Cuộc đời và tính cách của con người này mang những nét phức tạp hiếm có. Một mặt, ông ta được ca tụng quá mức, tự vẽ nên chân dung chính mình, nhất là trong mắt bản thân, như một bậc kỳ tài tụ hội mọi đức hạnh; mặt khác, ông ta bị phỉ báng thậm tệ, quá khứ bị bới móc, mọi vết nhơ đều bị phơi bày trước công luận, dẫu ta chẳng thể nào đoan chắc liệu những điều tiếng ấy có hoàn toàn đúng sự thật hay không.

Ta không biết nhiều về nguồn gốc của ông cũng như lý do vì sao ông lại mang họ Peters; ông là con trai của một người tên là Thomas Dickwood, còn gọi là Peters, và Martha, con gái của John Treffry thuộc Treffry. Dickwood, hay còn gọi là Peters này, tương truyền là một thương gia ở Fowey, hậu duệ của những kiều dân Hà Lan từng trốn khỏi Antwerp vì lòng trung thành với tôn giáo Cải cách; và Hugh Peters chào đời năm 1599. Nhưng Dickwood lại chẳng phải là một cái tên Flemish hay Hà Lan gì cả. Henry Peters, nghị sĩ đại diện cho Fowey, qua đời năm 1619, đã kết hôn với Deborah, con gái của John Treffry xứ Place vào năm 1610, và có một con trai tên là Thomas – người sau này bị Cromwell tống giục vì trung thành với Vua Charles. Cả Hugh Peters lẫn người cha mang tên kép ấy đều không xuất hiện trong phả hệ chính thống của dòng họ Peters xứ Harlyn. Có lẽ ta nên hoài nghi rằng cha của Hugh Peters chỉ là một đứa con hoang của một thành viên nào đó trong gia đình Peters.

Dù thế nào đi nữa, vào năm mười bốn tuổi, Hugh Peters đã được gửi đến Cao đẳng Trinity, Cambridge – lúc bấy giờ người anh trai của ông đang là sinh viên tại Oxford – và ông lấy bằng Cử nhân nghệ thuật vào năm 1616. Có một thời gian, ông sống khá phóng túng và gia nhập một đoàn kịch. Tiến sĩ William Yonge kể rằng "ông ta gia nhập một gánh hát thường dân: khi những ý tưởng nhạt nhẽo của ông ta đã cạn kiệt, ông ta lại nhận được một lời kêu gọi lớn lao hơn cho một chức vụ cao quý hơn, đó là làm một tên hề, hay đúng hơn là một kẻ ngốc, trong Đoàn kịch của Shakespeare." Shakespeare qua đời năm 1616, vậy hẳn đây là đoàn kịch của ông vẫn tiếp tục mang tên ông. Tuy nhiên, sau đó ông đã được cảm hóa nhờ một bài giảng nghe được tại nhà thờ S. Faith, rồi "từ bỏ những kẻ đồng hành cùng công việc cũ, trở về căn phòng nhỏ gần Fleet Conduit, và chìm đắm giữa hy vọng và tuyệt vọng trong suốt một năm hoặc hơn thế."

HUGH PETERS

Theo một bản khắc cổ

Ông được phong chức phó tế vào ngày 23 tháng 12 năm 1621, và linh mục vào ngày 8 tháng 6 năm 1623 bởi Mountain, Giám mục Luân Đôn, đồng thời nhận bằng Thạc sĩ nghệ thuật năm 1622. Ông được cấp phép giảng đạo tại nhà thờ S. Sepulchre. Tự thuật về điều này, ông viết:—

“Tôi được đưa đến S. Sepulchre bởi một cơ duyên kỳ lạ; bởi trước đó, khi tôi giảng đạo ở một nơi khác, có một thanh niên đã thụ giáo được đôi điều tốt lành và không chịu thôi, buộc tôi phải giảng tại S. Sepulchre mỗi tháng một lần vì lợi ích của bạn bè cậu ta, và cậu ta đã đạt được nguyện vọng (nếu tôi không quá kiêu ngạo), đồng thời chu cấp ba mươi bảng một năm cho buổi giảng đó, dù tôi chẳng hề quen biết gì cậu ta. Cậu ta là một chủ tiệm tạp hóa, qua đời như một người đạo đức và là một Nghị sĩ. Tại buổi giảng này, lượng người đến nghe đông đến mức khơi gợi sự đố kỵ và giận dữ; dẫu tôi tin rằng mỗi tuần có hơn một trăm người được thức tỉnh từ tội lỗi để hướng về Chúa Kitô; thính chúng lên tới sáu, bảy nghìn người, và hoàn cảnh vô cùng thuận lợi cho một công việc tốt đẹp nhường ấy.”

Làm thế nào mà sáu, bảy nghìn người có thể nhồi nhét vào nhà thờ St. Sepulchre thì quả là vượt ngoài tầm suy ngẫm của con người. Theo lời kể của chính ông, ông gặp rắc rối vì tội Không tuân thủ giáo quy. Trong hồi ký của mình, Ludlow cho biết Peters "đã là một mục sư ở Anh trong nhiều năm, cho đến khi bị buộc phải rời bỏ quê hương bởi cuộc bùng nổ bức bão do Tổng giám mục Laud châm ngòi nhằm vào tất cả những ai từ chối tuân theo những cải cách cùng các dị đoan được đưa vào nghi thức thờ phượng công cộng lúc bấy giờ."

Tuy nhiên, lại có một lời giải thích khác kém phần danh giá hơn. Người ta đồn rằng ông vướng vào một vụ lăng nhăng với vợ của một người bán thịt. Nhưng điều này đúng đến đâu, và đó có phải là trò tai tiếng ác ý hay không, chúng ta chẳng có cách nào phán đoán được.

Dẫu sao, ông cũng đã kết hôn với góa phụ của Edmund Read, ở Wickford, Essex, và là mẹ của Đại tá Thomas Read, người sau này làm Thống đốc Stirling và là một phe phái của Monk vào thời kỳ Phục hưng. Bà Edmund Read cũng có một người con gái tên là Elizabeth, người đã kết hôn với Winthrop trẻ, Thống đốc Connecticut, vào năm 1635.

Từ Luân Đôn, Peters chuyển đến Rotterdam. Nếu có thể tin tưởng Yonge, tại đây ông đã săn đón và có những hành vi suồng sã đến mức khiến bà Franklyn phải phàn nàn với chồng, để rồi kết quả là ông chồng "đãi Peters một trận đòn chí tử."

Tại Rotterdam, ông trở thành giảng đạo sư tại nhà nguyện Anh giáo. Vợ ông ra sao, liệu bà ở lại nước Anh hay theo ông sang Hà Lan, chúng ta không hề hay biết.

Thiết tưởng lúc này nên nói đôi lời về tình hình tôn giáo ở nước Anh đương thời.

Mưu đồ của Henry VIII vốn là làm cho Giáo hội Anh độc lập với Giáo hoàng nhưng vẫn giữ nguyên bản Công giáo. Khi ông qua đời, Hộ quốc công và Công tước xứ Northumberland, sau sự sụp đổ của Somerset, đã khuyến khích các tín đồ cực đoan phái Kháng cách. Các nhà thờ bị tàn phá, các tu viện và học viện bị cướp bóc, Thánh lễ bị cấm đoán, và những tư tưởng cuồng tín hoang đường nhất được cổ súy. Như Froude đã nói: "Ba phần tư dân số Anh quốc là người Công giáo; nghĩa là họ gắn bó với các giáo lý truyền thống và gia truyền của Giáo hội. Họ căm ghét, cũng mãnh liệt chẳng kém gì phái Kháng cách, sự can thiệp của một thế lực ngoại bang, dù là thế quyền hay thần quyền, vào tự do của người Anh."

Chưa từng có một trang sử nào ô nhục hơn giai đoạn về hai thời kỳ hộ quốc công dưới triều đại vị vua trẻ tuổi Edward VI. Tiền tệ bị mất giá, nạn tham nhũng hoành hành. "Giữa đống đổ nát của các thể chế cổ xưa," Froude nói, "nỗi khổ cực của nhân dân, cùng tình trạng hỗn loạn về luân lý và xã hội đang làm tan rã quốc gia, những con người trầm tư ở nước Anh không khỏi tự vấn xem họ đã thu được gì từ cuộc Cải cách."

Phong trào do Henry VIII khởi xướng, nếu đánh giá qua những kết quả nhãn tiền, cuối cùng đã đẩy đất nước vào tay những kẻ phiêu lưu chính trị. Người ta đã đánh đổi một thứ mê tín dị đoan – dẫu ở những tệ nạn thô tục nhất của nó vẫn còn phảng phất chút tôn trọng đối với kỷ cương – lấy một thứ mê tín dị đoan khác mà ở đó kỷ cương bị hòa tan trong những niềm tin viển vông; và dưới ảnh hưởng tai hại ấy, không chỉ những đức hạnh cao cả của sự hy sinh bản thân, mà ngay cả những bổn phận tầm thường nhất của tính chính trực và luân lý cũng đang dần biến mất. Đời sống riêng tư bị vấy bẩn bởi sự đồi trụy đến mức sự phóng túng của giới giáo sĩ Công giáo trông chẳng khác nào hiện thân của sự ngây thơ. Chính phủ thối nát, các tòa án nhũng nhiễu. Tầng lớp thương gia chỉ tha thiết làm sao cho giàu có. Quần chúng nổi dậy vì bị áp bức... Hạng người tầm thường nhưng lương thiện, có lương tâm nhưng thiếu chiều sâu tư duy – những kẻ ít thấu cảm với thần học nhưng lại nhạy bén đến sắc sảo trước sự đồi bại của con người – đứng nhìn với một sự phẫn nộ lạnh lùng đang dâng cao, và khi đánh giá cái cây qua trái ngọt của nó, họ chờ đợi thời cơ để hành động.

Khi Mary lên ngôi, một làn sóng nhiệt huyết bùng nổ dữ dội, thời kỳ của các hộ quốc công phái Kháng cách bị nhìn lại như một cơn ác mộng. Bất chấp việc nước Anh đang nằm dưới sắc lệnh cấm vận, Thánh lễ được khôi phục, và chẳng có vị cha xứ hay quản xứ nào thèm đếm xỉa đến chiếu chỉ của Giáo hoàng, bản thân Mary cũng vậy, bà nghe Thánh lễ tại nhà nguyện trong tháp Luân Đôn và sau đó là tại S. Paul's.

Giá như Mary chịu tiếp thu lời khuyên do Charles V gửi gắm, bà đã có thể trị vì như một vị quân vương được lòng dân, và định đoạt nền tảng Giáo hội Anh theo những đường lối làm hài lòng cả quý tộc, thứ dân lẫn giáo sĩ, mang tính Công giáo nhưng không thuộc về Giáo hoàng. Thế nhưng bà đã quá lâu trông cậy vào ngai tòa Phêrô như điểm tựa của mình, để rồi rốt cuộc đánh mất hoàn toàn tình cảm của thần dân. Ngọn lửa tại Smithfield đã đưa những kẻ cuồng tín từng bị phơi bày sự mất uy tín dưới triều đại trước quay trở lại vị thế sủng ái; và khi Elizabeth lên ngôi rồi bị Giáo hoàng Pius V phế truất, thần dân được giải phóng khỏi lòng trung thành với bà, các âm mưu ám sát được vạch ra dưới sự bảo bọc của Giáo hoàng, tâm thức tôn giáo ở nước Anh bị chia cắt như thể bị chém bằng rìu – một số người yêu mến tôn giáo của tổ tiên buộc phải trở thành người Công giáo bất chấp ý chí và lương tâm của họ, trong khi những kẻ khác lại biến thành những phần tử cuồng tín điên cuồng và liều lĩnh theo hướng Thanh giáo. Ngồi giữa hai thế lực ấy là đại đa số người dân Anh, mắt ngó đông tây, coi mọi tôn giáo như trò hề và tư lợi là thứ duy nhất đáng theo đuổi. Mọi nền tảng của thế giới tôn giáo đều chệch hướng. Con đường trung dung nghe thì hay ho trong lý thuyết và khi đã được giẫm đạp quen chân, nhưng khi nó chỉ là thử nghiệm, và một con đường rẽ phải dẫn về Rôma còn con đường rẽ trái dẫn đến Genève, thì con đường trung dung ấy có thể coi là chẳng dẫn đi đâu cả, và những kẻ bước đi trên đó đành phải dò dẫm trong bất định. Chơi vơi giữa hai lằn ranh là một trạng thái bấp bênh, và Giáo hội Anh đã bị sự ngu muội của Mary đẩy vào tình thế ấy. Hệ quả là dưới triều đại của Elizabeth, James và Charles I, hàng ngũ giáo sĩ trong Giáo hội hoàn toàn nguội lạnh nhiệt huyết. Các giám mục đều là những kẻ phàm tục hám lợi và ích kỷ. Matthew Parker, Tổng giám mục Canterbury, là người khá khẩm nhất trong cái đám tầm thường ấy. Khi ông qua đời, Froude kể lại, "ông để lại khối tài sản kếch xù, tích lũy được – như đã được chứng minh qua một văn bản viết tay bởi người kế nhiệm ông – bằng chính những thủ đoạn vô lương tâm từng khơi mào cho cuộc nổi dậy đầu tiên chống lại Giáo hội. Chẳng có vị giáo prelates Công giáo nào trong những ngày thái bình cổ xưa lại lạm dụng hệ thống đặc ân một cách trơ trẽn đến thế. Năm này qua năm khác, ông kiếm lời bằng cách trao chức vụ chăm sóc các linh hồn cho trẻ em để đổi lấy tiền bạc. Ông áp dụng một thang bậc mà ở đó giá tiền để đưa một đứa trẻ sơ sinh lên ngôi vị bổng lộc biến đổi theo độ tuổi, ngay cả trẻ em dưới mười bốn tuổi cũng không phải là không thể được chấp nhận, miễn là nộp đủ khoản phí cần thiết."

Đại đa số quý tộc và sĩ phu nước Anh vẫn bám lấy giáo lý và nghi lễ của Giáo hội cổ truyền, đồng thời đồng lòng quyết tâm phản đối các yêu sách của Giáo hoàng. Các bổng lộc thuộc quyền bổ nhiệm của họ do các linh mục nắm giữ – những người đọc Nghi thức Hiệp thánh, thực chất chỉ là Thánh lễ bằng tiếng Anh, đi kèm phẩm phục và nghi thức cổ xưa; trong khi những người khác, ở ngay nhà bên cạnh, lại do những kẻ khó lòng ép buộc nổi mặc chiếc áo surplice và chỉ cử hành Bí tích Thánh Thể có một lần trong năm nắm giữ.

Giáo hội lúc bấy giờ là một nồi cháo lợn gồm các giáo lý và nghi lễ xung đột lẫn nhau. Như Froude đã nhận xét:—

"Chừng nào một cú quay xe duy nhất, một cuộc cách mạng bạo lực, hay cái chết của Nữ hoàng còn có thể đưa một tín đồ Công giáo lên ngai vàng, thì Giáo hội Quốc giáo vẫn chỉ tồn tại mang tính điều kiện. Nó chẳng có rễ bám vào quốc gia, bởi mọi con người tận tụy nếu không phải là Thanh giáo thì đều là người Công giáo; và các quan chức của Giáo hội, phần lớn, xem nhiệm kỳ của mình như một cơ hội làm giàu – thứ vốn có lẽ sẽ ngắn ngủi và cần phải khôn ngoan tận dụng khi nó còn trong tầm tay. Bổng lộc được ban phát cho giáo dân, đem bán, hoặc dồn tụ cho những kẻ sủng ái. Nhiều nơi nhà thờ bỏ hoang không người phụng vụ, thợ giày và thợ may được giáo dân bầu thẳng lên bục giảng. 'Các giám mục,' Cecil nói, 'chẳng có lấy chút uy tín nào về học thức, lối sống hay lòng hiếu khách.' Tổng giám mục xứ York từng làm nhạt nhòa cả giáo phận của mình khi bị bắt quả tang nằm trên giường với vợ của một chủ quán trọ ở Doncaster. Những vị giám mục khác thì ban hành thánh chức 'cho những kẻ có đời sống đồi trụy và hành vi nhơ nhuốc.' Giám mục xứ Lichfield đã phong chức cho bảy mươi 'mục sư đồi bại và thất học, chỉ vì tiền,' ngay trong một ngày."

Giám mục Barlow xứ S. David’s từng lột sạch mái chì của cung điện cùng lâu đài Lawhadden để làm của hồi môn cho các cô con gái, và suýt nữa đã tháo cả mái nhà thờ chính tòa của mình nếu không bị Nữ hoàng Elizabeth ngăn chặn, bởi bên trong đó có lăng mộ của Edmund, Bá tước xứ Richmond, thân phụ của Henry VII. Khi được chuyển đến Bath và Wells, ông ta phá hủy nhà nguyện Đức Mẹ – công trình kiến trúc theo phong cách Perpendicular đẹp nhất ở miền Tây nước Anh, vượt qua cả Sherborne lẫn Bath – rồi đem bán tất cả từ chì, mái nhà cho đến đá đẽo. Một số giáo sĩ chỉ là những kẻ thời cơ không có chính kiến, nhuốm màu theo chủ nhân của chúng, sẵn sàng tin hoặc giả vờ tin điều này hay điều khác tùy theo lợi ích túi tiền. Đại đa số thì dửng dưng, ngu dốt, chẳng biết mình đang đứng ở đâu. Nhiều kẻ chen chân vào Thánh chức chỉ vì những miếng ăn thức uống có thể kiếm chác được trong Giáo hội Quốc giáo, chẳng phải làm việc, không học thức, không nhiệt thành, không chính kiến, và hệ quả là hoàn toàn không có lấy một chút nhiệt huyết hay bất kỳ nguyên tắc cố định nào.

Laud và Viện Tòa án Tối cao (Star Chamber) tìm cách tạo ra sự đồng thuận bằng cách cắt tai và xẻ mũi. Nhưng điều mà Laud không nhìn ra được là những kẻ duy nhất trong một nước Anh sùng đạo thực sự thấu hiểu tâm tư mình, những kẻ có nguyên tắc vững vàng trong tôn giáo, lại chính là người Công giáo và phái Thanh giáo. Điều lẽ ra họ nên làm, nhưng có lẽ lại vượt quá khả năng của họ, là truyền cảm hứng nhiệt thành và hăng say cho hàng ngũ giáo sĩ trong Giáo hội. Thế nhưng đám giáo sĩ ấy chẳng thể bắt lấy ngọn lửa từ trên bàn thờ; chúng bước chân vào Thánh chức chỉ vì một xứ đạo, một mảnh đất nhà xứ cùng tiền thập phân, chứ chẳng màng đến điều gì khác. Nếu một nửa – hay thậm chí chỉ một phần tư – những lời buộc tội giáng xuống đầu chúng bởi hội đồng thẩm định (Tryers) là sự thật, thì chúng quả là một lũ người vô cùng đồi bại. Dưới thời Elizabeth, việc lấp đầy các chức vụ bổng lộc từng là một bài toán khó, và bất cứ kẻ lang thang nào vừa lòng giám mục và biết đọc chữ đều được phong chức rồi bổ nhiệm vào một xứ đạo. Và chính những kẻ ấy lại là những người gánh vác sứ mệnh duy trì giáo lý của Giáo hội Phổ quát cùng truyền thống Tông đồ trước những kẻ cuồng tín nồng nhiệt ở một bên – những kẻ dùng cách hiểu Kinh Thánh của riêng mình để làm nguồn cảm hứng thần thánh – và trước những người Công giáo ở bên kia – những kẻ kiên định tựa lưng vào Tảng đá Phêrô.

Với những nhà thờ bị tẻ ngơ tẻ ngắt, những bài giảng thiếu lửa, những buổi lễ được cử hành thiếu trang nghiêm, thậm chí suồng sã, thiếu vắng sự giáo dục tôn giáo từ những người thầy còn chẳng biết mình phải dạy gì, thì chẳng có gì ngạc nhiên khi quần chúng quay lưng đi theo những kẻ rao giảng giật gân và những tên kích động đầu đường xó chợ – những kẻ dẫu chẳng thể thắp lên trong lòng họ tình yêu thương và lòng bác ác, thì lại có thể thiêu đốt họ bằng sự tự nghĩa cùng những mối thù hằn tôn giáo.

Tại Rotterdam, Peters vứt bỏ tín điều cùng kinh văn của Giáo hội Anh, rời bỏ nhà nguyện Anh giáo để trở thành đồng mục sư với Tiến sĩ William Ames tại một nhà nguyện ly khai (Independent) ở Rotterdam, và Ames đã trút hơi thở cuối cùng trong vòng tay ông. Ở Hà Lan, Peters làm quen với John Forbes, Giáo sư Thần học tại Đại học Aberdeen, một bậc thầy tiếng Hê-brơ. Trong một cuốn sách nhỏ do Peters xuất bản năm 1646, ông viết: "Tôi đã sống khoảng sáu năm gần vị danh nhân người Scotland ấy, ông John Forbes, người mà tôi từng cùng du hành sang Đức, và luôn tận hưởng bầu bạn với ông trong tình yêu thương cùng sự ngọt ngào sâu sắc; từ ông, tôi chỉ nhận được sự khích lệ, dẫu chúng tôi có đôi điều khác biệt trong con đường của các 'giáo hội' mình."

Sau khi Peters trải qua sáu năm tại Các tỉnh Thống nhất, ông đột ngột từ bỏ chức vụ mục sư của mình để lên đường đi Tân Anh, giắt túi năm trăm bảng do bạn bè chu cấp, cùng một cô hầu gái trẻ tên là Mary Morell – người mà chẳng lâu sau đó ông đã gả cho một người tên là Peter Folger.

“Trong năm này (1635),” một bản thuật lại viết, “vị đầy tớ nổi tiếng của Chúa Kitô, ông Hugh Peters, đã đặt chân đến đây. Ông được Giáo hội của Chúa Kitô tại Salem mời nhận chức vụ, sau khi vị mục sư tiền nhiệm của họ, Mục sư đáng kính Higginson, đã hoàn tất sứ mệnh và an nghỉ trong Chúa.”

Salem mới chỉ được lập nên vài năm trước đó, những thực dân đầu tiên ở Massachusetts đã định cư tại đây vào năm 1628. Tại đây, ông lưu lại hơn bảy năm, kiêm nhiệm cả vai trò một giáo sĩ lẫn thương nhân, đến mức người ta tôn vinh ông là "cha đẻ của thương nghiệp và là người sáng lập ngành mỏm buôn bán của chúng ta."

Ông cũng là một tín đồ chiến đấu, từng tham gia vào các cuộc giao tranh chống lại thổ dân da đỏ người Pequot. Về những tù nhân bị bắt giữ, Hugh Peters đã viết như sau:—

“Thưa ngài,—Ông Endicott và tôi xin gửi lời chào ngài trong Chúa Giêsu, v.v. [sic]. Chúng tôi nghe nói về việc phân chia phụ nữ và trẻ em ở Vịnh, và rất muốn có một phần, cụ thể là một thiếu nữ hoặc một bé gái, kèm theo một cậu bé nếu ngài thấy tiện. Tôi từng viết thư xin ngài vài cậu bé để gửi đi Bermuda.

“Hugh Peters.”

Những tù nhân này bị biến thành nô lệ, bị đem bán hệt như những người da đen sau này. Chúng ta được biết rằng Peters không hề ủng hộ ý tưởng cải đạo người da đỏ sang Cơ đốc giáo. Ông e ngại rằng mình sẽ phải chạnh lòng trắc ẩn nếu bắt họ làm nô lệ sau khi họ đã tiếp thu Phúc âm. Mặc dù vậy, tiền vẫn được gửi từ Anh sang cho mục đích này – và chính theo đề xuất của Peters. Trong Tài liệu Tiểu bang Thuộc địa (Saintsbury, America and West Indies, 1661-8, tr. 86), có đoạn sau: "Theo sự xúi giục của Hugh Peters, nước Anh đã quyên góp chín trăm bảng mỗi năm để cải đạo người da đỏ ở Tân Anh sang đạo Cơ đốc; số tiền ấy cuối cùng lại chui vào túi cá nhân của vài kẻ, và đó là một vụ lừa đảo của Hugh Peters."

Tại Tân Anh, vào năm 1639, Peters kết hôn lần thứ hai với một góa phụ khác tên là Deliverance Sheffield.

Năm 1641, ông rời đi để trở về nước Anh, được thuộc địa cử làm sứ giả tại triều đình của Charles I nhằm nỗ lực xoa bớt gánh nặng thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế quan đang đè nặng lên vai những người thực dân.

Thế nhưng khi vừa đặt chân đến nước Anh, ông nhận ra Vương thất và Nghị viện đang đối đầu gay gắt, và ông chẳng màng quay lại châu Mỹ cùng người vợ mà ông đã bỏ lại nơi đó, thay vào đó lại chọn làm con chim báo bão của cuộc nổi dậy, bay lượn khắp xứ sở và, như Ludlow đã nói, xúi giục mọi người khắp nơi cầm vũ khí chiến đấu vì sự nghiệp của Nghị viện.

Ông được bổ nhiệm làm tuyên úy cho một lữ đoàn quân được cử sang Ireland để dẹp loạn, và ông chẳng hề do dự khi sử dụng cả gươm giáo lẫn lưỡi gươm của lời nói – lưỡi nói để khích lệ binh lính, gươm giáo để tận diệt những kẻ thờ phụng thần Ba-anh.

Sau đó, ông vội vã sang Hà Lan, quyên góp được ba mươi ngàn bảng để cứu trợ những tín đồ Kháng cách tại Ireland, những kẻ đã bị phiến quân cướp phá và đốt cháy nhà cửa.

Khi Peters đã hoàn thành các mục đích khác nhau của mình ở Ireland, ông trở về nước Anh và trình bày báo cáo về tình hình sự vụ nơi đó cho Sir Thomas Fairfax cùng Cromwell.

Năm 1643, ông được bổ nhiệm – hoặc tự xông xáo chen chân vào – để chăm sóc tinh thần cho Chaloner trên đoạn đầu đài, khi kẻ đó bị kết án tử hình vì nhúng tay vào âm mưu của Waller. Lại một lần nữa vào năm 1644, ông có mặt trên đoạn đầu đài để hùng biện, cầu nguyện cho và mắng nhiếc Sir John Hotham – kẻ có lẽ thà chết trong yên bình còn hơn.

Lúc này, Peters đang bận rộn trong vai trò tuyên úy cho lực lượng quân đội Nghị viện, đặc biệt là người đưa tin quân mật, và với tất cả những việc đó, ông nhận được thù lao vô cùng hào phóng. Ông từng sát cánh cùng Bá tước xứ Warwick trong trận chiến chiếm lấy Lyme, và được vị quý tộc ấy phái về Luân Đôn để tường trình sự vụ trước Nghị viện. Trong một dịp khác, ông được trao phó những bức thư từ Sir Thomas Fairfax liên quan đến chiến tích chiếm đóng Bridgwater, nhân dịp đó ông được biểu quyết thưởng cho một trăm bảng. Cùng năm 1645 ấy, ông được Sir Thomas ủy quyền báo cáo về việc chiếm lấy Bristol. Vào tháng Ba năm đó, Hugh Peters có mặt cùng quân đội tại Cornwall, hùng biện tại Bodmin chống lại Vương thất cùng Giáo hội, đồng thời khích lệ tất cả những con người lương thiện hãy kiên định với chính sách của Nghị viện.

Kể từ khi đặt chân đến Vùng Đất Thấp (Low Countries), Peters luôn nhất quán tạo dáng như một tín đồ phái Kháng cách ly khai cuồng nhiệt và cứng rắn. Cho đến lúc bấy giờ, phái Trưởng lão (Presbyterians) vẫn nắm thế thượng phong trong Nghị viện và giữa lòng những kẻ bất mãn trong nước, nhưng giờ đây phái Ly khai bắt đầu trỗi dậy và giành lấy vị thế thống trị. Số lượng của họ tăng lên vọt nhờ sự trở lại của những tinh thần sục sôi nhất – những kẻ từng như Peters, đã rời bỏ nước Anh dưới thời cai trị của Laud. Nhiều kẻ trong số đó, khi quay về từ Tân Anh, đã đẩy học thuyết Thanh giáo lên tận bờ vực của sự ngông cuồng, và kẻ ngông cuồng sục sôi nhất trong số đó chẳng ai khác chính là Hugh Peters. Những con người này chối bỏ mọi định chế giáo hội, không chấp nhận bất kỳ quyền lực tâm linh nào của một cá nhân cao hơn người khác, và không cho phép bất kỳ sự nhúng tay nào của nhà chức trách vào các vấn đề tôn giáo. Mỗi hội thánh, kết hợp với nhau một cách tự nguyện, là một giáo hội trọn vẹn và độc lập, tự thực thi quyền tài quyết của riêng mình. Hệ thống chính trị của phái Ly khai là một nền cộng hòa thuần túy. Họ khao khát xóa bỏ hoàn toàn chế độ quân chủ, thậm chí cả tầng lớp quý tộc, và dự án dựng lên một thịnh vượng chung nơi mọi người đều bình đẳng. Sir Harry Vane, Oliver Cromwell, Nathaniel Fiennes và Oliver St. John – Chưởng lý – được xem là các thủ lĩnh của họ, còn Hugh Peters chính là nhà tiên tri của họ.

Peters mang tin chiến thắng về vụ chiếm được Lâu đài Winchester đến cho Nghị viện, và vì chiến công đó ông được trả năm mươi bảng. Khi Dartmouth thất thủ, ông vội vã rời nơi đó về Luân Đôn, tay mang đầy thánh giá, phẩm phục, tài liệu cùng các vật dụng trang hoàng nhà thờ đủ loại mà ông đã vơ vét từ ngôi nhà thờ xinh đẹp S. Saviour’s; và để đền bù, ông được Nghị viện ban cho một điền trang mà Hạ viện đã tước đoạt của Bá tước Craven.

Khi thành phố Worcester bị lực lượng Nghị viện vây hãm vào năm 1646, viên thống đốc đồng ý đầu hàng với điều kiện binh lính và các nhân vật chủ chốt được cấp giấy thông hành. Peters chính là người đứng ra đàm phán vụ đầu hàng ấy.

Một ông Habingdon – người từng viết bản tường thuật về cuộc vây hãm vào thời điểm đó và qua đời ngay năm sau – kể lại rằng vào ngày 23 tháng 7 năm 1646, rất nhiều quý ông đã đến dự buổi cầu nguyện lúc sáu giờ chiều tại nhà thờ chính tòa để nói lời từ biệt cuối cùng với các nghi thức nhà thờ, khi những chiếc đàn ống đã được tháo dỡ từ ba ngày trước, và rằng vào lúc mười giờ sáng, các trung đoàn lần lượt diễu hành ra ngoài mang theo toàn bộ hành lý cùng các quý ông; rồi đến một giờ trưa, Peters đem giấy thông hành đến cho họ, nài nỉ từng người một đưa ra lời hứa danh dự sẽ không bao giờ cầm vũ khí chống lại Nghị viện nữa.

Lúc này, Hugh Peters đã trở thành một sủng thần trong mắt Nghị viện đến nỗi họ ban hành sắc lệnh cấp cho ông và hậu duệ của ông một khoản tiền một trăm bảng mỗi năm vĩnh viễn; không lâu sau đó, một khoản phụ cấp hai trăm bảng mỗi năm nữa lại được biểu quyết dành cho ông, và tất cả những thứ đó nằm ngoài tiền lương giảng đạo cùng các khoản trợ cấp lặt vặt khác trong vai trò người đưa tin từ chiến trường. Ông cũng được ban tặng thư viện của Tổng giám mục Laud. Mặc dù vậy, như ông từng than thở trong tác phẩm *Di sản của một người cha hấp hối* (Legacy of a Dying Father), ông vẫn thấy việc tránh rơi vào cảnh nợ nần là một điều bất khả thi.

Có một điểm vớt vát có thể kể đến để bênh vực Peters, đó là ông từng phản đối việc xử tử Tổng giám mục Laud và khẩn khoản đề nghị đày ông ta sang Tân Anh thay vì thế. Ông cũng từng cầu xin tha mạng cho Lord George Goring, Bá tước Norwich, rồi đến Hầu tước xứ Hamilton, và thêm một lần nữa cho Hầu tước xứ Worcester.

Phái Trưởng lão chiếm đa số trong Hạ viện, nhưng quân đội chủ yếu bao gồm các tín đồ phái Ly khai, những kẻ đã bị kích động đến mức cuồng nhiệt bởi các nhà truyền giáo của họ. Vào mùa hè năm 1648, lực lượng này đã có mặt trên chiến trường suốt sáu tháng để giao chiến với phe Bảo hoàng và người Scotland. Binh lính sục sôi căm hận Nhà vua, và họ chẳng dành chút tôn trọng nào cho phái Trưởng lão. Các sĩ quan của họ quyết định thâu tóm quyền lực tối cao vào tay mình, đưa Nhà vua ra trước công lý và cải biến chính phủ thành một thể chế thịnh vượng chung.

Để đạt được mục đích đó, họ đệ trình một bản kiến nghị lên Nghị viện thông qua sáu thành viên trong hội đồng của họ vào ngày 20 tháng 11, yêu cầu: (1) đưa Nhà vua ra xét xử vì tội phản quốc; (2) ấn định thời hạn để Thân vương xứ Wales và Công tước xứ York ra đầu thú, bằng không sẽ bị tuyên bố là không đủ năng lực trị vì, và từ nay về sau không một vị vua nào được phép chấp nhận trừ phi do sự bầu chọn tự do của nhân dân.

Hạ viện sững sờ kinh hoàng, bèn hoãn cuộc tranh luận về bản kiến nghị trong mười ngày. Thế nhưng các sĩ quan đã phái Đại tá Ewes đến Đảo Wight cùng một đội kỵ binh để bảo vệ tung tích Nhà vua và đưa ngài về Windsor nhằm chuẩn bị cho phiên tòa xét xử. Đến ngày 30 tháng 11, các sĩ quan lại gửi một tuyên bố tới Hạ viện nhằm củng cố bản kiến nghị vừa rồi, đồng thời yêu cầu phe đa số trong Hạ viện loại bỏ khỏi hội đồng của họ những kẻ có ý đồ cản trở phiên tòa xử Vua.

Ngày 2 tháng 12, Fairfax tiến vào Luân Đôn dẫn đầu đoàn quân, và Hạ viện nhận ra mình đã bị dồn vào chân tường bởi thế lực vũ trang. Mặc dù vậy, họ vẫn đủ can đảm biểu quyết rằng vụ bắt giữ Nhà vua và đưa ngài làm tù nhân đến Lâu đài Hurst đã diễn ra mà không có sự tư vấn hay đồng thuận của họ.

Các sĩ quan quyết tâm theo đuổi đến cùng mục tiêu của mình. Một trung đoàn kỵ binh và một trung đoàn bộ binh được bố trí ngay trước cửa Tòa nhà Nghị viện, Đại tá Pride bước vào bắt giữ khoảng bốn mươi nghị sĩ có xu hướng cản trở con đường mà quân đội muốn hướng tới, đồng thời ngăn cản không cho khoảng một trăm người khác bước vào; những người khác thì nhận lệnh phải rời đi; và số lượng các thành viên hiện diện cứ thế bị thu hẹp lại chỉ còn từ một trăm rưỡi đến hai trăm người, phần lớn trong số đó là các sĩ quan quân đội.

Những nghị sĩ bị trục xuất công bố một bản kháng thư phản đối mọi tiến trình này là vô hiệu cho đến khi họ được phục hồi vị trí; thế nhưng các Lãnh chúa và Hạ nghị sĩ ở lại trong nhà vẫn bỏ phiếu bác bỏ bản kháng thư ấy, coi đó là ngụy tạo, bôi nhọ và xúi giục nổi loạn.

Quân đội, sau khi đè bẹp mọi sự phản kháng, tiếp tục tiến hành thay đổi toàn bộ thể chế chính phủ; và để dọn đường cho việc đó, họ quyết định quy tội phản quốc cho Nhà vua vì đã gây ra toàn bộ tang tóc đổ máu trong cuộc nội chiến vừa qua.

Bầu không khí trong Hạ viện, trong thị trấn lẫn vùng nông thôn vô cùng sục sôi. Trong Hạ viện, một số người tuyên bố chẳng có nhu cầu gì phải đưa Nhà vua ra xét xử; số khác lại bảo rằng chẳng hề tồn tại thứ luật lệ nào cho phép phán xét ngài; nhưng tất cả những ý kiến ấy đều bị gạt phăng.

Trong khi đó, Hugh Peters chẳng hề ngồi yên. Trong một bài giảng hướng tới các thành viên của lưỡng viện vài ngày trước phiên tòa xử Vua, ông ta nói: “Thưa các Lãnh chúa, và quý vị Hiệp sĩ cao quý,—Chính quý vị là những người mà chúng tôi trông đợi công lý nhất. Chẳng lẽ quý vị lại ưu ái một Barabbas lớn lao hơn, một Kẻ sát nhân, Kẻ độc tài và Kẻ phản quốc, hơn là những con người khốn khổ này (vừa nói vừa chỉ tay về phía những chiếc áo đỏ) cùng quân đội – những vị cứu tinh của chúng ta?”

Trong một bài giảng khác trước mặt Cromwell và Bradshaw, ông ta nói: “Người ta đang bàn tán và xôn xao khắp thế gian rằng: Sao chứ, các người sẽ chặt đầu một vị Quân vương thuộc phái Kháng cách ư? Hãy mở Kinh Thánh ra, các người sẽ tìm thấy điều đó ở đó: Bất cứ kẻ nào đổ máu người, máu hắn sẽ bị đổ bởi con người. Ta chẳng thấy Vua Charles, Thân vương Charles, Thân vương Rupert, hay Thân vương Maurice, hay bất kỳ kẻ nào trong cái đám rabble ấy được miễn trừ khỏi điều đó cả.”

Evelyn ghi chép trong Nhật ký của mình vào ngày 17 tháng 1 січня, 1648-9 rằng: “Tôi nghe tên phản loạn Peters rủ rê các thế lực phản loạn tề tựu tại Căn phòng Sơn son (Painted Chamber) hãy tiêu diệt Bệ hạ.” Giám mục Burnet cho hay: “Hắn (Peters) đã tỏ ra cực kỳ hung hăng trong việc thúc bách cái chết của Nhà vua bằng sự tàn độc và thô lỗ của một kẻ phán xét thuộc Tòa án Dị giáo.”

Prynne, một trong những nghị sĩ bị trục xuất, đã cho xuất bản tác phẩm *Một kỷ vật vắn tắt gửi tới hội đồng không đúng tư cách nghị sĩ hiện tại, chạm đến những ý định và tiến trình hiện tại của họ nhằm phế truất và xử tử Charles Stuart, vị Vua hợp pháp của nước Anh.*

Lúc này, các sĩ quan quyết định tìm kiếm sự đồng thuận từ các mục sư – thuộc phái Trưởng lão – tại Luân Đôn, hoặc ít nhất cũng thuyết phục họ giữ thái độ trung lập.

Hugh Peters được chọn cho sứ mệnh đó, và ông ta đi lùng sục khắp nơi giữa họ, nhưng mọi nỗ lực đều đổ sông đổ biển. Họ đồng lòng tuyên bố ủng hộ việc thả tự do cho Nhà vua. Ông bèn mời một số người trong số họ, như Calamy, Whitaker, Sedgwick... đến tham dự một buổi họp mặt cùng một số sĩ quan; thế nhưng thay vì xuất hiện, các mục sư lại tụ họp tại Cao đẳng Sion để soạn thảo bản *"Tuyên bố nghiêm túc và trung thành về phán quyết của các mục sư Phúc âm trong giáo phận Luân Đôn,"* đề ngày 18 tháng 1 năm 1648-9. Trong đó, họ phản đối các biện pháp cưỡng ép áp dụng lên Nghị viện, đồng thời cảnh báo họ hãy thận trọng trước khi bước đến bước đường cùng. "Hãy tự vấn lương tâm mình xem, nếu có một nhóm người mang những tôn chỉ khác biệt với các ngươi dám xâm phạm quyền hạn của Nghị viện, giam cầm Nhà vua, lôi ngài đi từ nơi này đến nơi khác và mưu toan giải thể toàn bộ chính phủ, liệu các ngươi có quy kết cho họ những tội danh tày trời nhất hay không."

Văn bản này được bốn mươi bảy mục sư ký tên.

Một tài liệu thứ hai mang tên *"Sự minh oan cho các mục sư Luân Đôn khỏi những lời vu khống bất công... cứ như thể họ đang thúc đẩy việc đưa Nhà vua ra trừng phạt trước công lý"* xuất hiện không lâu sau đó, với chữ ký của năm mươi bảy mục sư.

Ngay cả các giảng đạo sư phái Ly khai cũng né tránh việc tán thành các tiến trình xét xử Nhà vua của hội đồng sĩ quan, ngoại trừ Hugh Peters và John Goodwin. Một số mục sư phái Ly khai ở các vùng quê đã đứng về phía phái Trưởng lão để phản đối những kẻ đó.

Thế nhưng tất cả đều vô ích. Nhà vua đã bị đem ra xét xử, bị kết án tử hình và bị xử trảm vào ngày 30 tháng 1 năm 1649. Lời đồn đại râm ran rằng kẻ đao phủ đeo mặt nạ chẳng phải ai khác chính là bản thân Peters. Ông ta phủ nhận điều này, khẳng định rằng vào ngày Nhà vua chết, ông đang nằm bệnh trên giường. Dĩ nhiên là chỉ ít ngày trước đó, ông ta hãy còn lăng xăng đi đây đi đó giảng đạo.

Đao phủ thực sự là ai thì chẳng bao giờ được hé lộ, và Peters cũng không bị quy trách nhiệm đó khi bị đem ra xét xử sinh tử vào năm 1660.

Trong tác phẩm *Epulæ Thyestæ*, được in năm 1649, Peters bị cáo buộc chính là người đã đao phủ hóa Vua Charles:—

Kia là Peters, kẻ chối đây đẩy, (thật đáng buồn thay)

Hắn, trong lớp ngụy trang, đã chém đứt đầu Chủ nhân;

Con bồ câu ngoan đạo của sự Bội giáo ấy

Vẫn đang vo ve quanh chủ nghĩa Chống Quân chủ của hắn,

Cùng những Giáo lý trên đoạn đầu đài của hắn.

Thế nhưng ẩn sâu trong Hugh Peters vẫn tồn tại một chút tử tế thôi thúc ông làm những hành động cao đẹp ngay cả với những kẻ mà ông căm ghét. Whitelocke bảo đảm với chúng ta rằng “trong một cuộc hội đàm giữa hắn (Peters) và Nhà vua, Nhà vua đã bày tỏ mong muốn được phép có một vị tuyên úy của riêng mình đến gặp ngài” vào thời điểm ngài phải chịu hình phạt; ngài đã từ chối sự chăm sóc tôn giáo từ các giáo sĩ phái Trưởng lão, “và vì thế Giám mục Luân Đôn đã nhận lệnh đến gặp Bệ hạ.”

Trong một dịp trước đó, một thông điệp từ Nữ hoàng cũng được phép chuyển đến Nhà vua thông qua sự dung trung của Peters.

Trong bức thư gửi con gái, Peters viết: “Ta đã được yết kiến Nhà vua – ngài đối xử với ta rất lịch thiệp, và để đáp lễ, ta đã ba lần dâng lên những suy nghĩ khiêm nhường của mình vì sự an toàn của ngài.” Đó là một sự xấc láo khôn cùng của một kẻ từng xúi giục quân đội đòi lấy mạng Nhà vua, từng chạy đôn chạy đáo khắp Luân Đôn để tìm kiếm sự phê chuẩn bản án từ giới mục sư. Dẫu ta không thể tin rằng Hugh Peters chính là đao phủ ra tay với Charles, thì ông ta vẫn không thể rửa sạch tội danh là một kẻ sát vương, y hệt như logic trong ngụ ngôn quy tội cho người thổi kèn trận phải bị treo cổ vậy. Lời biện hộ rằng ông chưa từng rút gươm trên chiến trường không thể cứu vãn được ông – chính ông là kẻ đã thổi còi xung trận và hô hào tiến quân.

Peters là một trong những thẩm phán thuộc Hội đồng Thẩm định (Triers) do Cromwell bổ nhiệm nhằm kiểm tra hàng ngũ giáo sĩ giáo xứ, đồng thời trục khỏi các bổng lộc của họ những kẻ không vượt qua được bài sát hạch về đạo đức hoặc quan điểm thần học để trở thành những mục chủ xứng đáng cho bầy chiên.

Mỗi giáo dân nuôi nấng mối hằn thù với vị chủ chăn của mình đều được khuyên nhủ hãy đệ trình bất bình lên Đại ủy ban. Lord Clarendon thuật lại rằng: “Các bản thỉnh nguyện được đệ trình bởi rất nhiều giáo dân chống lại các mục chủ của họ, kèm theo các khoản mục về hành vi sai trái cùng lối sống của họ... được đọc với sự hào hứng lớn lao và ngay lập tức được chuyển cho Ủy ban Tôn giáo.” Nội dung của những lời buộc tội đó, phần lớn như Clarendon cho chúng ta hay, là “việc quỳ lạy trước danh xưng Chúa Giêsu, và bắt buộc các tín đồ khi nhận Bí tích phải tiến đến bàn thờ, tức là đến những hàng rào bao quanh chiếc bàn Hiệp thánh.” Điều mà phái Thanh giáo khao khát là vị mục sư phải đi vòng quanh nhà thờ để phát bánh cho người dân đang ngồi trong các hàng ghế. Việc cử hành tất cả các ngày lễ thánh ngoại trừ Chủ nhật đã bị cấm từ trước đó. Một linh mục nào đó cử hành phụng vụ vào Ngày lễ Giáng sinh hay Thứ Sáu Tuần Thánh chắc chắn sẽ bị cách chức. Thế nhưng câu hỏi lớn nhất được đặt ra cho mỗi vị chánh xứ hay phó xứ là “liệu họ có trải nghiệm nào về một công cuộc ân sủng” trong tâm hồn mình hay không, và câu trả lời cho điều đó sẽ quyết định xem họ được phép giữ lại xứ đạo hay bị tống cổ ra đường, gạt bỏ mọi câu hỏi về tư cách đạo đức. Rằng có cả một đám đông những kẻ hời hợt, dửng dưng trong hàng ngũ giáo sĩ, chẳng màng đến tôn giáo và cũng chẳng biết gì, thiếu vắng những chính kiến vững vàng, là điều không có gì phải ngạc nhiên sau khi con lắc đức tin liên tục dao động qua lại dưới các triều đại vừa qua, và chính những kẻ ấy sẽ là những đối tượng thốt ra trôi chảy nhất những lời quả quyết về trải nghiệm ân sủng thần thánh của họ, sẵn sàng vứt bỏ những giáo lý chưa từng thực sự tôn thờ cùng những nghi thức mà họ chẳng màng quan tâm. Những kẻ ba phải kiểu linh mục xứ Bray xuất hiện ở khắp mọi nơi.

Butler đã châm biếm công việc của các Triers trong tác phẩm *Hudibras*:—

Kẻ mà nhiệm vụ, bằng mánh khóe tinh vi,

Là bói toán xem phước phần nhân thế;

Tìm trong những đường râu nếp má

Tướng mạo của Ơn trên;

Và qua âm sắc cùng giọng mũi đanh vang,

Để biết bên trong tâm hồn có vang lên chăng tiếng lành;

Tinh tuyết chẳng một tì vết tội lỗi,

Như người đời thử chiếc lọ sành qua tiếng ngân vang.

Tiếp theo, Peters được bổ nhiệm làm ủy viên trong ban cải cách luật pháp, dẫu ông chẳng có tí kiến thức nào về luật. Bản thân ông từng viết trong tác phẩm *Legacy*: “Khi tôi làm thẩm phán phán xét người khác, tôi đến để lắng nghe và tích lũy kinh nghiệm nhiều hơn là để phán xét; khi tôi được triệu hồi để sửa đổi luật pháp, sự có mặt của tôi ở đó cốt để cầu nguyện chứ không phải để sửa luật.” Whitelocke cho biết: “Tôi thường được hỏi ý kiến bởi một số thành viên trong ủy ban này, và chẳng có ai trong số họ năng nổ hơn ông Hugh Peters, vị mục sư chẳng hiểu mấy về luật pháp nhưng lại cực kỳ bảo thủ, và thường xuyên viện dẫn những thủ tục pháp lý ở Hà Lan – nơi mà ông ta hoàn toàn lầm lẫn.”

Peters là tuyên úy của Hộ quốc công, và chắc chắn bằng cách này hay cách khác, ông ta đã kiếm được khối tiền kha khá. Tiến sĩ Barwick trong tác phẩm *Cuộc đời* của mình đã viết rằng:[5] “Những lời tiên tri điên rồ thốt ra từ cái miệng ô uế của hắn (Hugh Peters) vẫn được quần chúng đón nhận với lòng sùng kính hệt như thể chúng là những lời sấm truyền; dẫu ai cũng biết hắn ta khét tiếng vì nhiều thói hư tật xấu khác nhau. Một sự thật mà ngay cả Milton cũng không dám chối bỏ khi ông chủ ý viết cuốn *Lời xin lỗi* (Apology) với mục đích duy nhất là bảo vệ bằng được, thậm chí nêu danh tính, kẻ đen tối nhất trong số những kẻ âm mưu, và Hugh Peters nằm trong số những kẻ chủ chốt bị kẻ thù chỉ đích danh là hiện thân của sự bất kính rành rành.” Giám mục Burnet cũng đồng thời khẳng định: “Hắn là một kẻ cực kỳ đồi bại.”

Peters với người vợ của mình – người vợ thứ hai, Deliverance, góa phụ của một ông Sheffield – đã sinh hạ Elizabeth Peters, người được ông đề tặng tác phẩm *Di sản cuối cùng của người cha hấp hối* (Dying Father’s Last Legacy).

Người Hà Lan, sau những phen tá hỏa vì các hạm đội của họ bị Đô đốc Blake đánh cho tơi bời, cùng với việc các sứ giả họ cử sang Anh không thể làm hài lòng Cromwell, đã quyết định ủy nhiệm Đại tá Doleman cùng nhiều người khác vào đầu năm 1653 sang dò la tâm tư của các nhân vật chớp bu trong Nghị viện, đồng thời lôi kéo Hugh Peters – vị tuyên úy có sức ảnh hưởng lớn của Cromwell – về phe chủ hòa. Peters từ lâu vẫn dành một thứ tình cảm mềm mỏng cho người Hà Lan, và ông đã đứng ra biện hộ cho họ, để rồi người Hà Lan biếu ông ba trăm ngàn bảng nhằm hối lộ và mua chuộc tình hữu nghị của Nghị viện cùng Hộ quốc công. Ta hoàn toàn có thể tin chắc rằng một phần không nhỏ số vàng ấy đã dính lại trên những ngón tay của Peters; và quả thực, người ta cũng ngầm ý cho phép điều đó xảy ra. Mặc dù vậy, mưu toan này đã không thành công, và khi các cuộc đàm phán sụp đổ, người Hà Lan lại trang bị một hạm đội khác dưới quyền Van Tromp, De Witt và De Ruyter, đồng thời bổ nhiệm bốn phái viên khác lên đường thực hiện một sứ mệnh ngoại giao nữa sang Anh. Những kẻ này đặt chân đến nơi vào ngày 2 tháng 7 năm 1653, và “cùng chung tay ký vào một bản thỉnh nguyện xin được yết kiến chung, ba lần khẩn khoản cầu xin một câu trả lời thuận lợi, đồng thời van nài Chúa của Sự Bình an hãy chung tay phò trợ.”[6]

Những sứ thần này, hệt như những kẻ tiền nhiệm, cũng tìm đến Peters và chiêu mộ sự giúp đỡ của ông. Sau nhiều phiên gặp gỡ, cuối cùng hòa bình cũng được ký kết vào ngày 2 tháng 5 năm 1654. Trong tác phẩm *Sự chính đáng của cuộc chiến* (Justification of the War) của Stubbe, có một bức tranh khắc họa bốn vị phái viên đang cung kính dâng bản thỉnh nguyện của họ lên Peters.

Năm 1655, dư luận Anh chấn động mạnh trước những tin tức dội về nước về cuộc bức hại người Waldenses tại các thung lũng Piedmont. Cromwell ngay lập tức ra lệnh quyên góp cứu trợ các nạn nhân trên khắp vương quốc, và số tiền thu được lên tới hơn ba mươi tám ngàn bảng. Trong việc này, Peters đã hăng hái đóng một vai trò tích cực. Ludlow kể rằng: “Ông ta là một kẻ đi quyên tiền vô cùng siêng năng và thiết tha cho những tín đồ Kháng cách bất hạnh tại các thung lũng Piedmont.”

Chẳng bao lâu sau khi vụ việc người Waldenses bị bức hại ngã ngũ, Hộ quốc công liền thiết lập một liên minh tấn công và phòng thủ với người Pháp, trong đó có thỏa thuận Dunkirk sẽ được trao lại cho ông ta. Chiếu theo thỏa thuận này, sáu ngàn quân được cử sang hợp sức cùng quân đội Pháp, và Peters nhận được sắc lệnh theo chân họ đến đó. Thị trấn Dunkirk, hệ quả của liên minh ấy, đã bị chiếm khỏi tay người Tây Ban Nha, và vào ngày 26 tháng 6 năm 1658, đã được trao lại cho Đại tá Lockart – đại sứ của Cromwell tại triều đình Pháp.

Lockart đã viết bức thư sau gửi cho Bộ trưởng Thurloe:—

“Dunkirk, ngày 8-18 tháng 7 năm 1658.

“Kính gửi Lãnh chúa,

“Tôi không thể để người bạn đáng kính của mình, ông Peters, rời khỏi Dunkirk mà không có một lời chứng thực về những lợi ích to lớn mà tất cả chúng ta đã nhận được từ ông ấy tại nơi này, nơi ông đã tận tụy hết mình trong lòng bác ái cùng sự tốt lành qua những bài giảng, lời cầu nguyện và khích lệ, qua việc thăm nom và cứu chữa những kẻ ốm đau bị thương; và trong tất cả những điều ấy, ông đã khéo léo áp dụng tài năng độc đáo mà Chúa ban tặng cho mình vào những mục đích tối thượng, phù hợp nhất cho một thính chúng. Bởi ông không chỉ chỉ bảo cho binh lính bổn phận của họ đối với Chúa, và khắc sâu điều đó vào tâm trí họ – điều mà tôi hy vọng sẽ đem lại những kết quả tốt đẹp – mà còn giúp họ nhận thức rõ ràng về nghĩa vụ vâng phục chính phủ của Bệ hạ cũng như lòng trung thành đối với con người ngài. Ông đã lao động giữa chúng ta ở đây với thiện chí mãnh liệt dường ấy, và dường như mở rộng tấm lòng đối với chúng ta cũng như quan tâm đến chúng ta trong rất nhiều vấn đề khác, những hệ quả của nó tôi xin phó mặc cho Sự Quan Phòng đã đưa chúng ta đến nơi này... Ông Peters đã ngỏ lời chào tạm biệt ít nhất ba, bốn lần, thế nhưng vẫn có chuyện phát sinh cản trở ngày trở về nước Anh của ông. Ông đã hai lần đến Bergh, và đã diện kiến Hồng y (Mazarin) ba, bốn lần; tôi vẫn đứng kèm bên cạnh và để mắt cẩn thận để ông không làm phiền ngài bằng những bài phát biểu quá dài dòng. Ông trở về, mang theo bên mình bản báo cáo tường tận về mọi thứ ở đây, và ôm đồm công chuyện của tất cả mọi người. Tôi buộc phải dành cho ông lời khen ngợi rằng ông đã ban tặng cho chúng ta ba, bốn bài giảng vô cùng chân phương; và nếu có thể lôi kéo ông tập trung vào việc giảng đạo, đồng thời từ bỏ cái thói chuốc lấy rắc rối từ những chuyện vặt vãnh khác, thì chắc chắn ông sẽ trở thành một vị mục sư vô cùng thích hợp cho quân đội. Tôi hy vọng ông rời khỏi nơi này trong sự mãn nguyện. Ông thường xuyên bóng gió với tôi về mong muốn được ở lại đây nếu có tiếng gọi. Vài vị sĩ quan cũng đã đến gặp tôi vì mục đích đó; thế nhưng tôi đã khéo léo thoái thác để hy vọng rằng ông sẽ không lấy làm phiền lòng. Bởi tôi đã nói với ông rằng dịch vụ vĩ đại nhất mà ông có thể làm cho chúng tôi là trở về nước Anh, tiếp tục thúc đẩy các đề xuất của ông, và ủng hộ chúng tôi trong mọi lợi ích khác – điều mà ông đã nhận lời với rất nhiều nhiệt huyết.”

Bức thư này phơi bày cho chúng ta thấy vài điểm yếu của Peters. Ông ta là kẻ vô cùng ba hoa, đến mức Đại tá Lockart phải theo dõi sát sao để đảm bảo ông không “làm phiền Hồng y bằng những bài phát biểu quá dài dòng,” thêm vào đó ông ta còn kiêu ngạo, bảo thủ và hay nhúng tay vào chuyện người khác, xen vào những vấn đề vượt ngoài phạm vi bổn phận của mình, khiến vị Đại tá mừng thầm trong bụng khi tống khứ được ông ta khỏi Dunkirk.

Rằng Hugh Peters có khiếu hài hước, đôi khi trượt dài thành sự báng bổ, được thể hiện qua một tác phẩm mang tên *"Những câu chuyện và trò đùa của ông Hugh Peters, được tập hợp thành một cuốn sách; xuất bản bởi một kẻ từng giao du với Tác giả khi sinh thời; dâng tặng ông John Goodwin và ông Philip Nye."* Luân Đôn, 1660.

Những mẩu chuyện này xuất hiện trong cùng năm đó dưới một nhan đề khác – *"Hugh Peters, những trò hề của hắn, hoặc những câu chuyện vui cùng trò đùa dí dỏm của hắn ở cả thành phố, thị trấn và thôn quê."* Tác phẩm đã được James Caulfield tái bản vào năm 1807.

Một vài ví dụ trong số đó là quá đủ.

Peters từng giảng đạo suốt hai tiếng đồng hồ; cát trong đồng hồ cát đã chảy sạch. Ông nhận ra điều đó, bèn lật ngược nó lại và bảo với thính chúng: “Thôi nào, chúng ta hãy làm thêm một hiệp cát nữa đi!”

Có lần ông giảng: “Hãy cẩn trọng, hỡi những thanh niên, trước ba chữ W – Rượu (Wine), Đàn bà (Women) và Thuốc lá (Tobacco). Giờ thì các ngươi sẽ bảo rằng Thuốc lá chẳng bắt đầu bằng chữ W. Nhưng thuốc lá chẳng qua cũng chỉ là một loài cỏ dại (weed) đó sao?”

Một trò đùa khác của ông trên bục giảng là: “Nước Anh sẽ chẳng bao giờ thịnh vượng cho đến khi một trăm rưỡi kẻ bị quét sạch.” Lời giải thích chính là ba chữ L – Lãnh chúa (Lords), Luật sư (Lawyers) và Giới giáo sĩ (Levites).

Khi giảng về đoạn kinh thánh lũ quỷ nhập vào bầy heo (S. Mark v. 23), ông bảo rằng phép lạ ấy minh họa cho ba câu tục ngữ tiếng Anh:—

1. Rằng con quỷ thà chơi trò chơi nhỏ còn hơn là ngồi lì ngoài cuộc.

2. Rằng những kẻ bị quỷ dắt mũi thì tất phải lao về phía trước.

3. Rằng cuối cùng hắn cũng lùa được bầy heo của mình ra một cái chợ khang trang.

Peters có một câu cửa miệng ưa thích rằng trong thế giới Cơ đốc giáo chẳng có đủ học giả, chẳng có đủ quý tộc, cũng chẳng có đủ người Do Thái; bởi vì, ông nói, nếu có nhiều học giả hơn thì trong Giáo hội đã chẳng xuất hiện lắm kẻ ăn lương chồng chéo; nếu có nhiều quý tộc hơn thì đâu đến nỗi sinh ra lắm kẻ được tính vào hàng ngũ đó; nếu có nhiều người Do Thái hơn thì Kitô hữu đã chẳng hành nghề cho vay nặng lãi nhiều đến thế.

Vào một ngày mưa gió, Oliver Cromwell ngỏ ý nhường chiếc áo khoác dày của mình cho Peters. “Không, xin cảm ơn ngài,” vị tuyên úy đáp lời; “tôi thà không mặc chiếc áo của ngài còn hơn đổi lấy một ngàn bảng.”

Khi bàn luận một ngày nọ về đặc ân mà các Kitô hữu có được khi được nghe Phúc âm giảng giải – “Thật vậy,” ông ta phán, “Lời Chúa có một con đường tự do giữa các ngươi, bởi nó đi vào tai này và chui ra ở tai kia.”

Khi giảng về chủ đề bổn phận, ông nói:—

“Hãy quan sát ba kẻ ngốc trong Phúc âm, khi được mời dự tiệc cưới, kẻ nào cũng có lý do thoái thác của riêng mình—

“1. Kẻ đã thuê một nông trại và buộc phải đi xem nó. Nếu hắn không phải là kẻ ngốc, hắn đã đi xem nó trước khi thuê rồi.

“2. Kẻ đã mua một cặp bò cày và phải đi thử chúng. Hắn cũng là một kẻ ngốc, bởi hắn đã chẳng thèm thử chúng trước khi mua.

“3. Kẻ đã cưới vợ, và không chút khách sáo tuyên bố mình không thể đến. Hắn cũng là một kẻ ngốc, bởi hắn cho thấy chỉ một người phụ nữ đã lôi kéo hắn đi, còn mạnh hơn cả một cặp bò cày kéo kẻ trước.”

Peters, được mời đến ăn tối tại nhà một người bạn, vốn thừa biết chủ nhà rất giàu có còn người vợ thì vô cùng béo tốt, đã nói ngay trên bàn tiệc với chủ nhà rằng: “Thật lòng mà nói, thưa ngài, ngài có cả thế gian lẫn xác thịt, nhưng cầu trời cho ngài đừng vớ phải con quỷ ở đoạn kết.”

Bản sao cuốn *Những câu chuyện và trò đùa của Hugh Peters* tại Bảo tàng Anh có ghi chép chú thích cho một số mẩu chuyện, cho thấy tác giả đã xem một số lượng nhất định trong đó là những giai thoại đích thực về Peters. Hầu hết những mẩu chuyện còn lại hoặc là những câu chuyện cũ hơn, hoặc chẳng có lấy chút dí dỏm nào trong đó.

Những giai thoại kể trên là một vài trong số những mẩu chuyện được chú thích như vậy.

Rằng Hugh Peters là một kẻ thích đùa cợt là điều mà Pepys đã tiết lộ cho chúng ta hay, bởi ông từng nhắc đến một vị tuyên úy người Scotland tại Whitehall, sau thời kỳ Phục hưng, tên là Tiến sĩ Creighton – người có khiếu hài hước khiến nhà viết nhật ký liên tưởng đến Peters: “Kẻ khôi hài nhất mà tôi từng nghe; hệt như một con người như Hugh Peters vậy.”

Vào thời kỳ Phục hưng, ông bị xử tử vì tội sát vương. Ông không trực tiếp dính líu đến cái chết của Nhà vua, và tất cả những gì ông có thể bị quy kết là đã sử dụng những lời lẽ kích động tội sát vương. Việc ông chính là đao phủ không được đưa ra làm cáo trạng. Chẳng có bằng chứng nào cả. Những lời buộc tội mà Hugh Peters phải đối mặt là ông đã kích động binh lính gào thét đòi máu Nhà vua – vị vua mà ông từng ví như Barabbas; rằng ông từng giảng đạo chống lại ngài; rằng ông từng quy tội cho Giới giáo sĩ, Lãnh chúa và Luật sư – ba chữ L, hay con số Một trăm rưỡi, ám chỉ giá trị số học của những con số ấy – như những kẻ cần phải bị quét sạch khỏi Thịnh vượng chung; rằng ông từng tuyên bố Nhà vua là một bạo chúa, và ngai vị Quân vương là vô dụng lẫn nguy hiểm.

Peters biện hộ rằng ông đã sống mười bốn năm bên ngoài nước Anh, và khi trở về quê hương, ông nhận ra Nội chiến đã bùng nổ từ lâu; rằng ông không hề có mặt tại Edgehill hay Naseby; rằng ông chỉ quan tâm đến ba điều duy nhất – đưa vào đất nước thứ mà ông cho là tôn giáo thuần khiết, duy trì học thức, và cứu trợ người nghèo. Ông cũng trình bày thêm rằng khi đặt chân đến nước Anh, ông đã coi bổn phận của mình là đứng về phía Nghị viện, và rằng ông đã hành động không chút ác ý, tham lam hay tham vọng.

Bồi thẩm đoàn, sau một hồi hội ý chớp nhoáng, đã đưa ra phán quyết có tội, và ông bị kết án tử hình.

Vào ngày 16 tháng 10, Coke – chưởng lý đại diện cho nhân dân Anh từng chống lại Nhà vua trong phiên tòa xét xử ngài – và Hugh Peters – kẻ từng đứng ra giảng đạo rằng sẽ chẳng có sự khoan dung nào dành cho ngài – sẽ phải chết.

Trên chiếc xe trượt chở Coke người ta đặt thêm cái đầu của Harrison – kẻ vừa bị xử tử ngày hôm trước – một hành động tàn bạo thừa thãi khiến đám đông đứng dọc hai bên đường vô cùng phẫn nộ lên án. Trên đoạn đầu đài, Coke tuyên bố rằng đối với vai trò của mình trong phiên tòa xét xử Charles I, ông ta không mảy may hối hận về những gì mình đã làm. Hugh Peters bị bắt phải chứng kiến toàn bộ chi tiết kinh hoàng trong màn xử tử của Coke, từ việc treo cổ cho đến moi ruột. Ông ngồi ngay bên trong hàng rào vây quanh đoạn đầu đài. Theo Ludlow: “Khi nạn nhân này (Coke) bị cắt thừng hạ xuống để phanh thây, một Đại tá Turner đã gọi lính canh ngục đưa ông Peters tới để chứng kiến cảnh tượng đang diễn ra; khi việc đó hoàn thành, tên đao phủ tiến đến bên ông, xoa hai bàn tay đẫm máu vào nhau và hỏi ông thích màn trình diễn đó ra sao. Ông bảo rằng mình không hề sợ hãi chút nào, và rằng hắn có thể dở hết mọi ngón nghề tồi tệ nhất ra, còn khi bước lên thang, ông nói với ngài cảnh sát trưởng rằng: ‘Thưa ngài, ngài đã tàn sát một trong những bề tôi của Chúa ngay trước mắt tôi, và ép tôi phải chứng kiến điều đó nhằm đe dọa và làm nhụt chí tôi; thế nhưng Chúa đã cho phép điều đó xảy ra để nâng đỡ và khích lệ tôi.’”

Một kẻ đã sỉ nhục Peters về cái chết của Nhà vua. “Bạn hiền,” Peters nói, “bạn hành xử không phải phép khi giày xéo lên một kẻ sắp chết: bạn đã lầm to rồi; tôi chẳng dính líu gì đến cái chết của Nhà vua cả.”

Trên đường bước lên đoạn đầu đài, ông đảo mắt nhìn quanh và bắt gặp một người quen cũ, liền bẻ cong một đồng tiền rồi trao cho người đó, đồng thời nhờ người ấy chuyển mảnh vàng ấy cho con gái mình như một tín vật, kèm theo lời nhắn nhủ hãy bảo đảm với cô ấy rằng trái tim ông ngập tràn sự an ủi, và rằng trước khi mảnh tiền vàng ấy chạm đến tay cô, ông đã ở bên Chúa trong vinh quang. Rồi vị mục sư già dũng mãnh, kẻ từng sống giữa những giông bão lốc xoáy, đã ra đi với một nụ cười bình thản trên môi.

Rằng một bộ phận không nhỏ trong cộng đồng coi việc xử tử những kẻ sát vương là một tội ác, và những kẻ phải chịu hình phạt là những thánh tử đạo, điều đó được thể hiện qua những nỗ lực bôi nhọ ký ức của họ khi họ đã khuất, cũng như những mưu toan biện minh cho việc xử tử họ.

Các tài liệu tham khảo chính cho cuộc đời của Hugh Peters bao gồm: *Hồi ký của Edmund Ludlow* (Memoirs of Edmund Ludlow, 1771); *Bản ghi nhớ về các sự vụ nước Anh của B. Whitelocke* (B. Whitelocke’s Memorials of English Affairs, 1732); *Các sưu tập của Rushworth* (Rushworth’s Collections, 1692); *Lịch sử Thời đại của chính mình của Giám mục Burnet* (Bishop Burnet’s History of His Own Time, 1724); *Tuyển tập Tài liệu Tiểu bang của John Thurloe* (John Thurloe’s Collection of State Papers, 1742); *Lịch sử Giáo hội Tân Anh của J. B. Felt* (J. B. Felt’s Ecclesiastical History of New England, 1855); *Phái Thanh giáo của Benjamin Brooke* (Benjamin Brooke’s Puritans, 1813, Tập III); *Phiên tòa xét xử Charles I và một số kẻ sát vương* (The Trial of Charles I and of Some of the Regicides, trong Thư viện Gia đình của Murray, 1832); *Lịch sử về Mục sư Hugh Peters của Mục sư Samuel Peters* (Rev. Samuel Peters’ A History of the Rev. Hugh Peters, New York, 1807); *Bản tường thuật Lịch sử và Phê bình về Hugh Peters (kèm chân dung)* (An Historical and Critical Account of Hugh Peters, Luân Đôn, 1751, tái bản năm 1818); *Hồi ký, Bản biện hộ cho Hugh Peters của Felt (Joseph B.)* (Felt (Joseph B.), Memoir, a Defence of Hugh Peters, Boston, 1857); *Đại tá Colomb, Vị Thân vương của các Tuyên úy Quân đội* (Colomb (Colonel), The Prince of Army Chaplains, Luân Đôn, 1899); bên cạnh đó là *Lịch sử Thịnh vượng chung của Gardiner (S. R.)* (Gardiner’s (S. R.) History of the Commonwealth) cùng bộ *Từ điển Tiểu sử Quốc gia* (Dictionary of National Biography), xuyên suốt các trang.