Gần đây có rất nhiều bạn trẻ muốn tôi viết một chút văn chữ về Lỗ Tấn. Tại sao họ lại muốn tôi viết? Tôi phỏng đoán động cơ của họ đại khái không ngoài mấy điểm: Một là, hiện nay ở Đài Loan, các tác phẩm của Lỗ Tấn bị liệt vào hàng cấm thư, người thường không thể xem được, càng không xem được lại càng tò mò, từ đó muốn biết một chút chuyện về con người này. Hai là, một bộ phận lớn thanh niên khi ở đại lục từng nghe qua cái tên Lỗ Tấn, hoặc từng đọc một số tác phẩm của ông, trong vô thức không tránh khỏi ít nhiều chịu ảnh hưởng từ sự tuyên truyền của Đảng Cộng sản và những kẻ đồng hành về ông, cho nên đối với con người này ít nhiều có lẽ vẫn hoài niệm một chút ảo tưởng. Ba là, tôi trước kia từng có một trận bút chiến với Lỗ Tấn, thế là có người muốn tôi với tư cách là người trong cuộc ra nói thêm mấy câu.

Thực ra, tôi vốn không muốn bàn về ông. Mấy hôm trước, tiên sinh Trần Tây Ỷnh từ hải ngoại trở về, có một lần trong bữa tiệc có người hỏi ông ấy rằng: "Anh cảm thấy Lỗ Tấn thế nào?" Ông ấy cười mà không đáp. Tôi từ bên cạnh chêm vào: "Về Lỗ Tấn, tốt nhất đừng hỏi hai chúng tôi." Tiên sinh Tây Ỷnh xung đột với Lỗ Tấn trước (không phải vì lý luận văn nghệ), tôi biện luận khó khăn với Lỗ Tấn sau, chúng tôi đối với Lỗ Tấn đều ở vị thế hoàn toàn trái ngược. Những lời chúng tôi nói, có lẽ không công đạo; hơn nữa, Lỗ Tấn đã chết từ lâu lắm rồi, tôi mà còn phê bình ông ấy, ông ấy cũng sẽ không đáp lời tôi. Tác phẩm của ông ở nơi này đã thành cấm thư, hà tất lại vào lúc này chốn này "đánh con chó dưới nước"? Cho nên từ sau khi ông mất, tôi rất ít khi bàn đến ông, chỉ có một lần phá lệ, hồi kháng chiến từng viết một bài "Lỗ Tấn và tôi" trên Trung ương Chu san. Có lẽ thanh niên bây giờ có người vẫn chưa từng thấy qua bài văn đó, nay tôi bị giục giã không thôi, đành phá lệ thêm một lần nữa, lặp lại những lời tôi từng nói trong bài văn đó.

Tôi xin tuyên bố trước, cá nhân tôi vốn không tán thành việc liệt tác phẩm của ông vào hàng cấm thư. Cả đời tôi phục ưng nhất một câu nói của Voltaire: "Tôi không tán thành lời anh nói, nhưng tôi quyết liều chết bảo vệ tự do nói lời của anh." Tôi đối với Lỗ Tấn cũng một mực như vậy. Tôi từng viết không ít văn bản phê bình Lỗ Tấn, những kẻ hiếu kỳ thậm chí từng thu thập ngôn luận của cả hai bên biên tập thành một tập sách, tôi cảm thấy đó là một cách hay, để mọi người xem thử lời ai nói có lý. Tôi từng kiêm nhiệm chức vụ thư viện trưởng ở một trường đại học trong một khoảng thời gian, trên kệ sách có bày một số tạp chí sắc tình bậc thấp lưu lại từ trước, tôi cảm thấy điều này làm tổn hại đến tôn nghiêm của đại học, bèn sai người lấy đi tiêu hủy, đại khái chừng mấy chục cuốn, các tác phẩm của Lỗ Tấn hoàn toàn không có trong đó. Nhưng chuyện này lập tức có người truyền đến Thượng Hải, tam sao thất bản, cứ khăng khăng cho rằng chính tôi đã thiêu hủy sạch sùng sõi Lỗ Tấn cùng các tác phẩm khuynh tả khác, bản thân Lỗ Tấn cũng rất vui vẻ lợi dụng thông tin hư cấu này, gán cho tôi làm một trong những tội trạng! Thực ra hoàn toàn không có chuyện đó. Tuyên truyền cứ việc tuyên truyền, sự thực vẫn hoàn sự thực.

Lỗ Tấn vốn dĩ không phải đảng viên cộng sản, cũng chẳng phải người đồng hành, hơn nữa ban đầu còn khá phản đối các phần tử khuynh tả lúc bấy giờ, do đó mà mâu thuẫn với đám người Sáng Tạo Xã. Ông vốn là một công chức kiểu cũ điển hình, làm một chức Kiểm sự ở Bộ Giáo dục trong chính phủ quân phiệt Bắc Dương, trong trào lưu thay đổi nhân sự nhiều lần của chính phủ quân phiệt Bắc Dương mà không bị đào thải, một phần vì chức vị thấp, hai phần vì từ trước đến nay chưa từng tranh giành nổi trội, cùng lắm là viết một chút bài về tư liệu tiểu thuyết, hoặc dịch gián tiếp từ tiếng Nhật một vài tác phẩm châu Âu. Sau khi tham gia tạp chí Tân Thanh niên viết một chút tạp cảm hoặc tiểu thuyết ngắn, mới dần dần được người ta chú ý, cuối cùng cuốn vào phong trào học giới Bắc Kinh lúc bấy giờ, rồi bị Chương Hành Nghiễm bài xích khỏi Bộ Giáo dục. Kể từ đó liền dấn thân vào học giới, ở Bắc Kinh, ở Hạ Môn, ở Quảng Châu, đi đến đâu xung đột với người đến đó, không một nơi nào có thể khiến ông ở lại vị trí lâu dài, cuối cùng dừng chân ở Thượng Hải, bán văn mưu sinh, cho đến lúc chết.

Cả đời Lỗ Tấn long đong lận đận, đi đến đâu cũng "đụng tường", cho nên tự nhiên trong ngực có một cỗ oán hận, phải nhổ ra cho sảng khoái. Đối tượng của sự oán hận là ai? Lễ giáo, chế độ, truyền thống, chính phủ, tất cả đều thành đối tượng để ông trút giận. Ông là người Thiệu Hưng, có lẽ bẩm sinh đã có một chút chất "đao bút lại", văn phong cực kỳ cay độc chua ngoa, căn bản chữ Hán của ông trong số các nhà văn văn học bạch thoại lúc bấy giờ đương nhiên là xuất chúng vượt trội, cho nên các tác phẩm của ông (đặc biệt là cái gọi là tạp cảm) vào thời điểm đó quả thực là hiếm có khó tìm. Văn chữ của ông cô đọng mà cay độc, nhìn nhận như một dạng châm biếm lẻ tẻ, thì quả thực có giá trị riêng. Tác phẩm chủ yếu của ông, chính là từng tập tạp cảm này nối tiếp tập khác. Nhưng để trở thành một nhà văn, chỉ có một bụng than thở, một bầu oán khí là chưa đủ, ông bắt buộc phải có một bộ tư tưởng tích cực, đối với người với việc đều phải có một cái nhìn tích cực, dẫu cho không nhất thiết phải cấu thành hệ thống gì, ít nhất cũng phải có một chủ trương chính diện. Lỗ Tấn không đủ để nói đến điều này. Thứ ông có chỉ là một thái độ tiêu cực, miễn cưỡng quy nạp lại, chính là một thái độ "bất mãn với hiện trạng". Thái độ này không tính là sai. Quân phiệt Bắc Dương chấp chính ngần ấy năm, ai có thể mãn nguyện với hiện trạng? Vấn đề ở chỗ, cứ mãi bất mãn thì phải làm sao đây? Quốc gia dân tộc, chính trị văn hóa của chúng ta, thực sự trăm lỗ ngàn lỗ, phải làm sao bây giờ? Chậm rãi mưu cầu sự cải lương từng li từng tí, không mất đi vẻ là một biện pháp. Lỗ Tấn nếu không tán thành biện pháp này, cũng được thôi, nếu cho rằng biện pháp này là tiêu cực thỏa hiệp không nên thân, cũng được thôi, nhưng anh rốt cuộc phải đưa ra một biện pháp chứ, không thể cứ mãi mắng mỏi, mắng mỏi đối tượng hủ bại, mắng mỏi chủ trương cải lương của người khác, mắng mỏi tất cả mọi thứ, mà bản thân lại không đưa ra chủ trương chính diện nào. Mà điểm yếu nghiêm trọng nhất của Lỗ Tấn, lại chính nằm ở chỗ đó. Tôi từng viết một bài văn, ép ông ấy lật bài ngửa, tiêu đề của bài văn đó chính là "Bất mãn với hiện trạng". Tôi nhớ mình đã nói rằng: "Anh mắng đổ tất cả mọi người, anh phản đối tất cả mọi chủ trương, anh chê bai mọi chủ nghĩa không đáng một đồng, anh rốt cuộc định thế nào đây? Xin hãy nói ra chủ trương chính diện của anh." Sự ép uổng này của tôi, đại khái đã gãi đúng chỗ ngứa của ông ta rồi. Câu trả lời của ông rất hay, đầu tiên là vận dụng chiến thuật cũ của mình, trước tiên bới lông tìm vết châm chọc tôi một phen, bảo rằng văn của tôi không thông, "bão" là "bão", "biếm" là "biếm", nếu không dùng làm nghĩa chê, thì trên chữ "biếm" không được thêm chữ "bão" Sau đó ông tuyên bố, có một loại chủ nghĩa mà ông chưa từng mắng qua. Tôi truy vấn ông lần nữa, loại chủ nghĩa đó là chủ nghĩa nào? Có phải chủ nghĩa cộng sản hay không? Ông không trả lời nữa.

Đừng cho rằng Lỗ Tấn ngay từ đầu đã tâm tư trù tính rắp tâm dọn đường cho Đảng Cộng sản. Đó không phải sự thật, ông và Đảng Cộng sản vốn chẳng có quan hệ gì, ông là kẻ đường cùng bí lối, cuối cùng bị ép lên Lương Sơn. Ông từ trước đến nay không phê bình chủ nghĩa cộng sản, điều này cũng không sai, ông mở toang cánh cửa hậu như thế. Cho nên sau này khi Đảng Cộng sản muốn lợi dụng ông để lãnh đạo Liên minh văn gia tả dực, thì đôi bên tâm ý tương thông nhịp nhàng ăn ý. Thực ra, sự phê bình của Lỗ Tấn đối với các phần tử khuynh tả là vô cùng nghiêm khắc, mãi cho đến sau này khi nhận được sự ưu ái của Đảng Cộng sản mà trở thành lãnh đạo phe tả, mới ngừng các cuộc tấn công nhắm vào họ. Đại khái cũng chính vào khoảng thời gian này, ông dùng ngòi bút thô ráp gượng gạo để dịch "Chính sách văn nghệ" của Đảng Cộng sản Nga. Bản dịch "Chính sách văn nghệ" này, đối với Lỗ Tấn là một việc vô cùng quan trọng, điều này thể hiện rõ ràng rằng ông đã ngả về phía Đảng Cộng sản. Thế nhưng cho đến nay tôi vẫn còn hoài nghi một chút, cuốn sách này rốt cuộc có phải do chính bút Lỗ Tấn dịch hay không, vì thực sự dịch quá tệ, Lỗ Tấn dường như không đến nỗi nào như thế, rất có khả năng đây là văn kiện của Đảng Cộng sản ép buộc ông đứng tên mà ông lại không thể chối từ. Tuổi thọ của văn kiện này không dài lắm, vì chẳng bao lâu sau giới văn nghệ nước Nga hứng chịu cuộc đại thanh trừng, như Lunacharsky, Plekhanov, Mayakovsky, tất cả đều phải chịu đựng những số phận bi thảm nhất, "Phong trào văn nghệ Proletariat" ở Thượng Hải cũng theo lệnh hạ cờ thu trống, cái gọi là "Liên minh văn gia tả dực" cũng theo lệnh ẩn tích tăm hơi, quá trình của sự chuyển biến mang tính kịch nghệ đoạn này được ghi chép chi tiết trong cuốn sách "Nghệ sĩ mặc quân phục" do Eastman trước tác. Trải qua giai đoạn này, Lỗ Tấn liền lún sâu vào trận doanh của Đảng Cộng sản.

Vào thời điểm này, vùng Đông Bắc nước chúng ta đã xảy ra sự kiện Trung Đông lộ chống Nga. Việc các quân phiệt Đông Bắc cát cứ, đương nhiên là không một ai tán thành. Thế nhưng khi quân và dân Trung Quốc của chúng ta xảy ra xung đột với chủ nghĩa đế quốc Xô-viết, hơn nữa thương vong của chúng ta vô cùng thảm trọng, người nước điều không thể không bày tỏ sự quan tâm. Đối với Đảng Cộng sản Trung Quốc cùng những kẻ đồng tình với họ mà nói thì đây là một sự thử thách. Tôi vô cùng kinh ngạc khi phát hiện ra trên những cây cột điện ven đường phố Thượng Hải và trên tường khắp nơi khẩu hiệu của họ: "Phản đối tấn công Liên Xô!" Tôi một cách vô cùng ngây thơ đã đặt câu hỏi: Là người Trung Quốc tấn công Liên Xô, hay Liên Xô xâm lược Trung Quốc? Câu trả lời của Lỗ Tấn cùng bọn chúng là: Quân phiệt Trung Quốc chịu sự sai khiến của chủ nghĩa đế quốc mà tấn công Liên Xô. Trải qua bài kiểm chứng này, lập trường của Lỗ Tấn đã quá rõ ràng rồi.

Lỗ Tấn không có lý luận văn nghệ, đầu tiên lấy một bọc oán khí làm nội dung, tiếp theo là phụng hành chính sách văn nghệ của nước Nga Xô-viết, cuối cùng hoàn toàn nghe theo sự thao túng của nước Nga Xô-viết và Đảng Cộng sản.

Không lâu trước khi Lỗ Tấn qua đời, từng viết một bài văn ngắn, tựa đề hình như chính là "Chết", ông dường như cảm nhận được bản thân không còn sống được bao lâu nữa, trong bài văn ông có một câu khuyên nhủ các bạn thanh niên: "Người sắp chết, lời nói cũng thiện", chúng ta cũng không cần thiết vì người mà bỏ phế lời nói, câu nói đó chính là: "Tuyệt đối chớ làm nhà văn đầu mõm." Thế nào là nhà văn đầu mõm? Ý của ông chính là, nhà văn phải có tác phẩm văn học, chứ không phải chuyện chỉ biết lớn tiếng hô hào không thôi. Câu nói này nói rất đúng. Tùy tiện viết ra chút ít đồ vật, liền tự cho mình là chen chân vào văn đàn, tự nhận là nhà văn, những người như thế thực sự quá nhiều, trách sao Lỗ Tấn phải châm biếm họ. Thế nhưng nói đi cũng phải nói lại, Lỗ Tấn cũng đã tự châm biếm chính mình. Sau khi Lỗ Tấn qua đời, lập tức có người thay ông in ấn toàn tập, bởi vì họ vốn dĩ là những người có tổ chức, có nhân lực, có tiền bạc, có cơ cấu, mọi thứ đều thuận lợi. Bộ toàn tập với tấm bìa đỏ rực được xuất bản, có bao nhiêu cuốn tôi không nhớ rõ nữa, đại khái chừng hơn mười cuốn đến tầm hai mươi cuốn. Thế này thì không thể coi là nhà văn đầu mõm được nữa rồi. Thế nhưng mà, xét theo nội dung của nó thì tất cả các loại tiểu thuyết dịch thuật thảy đều được bao gồm ở bên trong, phá vỡ thông lệ xưa nay trong và ngoài nước. Lỗ Tấn khi còn sống có chủ trương này hay không, tôi đương nhiên không biết, nhưng đem cả đống lớn tác phẩm dịch thuật đưa vào toàn tập, ngoài việc làm nổi bật vẻ vĩ đại ra, thì thực sự chẳng có chút ý nghĩa nào cả. May mà Lỗ Tấn chỉ dịch "Những linh hồn chết" của Gogol mà chưa kịp làm những việc khác, nếu không thì toàn tập của Gogol e rằng cũng buộc phải đính kèm vào trong Lỗ Tấn toàn tập luôn rồi.

Tác phẩm của Lỗ Tấn, tôi đã nói rồi, đặc sắc hơn cả chính là những bài tạp cảm. Nhưng trong đó có bao nhiêu bài có thể trở thành văn học châm biếm mang giá trị vĩnh cửu, thì vẫn còn là vấn đề. Cái gọi là văn học châm biếm, cũng phải hội tụ một số điều kiện. Thứ nhất, dụng ý phải sâu sắc, ngòi bút phải già dặn, điểm này thì Lỗ Tấn làm tốt. Thứ hai, tấm lòng phải đôn hậu, tác giả dù cho có thể phẫn thế khem đời đến đâu đi nữa, nhưng trong tâm khảm vẫn là một thứ tình yêu, chứ không phải hận thù, mục đích không phải là để trút giận nhất thời, không phải kiểu hầm hè muốn "diệt nó trước bữa ăn" mà đi đả đảo người khác. Điểm này tôi rất hoài nghi không biết Lỗ Tấn có được tấm lòng rộng mở này hay không. Thứ hiện, đối tượng châm biếm tốt nhất là những hiện tượng phổ biến, hoặc những khuyết điểm chung, ít nhất không phải là sự đả kích cá nhân, như thế mới có thể duy trì được một thái độ khách quan, chứ không trượt theo lối mắng chửi của mụ đàn bà đanh đá. Trong tạp cảm của Lỗ Tấn, thành phần đả kích cá nhân quá nhiều, mai sau thời thế đổi thay, con người bị trào lưu cuốn trôi sạch, những bài tạp cảm này còn lại bao nhiêu giá trị, quả là một vấn đề. Thứ tư, văn châm biếm tuy không có thể tài cố định, nhưng cũng phải chú trọng quy củ chương pháp, giống như các bài văn khác, có độ dài thích hợp, có đầu có đuôi, cấu thành một thể thống nhất. Tạp cảm của Lỗ Tấn phần lớn thuộc tính chất đoạn chiết, có vẻ như hứng lên là viết, không câu nệ chương pháp, có thể lấp đầy trang báo tạp chí, nhưng chưa chắc đã trở thành tác phẩm văn học xuất sắc. Những điều vừa giảng trên có lẽ là sự khắt khe quá mức, bởi vì bản thân Lỗ Tấn vốn không hề tuyên bố tạp cảm của mình nhất định là tác phẩm lưu truyền muôn thuở, chỉ là những kẻ sùng bái Lỗ Tấn thì có không ít người, dường như không thể không nhắc nhở họ.

Về phương diện tiểu thuyết, Lỗ Tấn chỉ viết một số ít truyện ngắn, không có tác phẩm trường thiên, tác phẩm nổi đình nổi đám nhất của ông là "A Q chính truyện", cũng được coi là truyện ngắn. Theo tôi thấy, truyện ngắn hay nhất của ông chính là "A Q chính truyện", phần còn lại về mặt kết cấu đều không giống tiểu thuyết ngắn, trông giống như những bản ký họa lẻ tẻ rời rạc, có vài bài về mặt văn chữ và tình cảm thì rất ưu mỹ. Chỉ xét riêng trên một tác phẩm mà bàn, "A Q chính truyện" là một tác phẩm rất có giá trị, viết về một con người ngu muội điển hình ở vùng Thiệu Hưng trước và sau thời kỳ Tân Hợi, trong việc khắc họa tâm lý thì vô cùng sâu sắc và tỉ mỉ. Nhưng nếu nói tác phẩm này lấy tính cách dân tộc Trung Hoa của chúng ta làm đối tượng, nếu nói A Q chính truyện là đại diện tiêu biểu cho con người Trung Quốc, tôi cho rằng đó là lời nói phóng đại, bản thân Lỗ Tấn chưa chắc đã có dụng ý này. Nhân vật A Q này, có tính thời đại của nó, có tính địa phương của nó. Một tác phẩm, thành công về mặt nghệ thuật, không có nghĩa là nhà văn đó đương nhiên trở thành nhà văn vĩ đại. Tác phẩm của một nhà văn vĩ đại, bắt buộc phải có tính nghiêm túc, bắt buộc phải có trọng lượng thích hợp, những tác phẩm như "A Q chính truyện" xem chừng hãy còn chưa đủ tầm để nhào nặn tác giả của nó thành một nhà văn vĩ đại. Có một lần Bernard Shaw đến Thượng Hải, những kẻ được gọi là nhà văn ở Thượng Hải liền bồng bế ông "vụm nhà văn vĩ đại" Lỗ Tấn ông cụ ra để diện kiến với ông ấy, còn chụp lại một bức ảnh đăng lên tạp chí, một bên đứng là một Bernard Shaw vóc dáng cao lớn râu tóc bạc phơ, một bên đứng là một Lỗ Tấn vóc dáng nhỏ bé đầu tóc bù xù, hai bên đối chiếu với nhau, thực sự không tương xứng, vóc dáng không tương xứng mà số lượng lẫn trọng lượng tác phẩm cũng không tương xứng.

Về phương diện nghiên cứu văn học, điểm duy nhất đáng khen ngợi của Lỗ Tấn chính là cuốn "Trung Quốc tiểu thuyết sử lược", về phương diện tiểu thuyết Trung Quốc ông quả thực từng bỏ công sức nghiên cứu, cuốn sách này e rằng đến nay vẫn không mất đi vẻ là một cuốn sách hay về phương diện này. Tôi cho rằng, ít nhất cuốn sách này nên được giải giở lệnh cấm trước thời hạn, cho phép lưu thông. Ngoài ra, tôi không nhìn ra ông có cống hiến gì khác. Có người nói, ông từng dịch không ít tác phẩm văn học của các dân tộc nhỏ yếu châu Âu. Kiến thức của tôi quá hạn hẹp, tôi chưa dám phê bình rốt cuộc văn học của cái gọi là "dân tộc nhỏ yếu" ấy ra sao. Chỉ là tôi nghĩ, bản dịch của Lỗ Tấn là dịch lại từ tiếng Nhật, cho nên đối với văn học của các dân tộc chưa chắc đã có sự thấu hiểu thỏa đáng, hơn nữa động cơ dịch loại văn học này của Lỗ Tấn có lẽ xuất phát từ sự đồng tình, sự đồng tình đối với các dân tộc bị áp bức, còn về giá trị văn học bản thân nó, ông chưa chắc đã lưu tâm cho lắm.

Từ sau phong trào Ngũ Tứ, tác giả tân văn nghệ rất nhiều, nhưng thực sự có thành tựu lại không nhiều, người giống như Lỗ Tấn cũng không hay bắt gặp. Ông lẽ ra có thể có thành tựu khả quan hơn, ngặt nỗi một là ông mất quá sớm, hai là ông không có nền tảng tư tưởng lành mạnh, để rồi bị trào lưu của Đảng Cộng sản cuốn đi, đánh mất đi lập trường văn nghệ. Một nhà văn tự nhiên không thể suốt ngày ngâm vịnh gió trăng, tự nhiên phải mở to mắt nhìn xem xung quanh mình, tự nhiên phải trút bỏ những uất ức và khối u uất trong ngực mình, thế nhưng, có một điểm vô cùng quan trọng, đó là ông cần phải "quan sát nhân sinh một cách điềm tĩnh, và quan sát toàn cục nhân sinh." (To see life steadily and see it whole). Câu nói này là do nhà phê bình người Anh Matthew Arnold khi phê bình Chaucer người Anh đã nói ra. Ông ấy nói Chaucer đã không thể làm được điểm này, sự quan sát của ông ấy đối với nhân sinh là vụn vặt, cục bộ và nông cạn. Nếu tôi muốn phê bình Lỗ Tấn, tôi cũng sẽ mượn câu danh ngôn này. Thái độ của Lỗ Tấn không đủ bình tĩnh, ông bị chi phối bởi cảm xúc nhiều hơn, cho nên lập cước của ông không vững vàng, những kẻ phản đối ông cũng như những kẻ có kế hoạch tung hô ông, đều gây ra những ảnh hưởng không cần thiết đối với ông. Ông có một ngòi bút mà một nhà văn nên có, nhưng ông lại không có sự khoáng đạt và tâm lý chuẩn bị mà một nhà văn cần phải có. Ông viết không ít thứ, nhưng thái độ duy chỉ có một sự cực đoan.