[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: NONE

Ngày 18 tháng 4.—Đi chừng ba bốn dặm đến nhà Quincy Shaw để xem một bộ sưu tập tranh của J. F. Millet. Hai tiếng đồng hồ chìm đắm trong mê mẩn. Chưa bao giờ tôi lại bị thấu tâm can bởi một thứ biểu cảm nhường này. Tôi đứng ngẩn ngơ rất lâu trước bức "Người gieo hạt." Tôi tin rằng đó chính là tác phẩm mà những người chơi tranh gọi là "Bức gieo hạt đầu tiên," bởi vì họa sĩ đã vẽ bản thứ hai, bản thứ ba, và một số người cho rằng mỗi bản sau lại càng hoàn thiện hơn. Nhưng tôi thì hoài nghi điều đó. Có một cái gì đó trong bức tranh này mà khó lòng bắt gặp lại lần nữa—một vẻ u ám siêu việt và thứ cuồng nộ tiềm ẩn nguyên thủy. Bên cạnh kiệt tác này, còn có rất nhiều bức khác, (tôi sẽ chẳng thể nào quên khung cảnh buổi chiều bình dị, "Cho bò uống nước"), tất cả đều vô song, hoàn mỹ tựa những bức tranh, những tác phẩm nghệ thuật thuần túy; và rồi đối với tôi, chúng dường như mang theo cả mục đích luân tính vô hình cuối cùng từ người nghệ sĩ (có lẽ chính ông cũng không ý thức được) mà tôi vẫn luôn tìm kiếm. Đối với tôi, tất cả những bức tranh ấy đã kể lại trọn vẹn câu chuyện của những gì đã diễn ra trước đó và tạo nên cuộc cách mạng Pháp vĩ đại—sự chà đạp kéo dài từ trước đến nay đối với khối quần chúng của một dân tộc anh hùng vào tận bùn đen, trong cảnh nghèo đói khốn cùng, đói khát—mọi quyền lợi bị tước đoạt, nhân tính bị mưu toan kìm hãm qua nhiều thế hệ—nhưng sức mạnh của Tự nhiên, mang tầm vóc titan ở đây, càng trở nên mạnh mẽ và bền bỉ hơn nhờ sự áp bức đó—chờ chực một cách đáng sợ để bùng phát, đầy thù hận—áp lực đè nặng lên các con đê, và rồi vỡ oà—cuộc phá ngục Bastile—việc xử tử nhà vua và hoàng hậu—cơn bão tàn sát và biển máu. Thế nhưng ai có thể trách cứ chứ?

Ta có thể ước nhân loại khác đi chăng?

Ta có thể ước người dân được làm bằng gỗ hay đá chăng?

Hay ước rằng định mệnh và thời gian không có công lý chăng?

Nước Phápích thực, nền tảng của tất cả những điều còn lại, chắc chắn nằm trong những bức tranh này. Tôi thấu hiểu "Người nhà quê nghỉ ngơi," "Những người đào đất," và "Tiếng chuông cầu nguyện chiều" qua góc nhìn ấy. Vẫn có những kẻ luôn nghĩ người Pháp là một giống dân nhỏ bé, cao năm thước hoặc năm thước rưỡi, lúc nào cũng phù phiếm và cười cợt. Không hề có chuyện đó. Đại bộ phận con người nước Pháp, trước thời kỳ cách mạng, đều có vóc dáng lớn lao, nghiêm nghị, chăm chỉ như bây giờ, và giản dị. Cuộc cách mạng và các cuộc chiến tranh của Napoleon đã làm lùn đi tiêu chuẩn chiều cao của con người, nhưng nó rồi sẽ hồi phục trở lại. Nếu không vì lý do nào khác, tôi cũng nên ghi nhớ chuyến thăm Boston ngắn ngủi của mình vì nó đã mở ra cho tôi một thế giới mới từ những bức tranh của Millet. Liệu nước Mỹ có bao giờ sinh ra được một người nghệ sĩ như thế từ chính cung lòng, thể xác và tâm hồn của mình không?

Chủ Nhật, ngày 17 tháng 4.—Dành ra một tiếng rưỡi vào chiều muộn hôm nay, trong sự tĩnh lặng và ánh sáng mờ ảo, tại gian giữa rộng lớn của Hội trường Memorial, Cambridge, nơi các bức tường được phủ kín bởi những tấm bia tưởng niệm, khắc tên các sinh viên và cựu sinh viên của trường đại học đã hy sinh trong cuộc nội chiến ly khai.

Ngày 23 tháng 4.—Thật may là tôi đã rời đi trong một khoảng thời gian hợp lý, bởi vì nếu tôi ở lại thêm một tuần nữa, chắc tôi đã chết vì sự tử tế quá mức, cùng với việc ăn uống ngập mặt.