Phòng sách, thật là một danh từ tao nhã làm sao! Rất dễ khiến người ta liên tưởng đến một gia đình có hương thơm sách vở. Hương sách là thứ đối lập với mùi đồng tiền. Kỳ thực sách chưa chắc đã thơm, đồng tiền cũng chưa chắc đã hôi. Đồ đồng đời Chu, đỉnh đồng nhà Thương, sắc cổ loang lổ, cả ngày mân mê cũng không thấy hôi, đúc thành tiền tệ mới nhiễm mùi con buôn, thế mà những tấm lụa là đao tệ không còn lưu thông nữa lại thường là tư vốn để bậc cao nhân thưởng ngoạn. Sách sở dĩ có mùi thơm, đại khái là chỉ cái mùi kỳ lạ tỏa ra từ thứ mực dầu tùng yên in trên giấy Mao Biên Liên Sử, từ căn phòng sách vốn không hay thông gió phát ra, không phải hương quế hoa lan thoang thoảng, cũng chẳng phải mùi mốc meo hôi thối, mà là một thứ mùi kỳ lạ hỗn hợp khó tả. Thứ mùi kỳ lạ này chỉ ở phòng sách mới có, mà chỉ gia đình sĩ đại phu mới có phòng sách. Tên gọi gia đình hương sách đại khái bắt nguồn từ điểm này.

Học trò khổ học dưới cửa sổ lạnh phần lớn không có phòng sách, khoét vách đom đóm lại càng khỏi phải bàn. Cho nên đối với người đọc sách nghèo khổ, phòng sách là thế giới thần tiên xa hoa có thể nhìn mà không thể với tới. Cuốn "Lang Huyên Ký" của Y Sĩ Trân chép: "Trương Hoa dạo chơi ở Động Cung, gặp một người dẫn đến một nơi. Là một cõi trời đất khác, mỗi phòng đều có kỳ thư, Trương Hoa xem qua sách ở các phòng, đều là chuyện trước đời nhà Hán, phần nhiều là những điều chưa từng nghe thấy, hỏi nơi đó là gì, đáp rằng: 'Đang là phúc địa Lang Huyên'." Đây là một người đọc sách khao khát tưởng tượng ra một chốn đọc sách lý tưởng, bèn gửi gắm vào cõi mộng thần tiên. Kỳ thực ngoài những kẻ nghèo xơ xác bữa đói bữa no không dám bàn đến phòng sách ra, người đọc sách bình thường, nếu chịu khó muốn có một phòng sách, vẫn có thể bài trí ra được một căn đàng hoàng. Có người chia ra một căn phòng để nuôi gà Leghorn, cũng có người chia một căn phòng để nuôi chó, chính là không nhằn ra nổi một căn để làm phòng sách. Tôi còn từng thấy một trí thức giàu có, anh ta chẳng những không có phòng sách, mà đến cái bàn làm việc cũng không có, tôi tận mắt thấy công tử nhà anh ta nằm bò trên sàn nhà đọc sách, thiên kim tiểu thư của anh ta dùng một tấm ván gỗ viết chữ trên ghế sô-pha.

Một gia đình bình thường tốt đẹp, mỗi đứa trẻ nên sở hữu một chiếc bàn học, gia chủ nên sở hữu một căn phòng sách. Công dụng của phòng sách là cất giữ sách vở và có thể đọc sách viết lách ở trong đó, chứ không phải dùng để trưng bày công khai nhằm khoe khoang với đời. "Trượng phu sở hữu vạn quyển sách, hà giả nam diện bách thành!" Câu nói này có vẻ vô cùng tiêu sái và cuồng ngạo, kỳ thực lại là lời ngụy biện bất đắc dĩ khi lòng dạ chưa yên, chỉ phơi bày cái sự không phải mặt nam nhi của mình. Phòng sách không cốt ở chỗ lớn, cũng không cốt ở trang thiết bị tốt, hợp với nhu cầu của bản thân là được. Bị gò bó ở một góc hành lanh rộng mấy thước, chỉ cần đặt vừa một chiếc bàn học, thì vẫn có thể xem như một xưởng sản xuất đọc sách viết lách, cho ra lò rất nhiều sản phẩm. Ánh sáng phải tốt, không khí phải lưu thông, hồng tụ thiêm hương là thứ không cần thiết, đã chẳng có hương, "tay ngọc giơ lên, tay áo đỏ dài" ngược lại sẽ khiến tâm trí người ta phân tâm. Kích thước và sự tốt xấu của phòng sách, với số lượng cao thấp của thành tích đọc sách viết lách, thường không có tỷ lệ thuận. Có rất nhiều tác phẩm nổi tiếng được viết ra trong nhà tù.

Phòng sách tinh tế nhất mà tôi từng thấy phải kể đến Mộc Lư của tiên sinh Tông XXuân Phóng là bậc nhất, nằm trên một ngọn núi nhỏ ở Thanh Đảo, phòng sách này không liền với dinh thự của ông, mà là một tòa độc lập. Cảnh trí u tịch, chỉ có tiếng chim hót hoa thơm, không có tiếng ồn ào bụi bặm thị tứ. Cuốn "Thái Bình Thanh Thoả" chép: "Lý Đức Mậu chất đống sách vở, gọi là thư thành." Tôi nghĩ cái thư thành đó chưa chắc đã sánh được với Mộc Lư. Ở đây, toàn bộ sách vở đều được đặt trong tủ kính, tủ cao ngang người, nhưng chưa tới xà nhà. Tôi nhớ sách được cất giữ chủ yếu là kịch bản tiếng Pháp. Toàn bộ sách đều là bìa cứng, không hẳn đều là buckram (vải thô cứng nhúng keo), có một số là đóng gáy bằng da bê thật (halfcalf, oozecalf, etc), những chữ mạ vàng xếp hàng trên gáy sách lấp lánh phát sáng. Có lẽ điều này đã vượt quá tiêu chuẩn của một phòng sách, hơi giống với tính chất của một lầu tàng thư, bởi vì ông ấy còn có một tập mục lục sách in tinh xảo, người đọc sách bình thường nào lại đi lập mục lục cho sách trong phòng sách của mình.

Phòng sách của tiên sinh Chu Tác Nhân ở Bát Đạo Loan, Bắc Bình, tên cũ là Khổ Vũ Trai, sau đổi thành Khổ Trà Am, không rời khỏi mùi vị cay đắng. Một bức hoành phi nhỏ là do Thẩm Doãn Mặc viết. Đó là căn nhà trệt kiểu Bắc Bình, phòng sách chiếm ba gian nhà trên ở viện trong, hai sáng một tối. Gian bên trong là nơi lão nhân Tri Đường đọc sách viết lách, thỉnh thoảng cũng tiếp khách thưởng trà, cửa sổ bàn ghế sáng bóng, sạch sẽ không một hạt bụi. Bốn bảo vật văn phòng trên bàn sách được sắp xếp ngăn nắp trật tự. Hai gian bên ngoài giống như một kho sách, có khoảng tám mươi giá sách dựng ở chính giữa, sách vở gồm cả Trung Quốc và Tây phương, số lượng sách tiếng Nhật rất lớn. Thật không hiểu vị lão hòa thượng ở Khổ Trà Am sao lại sa vào vũng bùn cả đời rửa không sạch!

Phòng sách của Văn Nhất Đa, cũng giống như bàn làm việc của tiên sinh Văn Nhất Đa, phong phú, thú vị mà bừa bộn. Sách của ông toàn là sách chữ Hán, và hầu như toàn là sách đóng gáy chỉ. Lúc ở Thanh Đảo, ông phỏng theo cách cất giữ sách chữ Hán của thư viện Đại học Thanh Đảo, đóng cho các bộ sách chữ Hán những chiếc bìa vải xanh, dùng phấn trắng viết tên sách kiểu chữ Tống, dựng đứng trên giá sách. Trang bị như thế hẳn là rất gọn gàng dễ nhìn, nhưng chủ nhân muốn làm khảo chứng, sách vở hết cởp bộ này đến bộ khác liền phải lấy xuống từ giá sách để tham gia vào hàng ngũ tế rái cá, kết quả là trên giường ngắn, trên sàn nhà. Chiếc ghế thái sư duy nhất chạm khắc bằng rễ cây, đều toàn là sách. Chiếc ghế thái sư ấy tinh xảo cứng nhắc, có thể đưa vào tranh, không thích hợp cho người ngồi, kỳ thực cũng không thích hợp để chất sách, thế nhưng lại là một điểm nhấn bắt mắt nhất trong thư ốc của ông.

Phòng sách của Phan Quang Đán ở Nam Viện Thanh Hóa lại có một vẻ thú vị khác. Ông là một học giả lấy sở trường chuyên gia ưu sinh học để dấn thân vào việc nghiên cứu phả điệp học nước nhà, phòng sách của ông sưu tầm loại sách này cực kỳ phong phú. Ông thích dùng thư giáp, tức là dùng hai tấm ván gỗ kẹp một bộ sách lại, dựng đứng trên giá sách. Ông buộc vào mỗi bộ sách một chiếc thẻ tre đánh dấu, trên thẻ viết tên sách. Loại thẻ sách này thực sự rất độc đáo, không biết chiếc thẻ sách mà Đỗ Công Bộ trong bài "Tương Phó Thảo Đường Đồ Trung Tác" gọi là "thẻ sách chôn vùi mạng nhện trong đống thuốc" có phải chính là vật này hay không. Quang Đán vẫn luôn ở Bắc Bình, mất đi tự do nghiên cứu học thuật, tuổi già mất vợ, lại thêm mù lòa, nghĩ lại những chiếc thẻ sách trong phòng sách của ông có lẽ từ lâu đã phủ đầy mạng nhện rồi!

Sách chở đầy xe, chất đầy nhà, chưa chắc đã là phúc. Trong cơn tang tóc loạn ly, biết tìm trâu ở đâu? Biế bao người yêu sách đều vứt bỏ những cuốn sách vở mà họ đã nhọc công gom góp, hơn nữa cũng chẳng còn dũng khí để gầy dựng lại một phòng sách ra trò nữa. Sách vở chất đầy nhà, quả thực có sự cần thiết của nó, ví dụ như trước kia nhà tôi có một bộ sách Tự điển Đồ Thư Cửu Thành bản chữ nhỏ, bày kín các giá sách tựa vào trọn bức tường núi từ trên xuống dưới, lấy sách tầng trên phải dùng thang, trèo lên trèo xuống rất bất tiện, thế nhưng giá sách chất đầy nhà đôi khi vẫn là thứ không thể thiếu. Sau khi tôi đến Đài Loan, cao hứng nhất thời, dựng lên một chiếc giá sách lớn liền vào tường, người hàng xóm buôn lụa đến tham quan, thở dài nói: "Dựng chiếc khung gỗ lớn thế này để làm gì, cho tôi bày lụa vóc thước sấp thì còn hợp dụng hơn." Lời của ông ấy không sai, sách không thể khiến người ta giàu có. Sách còn mang lại phiền phức cho con người, giá mà có thể như Hạo Long ngày mồng bảy tháng bảy phơi bụng dưới ánh nắng mặt trời thì tốt biết mấy, nếu không thì không chịu nổi nỗi phiền nhiễu về cơm áo, chi bằng đem nhét hết sách vở vào trong bụng, lúc phơi cũng tiện, lúc vận chuyển cũng tiện. Nếu sách vở đều có thể làm thành "vi phim" thu nạp vào trong bụng, hoặc chiếu lên trong đại não, thì phòng sách liền trở thành thứ không cần thiết.