Có rất nhiều thứ vốn từng rất phổ biến trước kia, nay lại khó mà tìm thấy, bồng ô chính là một trong số đó. Có lẽ do kiến thức của tôi hãy còn hạn hẹp, dường như ở các nước khác nay đã không còn loại đồ đựng này nữa. Món văn vật vốn có này của nước ta, đến nay cũng đã lụi tàn rồi.

Nhớ hồi còn bé, mỗi căn phòng trong nhà tối thiểu cũng phải có một chiếc bồng ô. Nhất là ở giữa hai chiếc ghế Thái sư lại kẹp một chiếc bàn trà nhỏ, trước bàn trà nhất định sẽ để một chiếc bồng ô. Hình dáng của nó đại khái rất giống với chiếc Phụng Hoa tôn men ngọc Lược Định thời Tống được trưng bày trong Bảo tàng Cố cung. Chia làm ba đoạn, đoạn trên là miệng loe mở rộng, đoạn giữa là phần bụng chứa đàm, tròn tròn lồi lồi, đoạn dưới là chân đế. Kích thước lớn nhỏ khác nhau, chiếc bồng ô lớn nhất có độ cao lên đến hai thước, đường kính phần bụng hơn một thước, chiếc nhỏ hơn thì nhét cả quả dưa hấu vào cũng được. Cũng có loại hai tầng, phần bụng sát đất, không có chân đế. Loại đơn sơ hơn nữa là một cái chậu nông đặt ngay dưới sàn, bên trên đậy một chiếc nắp lõm ở giữa có đục lỗ. Đồ sứ đương nhiên là tốt nhất, còn thông thường thì dùng đồ tráng men. Mỗi sáng dọn dẹp nhà cửa, đổ bồng ô là việc đầu tiên. Bởi vì trong đó không chỉ có đàm, mà phàm là tàn thuốc, bã trà, nước súc miệng, vỏ trái cây, vỏ hạt dưa, vụn giấy, đều thu nạp tất cả, thậm chí đôi khi còn kiêm luôn cả thiết bị vệ sinh thích hợp cho cả người già lẫn trẻ nhỏ. Bồng ô chính là một loại thùng rác cỡ nhỏ, mỗi phòng một chiếc, mới tiện lợi làm sao! Có người lại vẫn thấy chưa đủ tiện lợi, còn chuẩn bị thêm một loại bồng ô cỡ nhỏ có thể cầm tay, loại tinh xảo thì làm bằng pháp lang, loại phổ biến thì làm bằng thiếc, bụng tròn đáy phẳng mà cổ nhỏ miệng loe, đặt bên gối cạnh ghế, không lo bị đổ, lại có tác dụng hầu cận.

Thể chất của người Trung Quốc chúng ta dường như khác với người phương Tây, đàm đặc biệt nhiều. Người phương Tây không phải là không khạc đàm, vì người phương Tây cũng có khí quản và phế quản, màng nhầy trong đó khó tránh khỏi có chất tiết, tên gọi của nó cũng là đàm, họ có đàm rồi thì cũng sẽ khạc ra ngoài, chẳng lẽ đều ho vào trong miệng rồi lại nuốt qua thực quản xuống ư? Chỉ có điều họ không có bồng ô được bày trí khắp nơi, nên đàm không có chỗ để khạc. Họ cảm thấy việc đường hoàng khạc nhổ xuống đất là không thỏa đáng cho lắm, thế là đại đa số đều dùng khăn tay, đại khái là vì chẳng ai muốn giặt những chiếc khăn tay như vậy, cho nên lại đổi sang dùng khăn giấy dùng xong rồi vứt, chiếc khăn giấy đó sau khi dùng xong lại xử lý ra sao, là nhét vào gạt tàn thuốc hay là cho vào túi áo mang về tặng hiền thê, thì tùy ý mỗi người vậy.

Nhớ Lão Xá có một tiểu thuyết ngắn tên là "Hỏa xa", hình như có nhắc đến việc hành khách ngồi toa hạng nhất thường có một tư thế kinh ngạc, cứ bước được vào toa hạng nhất là có thể "hắng" một tiếng, khạc một bãi đàm đặc từ khí quản lên cổ họng, sau đó "khụ" một tiếng đưa bãi đàm đó lên miệng, rồi lại "phẹt" một tiếng nhổ thẳng bãi đàm đó lên thảm. Ba chữ "hắng khụ phẹt" này quả thực là nét bút tả thực, dựa vào trí tưởng tượng thì không dễ gì mà bịa ra được. Trên thảm không phải là không có bồng ô, nhưng phải ra vẻ phớt lờ, thì mới thể hiện được khí phách. Tôi từng tận mắt nhìn thấy một đôi vợ chồng đi dự tiệc, sau bữa ăn ngồi xuống phòng khách, vị tiên sinh này đại khái là bị trúng gió độc thương hàn không đúng lúc, một ngụm đàm lớn trào lên cổ họng, khụ một tiếng ngậm trong miệng, ngó đông ngó tây, muốn tìm một chiếc bồng ô nhưng lại chẳng thể tìm thấy, trông y hệt như bộ dạng đang mắc tiểu gấp, lại thiếu đi sự tiêu sái phóng khoáng giống như hành khách đi toa hạng nhất mà Lão Xá đã miêu tả, quả thực là vô cùng chật vật. Bỗng nhiên ông ta như được thần linh phù hộ, bước đến trước mặt phu nhân, lấy chiếc túi xách nhỏ hình chiếc vạc tròn của bà ấy ra, mở ra rồi phẹt một tiếng, không lệch đi đâu chút nào, nhổ một ngụm đàm đặc vào trong chiếc túi xách nhỏ, sau đó đóng chiếc túi da lại như cũ, nghênh ngang rời đi. Sự việc này sau đó có hậu quả gì hay không, thì không được hay biết cho lắm. Những người ngồi đó lúc ấy đều ngơ ngác nhìn nhau, còn sắc mặt của phu nhân ông ta thì đỏ bừng rồi lại tím ngắt. Kỳ thực sự việc này cũng hãy còn chưa đến mức quá mất vệ sinh. Tôi không nhớ rõ là cuốn bút ký (tập bút ký) nào đã ghi chép lại rằng, có một hoạn quan nội thị rất biết nịnh bọt ca tụng lại vô cùng tâm lý thấu hiểu ý vua, vừa nghe thấy tiếng ho của thánh thượng liền nhanh chóng lao một bước lên trước ngự tiền, quỳ xuống ngẩng đầu há miệng, cung kính chờ đợi ngự đàm của thánh thượng khạc vào miệng mình, người đương thời gọi là bồng ô bằng thịt.

Nhà y học đời Minh là Trương Giới Binh viết cuốn "Cảnh Nhạc toàn thư", đối với đàm có những luận điểm vô cùng kỳ diệu. "Đàm, chính là tân dịch của con người, không ngoài sự hóa sinh của nước gạo (thủy cốc). Đàm này cũng là vật đã hóa sinh, chứ không phải thuộc loại không hóa sinh. Chỉ có điều hóa sinh một cách chính đáng, thì hình thể cường tráng, vinh vệ sung túc. Mà đàm diêm vốn đều là khí huyết, nếu hóa sinh lệch lạc, thì tạng phủ sinh bệnh, tân dịch phân tán, mà khí huyết tức khắc thành đàm diêm, điều này cũng giống như đạo tặc trong thời loạn, sao lại không phải là lương dân trong thời trị? Chỉ có điều sự nổi lên của đạo tặc, tất phải do quốc vận có bệnh, mà sự sinh ra của đàm diêm, tất phải do nguyên khí có bệnh... Phàm sự hóa sinh của đàm diêm, vốn do thủy cốc mà ra, ví như quả nhiên tì cường vị kiện như lớp thanh niên trai tráng, thì ăn đến đâu hóa đến đấy, đều thành khí huyết, sao có thể lưu lại mà thành đàm? Chỉ vì không thể hóa sinh hoàn toàn, mà mười phần lưu lại một hai phần, thì một hai phần ấy thành đàm, mười phần lưu lại ba bốn phần, thì ba bốn phần ấy thành đàm, thậm chí lưu lại đến bảy tám phần, thì chỉ thấy khí huyết ngày một tiêu hao, mà đàm diêm ngày một nhiều lên." Đoạn văn này nói nghe rất lọt tai, chỉ là những từ ngữ như "khí huyết", "nguyên khí" hơi có phần huyền ảo một chút. Người nước ta nhiều đàm, hóa ra là do nguyên khí không đủ. Người xưa vịnh tuyết có câu rằng: "Một đêm gió bắc lạnh, ông trời khạc đàm to, mặt trời mọc phương đông, một liều thuốc hóa đàm." Vị thi gia này có thể gọi là người thấu triệt được đạo trời và lòng người vậy.

Hoàn vốn viên hóa đàm có công hiệu hay không, tôi không được hay biết, chỉ là lệnh cấm phạt sáu trăm đồng vì tội khạc nhổ bãi bừa bãi cho đến nay vẫn chưa có hiệu lực, thì lại là chuyện ai ai cũng biết. Không biết bao nhiêu người dường như vẫn còn mắc chứng bệnh tâm trí u mê vì đàm. Trong lúc hoài niệm về thời đại bồng ô đã trở thành dĩ vãng, mấy năm trước bỗng nhiên nhìn thấy một bức ảnh, khiến đôi mắt bỗng sáng lên. Đó là một bức ảnh chụp chính thức khi tổng thống Mỹ Nixon sang thăm đại lục vào năm được triệu kiến tại Cư Nhân Đường, hai người chủ khách, một người bụng phệ nửa bất động nửa tê liệt trên ghế sofa, một người rụt cổ rụt vai ngồi bên rìa ghế sofa, giữa hai người sừng sững uy nghiêm một chiếc bồng ô vô cùng hoành tráng! Bồng ô không bị xếp vào hàng ngũ đồ cũ để rồi bị phá trừ, thật có thể nói là một trường hợp ngoại lệ hiếm có.