Kỳ nghỉ hè, tôi sang Hồng Kông ngắn ngày để ký hợp đồng cho một cuốn sách, ngụ tại khách sạn Tân Lạc trên đường Nathan. Rời khách sạn đi về phía nam một quãng ngắn là tới công viên Cửu Long, ngoài cổng công viên có hành lang mua sắm Bách Lệ nổi tiếng, nơi có hàng loạt cửa hàng thời trang tầm trung xếp thành một dãy. Vì đã đến Hồng Kông nhiều lần, lại thêm chẳng tha thiết gì chuyện mua sắm, nên hôm đó khi đi ngang qua, tôi rảo bước rất vội, mắt nhìn thẳng. Ngay khi sắp đi hết đoạn đường ấy, tôi bắt gặp ba du khách đi ngược chiều, trông dáng dấp là một cặp vợ chồng trung niên cùng cậu con trai. Cậu con trai trông đầy đủ dinh dưỡng, chắc là học sinh cấp ba, vóc người tuy cao to vạm vỡ nhưng gương mặt lại tràn đầy vẻ con trẻ. Lẽ ra chúng tôi đã lướt qua nhau, nhưng người cha bỗng dừng bước, hỏi con trai: "Còn quay lại tiệm đó làm gì nữa?" Cậu con trai dùng động tác cơ thể vô cùng dứt khoát kèm theo một câu: "Cho mẹ xem lại chiếc áo đó đi mà!" Thế là gương mặt người mẹ rạng rỡ hẳn lên. Khung cảnh ngắn ngủi ấy vô tình lọt vào mắt tôi. Dừng lại vài giây, tôi vòng qua họ rồi bước tiếp, không quay đầu lại, nhưng trong lòng cứ mãi dư ba về một màn bình dị nhất giữa cõi nhân gian huyên náo này.

Gia đình du khách ấy đến từ tỉnh nào ở miền nam đại lục? Dù sao đi nữa, hẳn cũng là một gia đình thuộc tầng lớp tiểu tư sản. Có lẽ sau khi hào hứng dạo qua rất nhiều cửa tiệm, so đi tính lại, cuối cùng cậu con trai cảm thấy vẫn nên giục mẹ quay lại một cửa hàng độc quyền nào đó ở hành lang Bách Lệ, mua bằng được chiếc áo lộng lẫy mà bà rất ưng ý nhưng lúc ấy chê đắt. Lối suy nghĩ, phong thái và tâm tình tiểu tư sản này liệu có quá dung tục, vụn vặt và nhỏ nhoi? Vốn dĩ, giữa những người trong cùng một gia đình, việc bộc lộ những tình cảm nhỏ bé ấy là điều hết sức tự nhiên. Nhưng khi bị một kẻ bàng quan lạnh lùng như tôi nhìn thấy và nghe thấy, cứ như thể không chỉ nhìn lén qua lỗ khóa nhà người khác, mà còn phóng to cảnh tượng bên trong lỗ khóa đó ra vậy. Dù chính họ không thấy ngượng ngùng, tôi cũng thấy ngượng thay cho họ.

Nhớ trước kia từng đọc một truyện ngắn của Diệp Thánh Đào tên là "Ông Phan Gặp Nạn", tình tiết cụ thể đã quên sạch, hàm ý tư tưởng sâu sắc của nó cũng chẳng thể thuật lại, chỉ còn đọng lại một ấn tượng: cái thói tiểu tư sản của ông Phan ấy vô cùng ti tiện, khiến người đọc phải ngượng giùm. Giờ đây không phải là "ông Phan gặp nạn", mà là "ông Phan gặp phúc", ông cùng vợ con tận dụng kỳ nghỉ hè để du lịch Hồng Kông. Ngành bán lẻ Hồng Kông có đang suy thoái đôi chút hay không? Vị thế "thiên đường mua sắm" của nơi đây liệu có còn vững chắc? Làm sao để Hồng Kông tiếp tục phồn vinh... Còn có những chủ đề trang nghiêm và to tát hơn nhiều, nhưng gia đình "ông Phan" lại chẳng bận tâm đến. Họ chỉ đơn thuần tận hưởng hiện tại, dạo phố, ngắm cảnh, mua sắm, ăn tiệm... Cho đến mức cậu "Phan con" kia đứng giữa phố lắc lư thân hình đã phát triển nở nang, dậm chân nũng nịu: "Cho mẹ xem lại chiếc áo đó đi mà!"

Từ thập niên 50 của thế kỷ trước, tôi đã liên tục tiếp nhận sự giáo dục nghiêm khắc về việc phê phán tâm tình tiểu tư sản. Nhớ hồi học cấp hai, mỗi dịp nghỉ hè, cán sự lớp tôi luôn phát động toàn bộ học sinh tham gia hoạt động, nếu không tập trung ở lớp học chính trị thì cũng đến công trường lao động công ích, hoặc là chơi trò chơi quân sự. Những hoạt động ấy dĩ nhiên rất có ý nghĩa, tôi cũng cố gắng tham gia tích cực, nhưng kỳ nghỉ hè rốt cuộc vẫn là kỳ nghỉ hè kia mà. Chị gái tôi học đại học ở Cáp Nhĩ Tân, nghỉ hè về Bắc Kinh, tôi luôn muốn chơi riêng với chị. Ngay cả khi chị ở nhà dùng máy khâu tự may cho mình một chiếc váy Blaji (váy liền kiểu Liên Xô), tôi ngồi bên cạnh trò chuyện vui vẻ, cũng cảm thấy vô cùng khoan khoái. Có vài lần tôi không tham gia những hoạt động tập thể mang danh "tự nguyện", ở lại nhà chơi với chị, kết quả là bị một cán sự lớp phê bình gay gắt: "Đúng là tâm tình tiểu tư sản điển hình! Cậu cần chị gái hay cần cách mạng?" Tôi thầm nghĩ cả chị gái lẫn cách mạng tôi đều muốn, chẳng lẽ không được sao?

Cách mạng không phải để bắt người ta chết, mà là để người ta được sống; không phải để người ta sống khổ sở, mà là để người ta sống dễ chịu; cách mạng không phải là coi nhẹ sản xuất, khinh miệt tiêu dùng, mà là phát triển sản xuất, thúc đẩy tiêu dùng. Ngày nay, danh từ thay thế cho cách mạng là cải cách mở cửa, trên con đường ấy, kẻ cự phú nên bị kiềm chế, cảnh bần cùng nên dần được giải tỏa, còn "ông Phan" tiểu tư sản — tức người có một công việc ổn định, có bảo hiểm y tế và dưỡng lão vững chắc, có những kỳ nghỉ không thể tùy tiện xâm phạm, chẳng hạn như mùa hè đưa cả nhà sang Hồng Kông du lịch mua sắm, còn đứa con trai chưa từng có ký ức về nạn đói sẽ hết lòng hiếu thảo muốn mua cho mẹ một chiếc áo đắt tiền. Tầng lớp xã hội như thế cần được nhân rộng, suy nghĩ và tình cảm của họ cần được tôn trọng và thấu hiểu đầy đủ, bao gồm cả những nỗi buồn vui ngỡ như nhỏ bé, những niềm vui nhân sinh vụn vặt hòa tan trong đời sống thường nhật của họ.

Rốt cuộc, ai mới là người nên cảm thấy ngượng ngùng? Rốt cuộc nên vì điều gì mà cảm thấy ngượng ngùng? Rời Hồng Kông trở về Bắc Kinh, đôi khi tôi vẫn hồi tưởng lại cảnh tượng trước hành lang mua sắm Bách Lệ, và vẫn tiếp tục suy ngẫm sâu xa hơn.