng lợi tốt đẹp, đại thế cải cách mở cửa bước đầu được định hình, dòng chảy văn học cuồn cuộn lao đi. Tuy tranh luận không ngừng, sóng gió không ít, nhưng tâm thái con người ngày càng lạc quan dũng cảm tiến lên. Khi ấy những vở kịch phát thanh do Cốc Văn Quyên chuyển thể thu âm có thể nói là phát sóng vở nào nổi tiếng vở đó, tác phẩm nhờ vậy mà lan truyền rộng rãi. Trong các hoạt động chấm giải văn học, đó lại trở thành một lá phiếu khổng lồ vô hình, tác phẩm nhờ vậy mà đoạt giải, nhà văn nhờ vậy mà được hưởng phúc, người chưa phải là hội viên Hội Nhà văn Trung Quốc thì có hy vọng lập tức được kết nạp, có cơ hội được cử đi nước ngoài thăm quan, nơi công tác thậm chí còn thưởng cả nhà ở. Tôi nhớ thời đó một số nhà văn gặp Cốc Văn Quyên thật là tươi cười như hoa, không biết nên làm nũng thân cận với chị thế nào cho phải. Còn từng có người lén lút đến hỏi tôi: "Rốt cuộc phải làm thế nào mới được Cốc Văn Quyên ưng ý (chuyển thể tác phẩm để phát sóng) chứ?" Thời đó trong các hoạt động thường do các lãnh đạo Hội Nhà văn như Phùng Mục chủ trì, tôi lại thấy có người chỉ vào tấm lưng Cốc Văn Quyên rỉ tai nói nhỏ với người bên cạnh: "Chính là cô ấy đấy..." Giống như vừa nhìn thấy một vị Phật sống vậy.
Nhưng đến sau năm 1983, có lẽ vì phim điện ảnh mới dần dần nhiều lên, mà phần lớn lại được chuyển thể từ tiểu thuyết mới, tivi bắt đầu phổ biến, phim truyền hình cũng bắt đầu sôi động, nhiều phim truyền hình cũng lấy đề tài từ tiểu thuyết, kịch phát thanh trong hoàn cảnh này dần dần không còn hiếm hoi như trước nữa. Thế là sự vây quanh quấn quýt của giới văn học đối với Cốc Văn Quyên có vẻ như cũng từng bước biến thành xa cách. Đến sau năm 1985, nhiều nhà văn trẻ mới nổi đã không còn rõ Cốc Văn Quyên là nhân vật phương nào. Bản thân tôi cũng chẳng buồn giữ liên lạc với Cốc Văn Quyên, chị rốt cuộc còn đang chuyển thể thu âm những kịch phát thanh gì, tôi không rõ cũng chẳng muốn lắng nghe nữa.
Thời thế đổi thay, thói đời nóng lạnh, những từ ngữ này chúng ta đã dùng đến nhàm rồi, nhưng thực sự thấm khía nỗi đời trong những chữ nghĩa ấy lại chẳng phải chuyện dễ dàng. Không phải chúng ta quá trì độn, mà có lẽ lại là quá khôn lỏi. Trong giai đoạn mà các nhà lịch sử văn học gọi là "văn học thời kỳ mới", số giới báo chí đóng góp cho sự phục hồi và phát triển văn học lúc đó là rất nhiều. Người tôi còn nhớ có phóng viên Chân Khánh Như của Hãng thông tấn Trung Quốc (nay ông dùng bút danh Chân Thành), có khi trong một ngày ông gửi ra hải ngoại mấy bài đưa tin về sự hưng thịnh trở lại của văn học Trung Quốc, như phát biểu của Ba Kim, thơ mới của Ngải Thanh, sự trở lại của Đinh Linh, sự sửa sai của Vương Mông, Hội Nhà văn Trung Quốc thành lập các giải thưởng truyện ngắn và truyện vừa xuất sắc toàn quốc, đoàn đại biểu nhà văn đầu tiên sau tai kiếp đi thăm nước ngoài, v.v., những tin tức này đều lập tức được các báo tiếng Hoa ở Hồng Kông, Đài Loan và khắp nơi trên thế giới tranh nhau đăng tải. Còn có nữ phóng viên Quách Linh Xuân của Tân Hoa Xã, cô viết đưa tin luôn thích dùng văn phong giàu tính đổi mới, lại còn viết không ít bài phỏng vấn chuyên sâu có chiều sâu. Nhân sĩ bên đài phát thanh cũng tuyệt đối không chỉ có một mình Cốc Văn Quyên. Người tôi biết còn có một ông Vương Thành Ngọc, trong chương trình thanh niên của Đài Phát thanh Nhân dân Trung ương, ông đã cho phát sóng không ít tiểu thuyết mới, bài "Vị trí của tình yêu", "Chàng thanh niên mặc áo khoác màu vàng mễ" của tôi chính là do ông tổ chức. Ông có thể mời được những nghệ sĩ có khả năng dùng giọng nói để khắc họa nhân vật như Đổng Hành Cát đảm nhận phần đọc diễn cảm, khiến cho những tiểu thuyết này lan truyền trong quần chúng càng thêm khoáng đạt vươn xa như dòng suối mát. Thời đó tuyệt đối không có hiện tượng "lì xì", cũng chưa có khái niệm "lăng xê", những nhân sĩ này dốc hết sức tuyên truyền tác phẩm mới nhà văn mới là xuất phát từ trách nhiệm công việc cao độ, càng là xuất phát từ nhiệt tình chở che từ tận đáy lòng. Họ giúp nhiều người như tôi danh lợi đôi đường, còn bản thân lại danh lợi trắng tay. Cùng với sự trôi đi của năm tháng, khoảng cách giữa họ và các "nhà văn nổi tiếng" đang nổi như cồn ngày càng xa cách. Về sau rất ít người còn nhớ nhung tới những người ấy, những việc ấy. Nhớ lại cuối thế kỷ trước có một lần một số đồng nghiệp tụ họp trò chuyện, tôi nhắc đến mấy người này, có người không biết cũng chẳng muốn biết họ là ai, điều đó đã đành, nhưng lại có người biết chuyện liền kể về những giai thoại thú vị của ai đó trong số họ, liên quan đến đời tư, đa phần là những chuyện trớ trêu nhếch nhác, vừa nói vừa cười, vô cùng coi thường. Cho dù những điều họ nói hoàn toàn không phải tin đồn, cũng chẳng hại gì đến đại cục, nhưng bản thân mình danh lợi đôi đường, chu du các nước, thậm chí còn có chức quan vị danh dự, mà lại mang thái độ này đối với người ta - những người "chẳng qua cũng chỉ là cái vai nhỏ như thế", thậm chí đã chuyển sang những vai càng không ai chú ý - há chẳng phải là thiếu đi sự hậu đạo hay sao?
"Ơn bằng giọt nước, đáp bằng suối phun." Đây là lời cổ huấn chúng ta thuộc nằm lòng. Vì không có gì mới mẻ, không thể làm tăng thêm màu sắc cho những văn bản tân thời kỳ dị, trái lại còn có thể khiến những độc giả chỉ thích phong cách lật đổ phải bĩu môi, nên một số nhà văn đã rất ít khi trích dẫn lại. Nhưng đôi chân của chúng ta lẽ nào lại nên rời khỏi đá tảng đạo đức như vậy sao? Tự kiểm điểm bản thân, tôi cũng rất hổ thẹn. Nhớ năm 1988 khi tôi đang làm chủ biên tạp chí, một ngày nọ đột nhiên nhận được thư của Cốc Văn Quyên gửi từ Mỹ về, nói chị đi cùng người chồng công tác ở cơ quan đại diện tại Mỹ sang tạm trú bên đó, hy vọng chúng tôi có thể định kỳ gửi tạp chí cho chị. Tôi bàn bạc việc này với vị phó chủ biên quản lý tài chính, cả hai đều cảm thấy nếu định kỳ gửi tặng chị, thì tương ứng cũng nên gửi tặng cho nhiều nhân sĩ hải ngoại khác nữa. Lên danh sách sơ bộ, vì cước phí rất đắt, kinh phí đơn vị có hạn, tính ra thực sự chịu không nổi, nên đành thở dài bỏ qua. Bây giờ tự vấn lòng mình, sao tôi lại không thể tự bỏ tiền túi cá nhân ra định kỳ gửi thư cho chị chứ? Không thừa nhận là tiếc tiền, vậy thì có thừa nhận là tiếc thời gian và sức lực hay không? Điều càng nên thừa nhận hơn, là trong lòng đã không còn coi trọng chị đến thế nữa, qua sông rồi thì chị cũng chẳng còn là chiếc cầu nữa. Bản thân trăm công nghìn việc, trong nước ngoài nước, những đầu mối quan hệ nhân tế phải ứng phó rối như tơ vò, đối với chị chỉ còn giữ lại một chút ký ức nhạt nhòa, dường như thế đã là nhân trí nghĩa tận lắm rồi.
Nhìn lại chặng đường sáng tác 24 năm này, những người và việc cho tôi ân tình từ giọt nước cho đến nhiều hơn thế thực sự không ít. Tôi đã thực sự phun suối báo đáp chưa? Có lẽ chỉ có một trường hợp, đó là sau khi cụ Phùng Mục tạ thế, trước di ảnh tại nhà cụ, sau khi dâng lên bức tranh thủy mặc do chính tay mình vẽ, tôi đã thực sự cất tiếng khóc to rơi lệ từ tận đáy lòng. Thực ra về sau tôi và Phùng Mục đã xa cách thậm chí có chỗ bất đồng về quan niệm văn học, nhưng việc tôi bước lên văn đàn, cụ thực sự là người nâng đỡ đầu tiên, đây là điều vĩnh viễn không thể quên, cũng vĩnh viễn không nên né tránh.
Ngẫm nghĩ kỹ lại, nếu thực sự muốn thực hành lấy suối phun để đáp lại ơn giọt nước, e rằng cũng thực sự rất khó. Giọt nước tính ra tổng cộng đâu có ít, bản thân mình lấy đâu ra lắm mắt suối thế để mà phun trào chứ? Nhìn ra nhân thế, nườm nượp ngược xuôi, bon chen tính toán, chuyện lấy ác trả ơn không ít, nơi đâu có suối phun báo ơn? Cảnh tượng như thế thực sự không nhiều. Nhưng cuộc gặp gỡ tình cờ với chị Cốc rốt cuộc đã gợi ra biết bao suy tư này, giống như những giọt sương lành, hay giống như dòng suối mát cuồn cuộn? Hôm ấy lúc chia tay, chúng tôi đều không hỏi xin hay ghi lại số điện thoại của nhau, tình cờ gặp nhau so với cố ý liên lạc, xem ra càng có cái thú của người quân tử nhạt nhẽo như nước. Có lẽ không cần phải phun suối, trong lòng giữ một niềm chúc phúc thiện lành, mà cuối cùng quên nhau nơi giang hồ, lại càng là cuộc đời thực sự, và cũng càng phù hợp với bản tính tự nhiên của con người hơn vậy.
