Lamb cả đời chưa từng kết hôn, ông không có con, cho nên ông có một bài "Oán hận của người độc thân" được thu trong tập "Tùy bút Elia" của mình. Ông nói trẻ con chẳng có gì kỳ lạ, cũng giống như chuột trong cống rãnh, đâu đâu cũng có, cho nên những người có con không cần phải khoe khoang trước mặt ông. Lời nói của ông dù có đúng đắn đến đâu, nhưng ở tận xương tủy vẫn có một chút chua — ghen ăn tức ở.

Tôi từ trước đến nay không tin trẻ con là chủ nhân ông của thế giới tương lai, bởi vì tôi tận mắt thấy trẻ con ở đâu cũng đang làm chủ nhân ông của hiện tại. Phạm vi hoạt động chủ yếu của trẻ con là gia đình, mà gia đình hiện đại ít khi nào không lấy trẻ con làm trung tâm. Một vợ một chồng không thể thành nhà, gia đình không có con giống như một cái cây không ra quả, tổng cảm thấy thiếu thứ gì đó; nhất định phải đợi tiểu bảo bối cất tiếng khóc chào đời, trụ cột của gia đình mới coi như được đặt vững chãi, người đàn ông bắt đầu làm cha; người phụ nữ bắt đầu làm mẹ, mọi người mới coi như tìm được vị trí của riêng mình. Tôi từng hỏi một đứa trẻ vốn chẳng phải "thần đồng": "Mẹ cháu làm nghề gì?" Nó nói: "Mẹ vá áo cho cháu ạ!" "Còn bố cháu thì sao?" Tiểu bảo bối trợn mắt: "Bố đọc báo đấy!" Nhưng ngay sau đó nó đính chính lại: "Là kiếm tiền cho chúng cháu đấy!" Câu trả lời của đứa trẻ hoàn toàn chính xác. Bố mẹ toàn là đang phục vụ cho con cái. Mẹ buổi sáng uống cháo loãng, mua trứng gà cho con ăn; bố buổi sáng ăn trứng gà, mua tinh dầu gan cá cho con ăn. Những thứ tốt nhất đều phải dâng hiến cho con cái, nếu không, trong lòng làm cha mẹ liền dấy lên sự hoảng sợ, giống như vừa làm chuyện gì đại nghịch bất đạo vậy. Sức khỏe và sự thoải mái của con cái, trở thành một tiền đề chủ yếu cho mọi tiện nghi trong gia đình. Phong cách này, từ xưa đến nay vẫn vậy, mà thời nay lại càng mãnh liệt hơn. Kể từ khi chế độ tiểu gia đình ra đời, địa vị của con cái bỗng chốc được nâng cao. "Hiếu tử" trước kia là đứa con hiếu thảo với cha mẹ, "hiếu tử" thời nay chính là bậc cha mẹ hiếu thảo với con cái. Trẻ con là chủ nhà, cha mẹ đều phải hiếu thảo với chúng!

Nói là "hiếu tử" hoàn toàn không hề cực đoan. Tôi từng chứng kiến không ít đứa trẻ, khi làm mình làm mẩy có thể ồn ào như một doanh trại binh lính; lúc động tay động chân có thể giống như ẩu đả; lúc ăn đồ ăn có thể giống như hổ đói vồ mồi; đối với bề trên khách khứa thì giống như thổ dân; lúc không như ý lăn lộn ăn vạ giống như bệnh động kinh, lúc chơi đùa vui vẻ có thể làm đồ đạc vật dụng trong nhà bừa bãi khắp phòng, giống như vừa trải qua cướp bóc;... Thế nhưng những bậc cha mẹ kiểu "hiếu tử" thì đối phó rất điềm nhiên, coi như không thấy, căng lắm là nhíu mày, nhưng nhíu chưa tới ba bốn giây lại bày ra nụ cười, đến khi sự sinh sống và thể diện của cha mẹ bị đe dọa, có lẽ sẽ nhẫn tâm chửi rủa vài câu, nhưng những lời chửi rủa đó phần lớn mang tính chất bi ai cầu xin, trong đó có lẽ mang theo một chút uy hiếp, nhưng uy hiếp đó chỉ có thể nhận lại tiếng cười nhạt của trẻ con, bởi vì uy hiếp đó từ trước tới nay chưa từng thực hiện được. "Mạnh Ý Tử hỏi về đạo hiếu, Khổng Tử nói: 'Không trái lệnh.'" "Hiếu tử" ngày nay rất kỵ việc nói ra điều này. Phàm là ý chí của con cái, kẻ làm cha mẹ nên thấu hiểu nhiều bề, chớ để chịu chút tổn thương trắc trở nào. Các học giả tâm lý giáo dục trẻ em cận đại lại có thuyết "phát triển cá tính", vừa vặn ăn khớp với thuyết "không trái lệnh".

Chế độ nhục hình sớm đã bị người ta vứt bỏ, vì nó không phù hợp với sức khỏe tâm lý của trẻ em. Tôi nhớ đến một câu chuyện nước ngoài:

Một người mẹ dẫn con đến cửa hàng bách hóa. Đi ngang qua quầy đồ chơi, nhìn thấy một con ngựa gỗ, đứa trẻ một bước nhảy lên, trước lắc sau dao động, vô cùng đắc ý, kiên quyết không chịu xuống nữa. Con ngựa gỗ đó không phải để bán, mà là đồ trưng bày của cửa hàng. Các nhân viên cửa hàng bảo đứa trẻ xuống, đứa trẻ không nghe; người mẹ bảo nó xuống, gấp đôi không nghe; người mẹ nói dẫn nó đi ăn kem, vẫn cứ không nghe; đi mua sô-cô-la, lại càng không nghe. Mặc cho hứa hẹn bao nhiêu điều, trả lại cho bạn vẫn là một sự không nghe; lúc ấy diễn thành cục diện bế tắc, thoáng cái trở thành trạng thái giằng co. Cuối cùng một nhân viên thông minh đề nghị rằng: "Hay là chúng ta mời nhà tâm lý học trẻ em mà cửa hàng bách hóa đặc biệt thuê đến để giải vây đi?" Mọi người cùng chung ý kiến, thế nên đã mời một vị chuyên gia bẩm sinh đã có gương mặt giáo sư từ trên lầu tám xuống. Chuyên gia hỏi rõ đầu đuôi, nhẹ nhàng bước đến bên cạnh đứa trẻ, ghé vào tai nói nhỏ một câu, đứa trẻ kia liền giống như bị điện giật, ngã lăn khỏi ngựa, kéo lấy vạt váy của mẹ, hoảng hốt chuồn thẳng. Sau sự việc có người hỏi vị chuyên gia rốt cuộc đã nói câu gì với đứa trẻ, vị chuyên gia đó nói: "Tôi nói là: 'Mày mà không xuống ngựa, tao đập vỡ sọ mày!'"

Vị chuyên gia này quả thực không hổ danh là chuyên gia, nhưng lại có vẻ thiếu hiếu thảo. Đứa trẻ này giả sử đã quen chịu đựng những hình phạt nhục hình, uy hiếp không thành hiện thực, thì vị chuyên gia này cũng đành chịu bó tay hết cách. Tiến sĩ Johnson chủ trương không bỏ nhục hình, ông cho rằng cái hay của nhục hình nằm ở chỗ trực diện rõ ràng, thế nhưng tiến sĩ Johnson là người thế kỷ mười tám, không hợp với trào lưu thời đại!

Hardy có một bài thơ nhỏ, viết về lúc đứa trẻ mới sinh ra, mọi người ca tụng là trân châu bảo bối, lớn hơn chút nữa thì đều khen ngợi như ngọc thụ lâm phong (cây ngọc trước gió), trưởng thành thì làm điều ác, cuối cùng đến mức phơi thây trên giá treo cổ. Lão già này suy cho cùng quá mức bi quan. Thế nhưng "lúc nhỏ có tiếng thần đồng, thiếu thời mang chí lớn, lớn lên không tiếng tăm, cuối cùng cỏ cây cùng mục nát" — đây quả thực là một công thức có thể ứng dụng phổ biến. Lúc nhỏ thông minh, lớn lên chưa chắc đã xuất sắc. Lời ấy quả thực rất đúng, thế nhưng làm cha mẹ thì phần lớn đều lạc quan. Đứa trẻ vừa mới biết cưỡi ngựa gỗ, cha mẹ đã tưởng tượng ra dáng vẻ oai hùng trên lưng ngựa của nó khi chỉ huy mười vạn tinh binh sau này; đứa trẻ vừa mới ngâm nga trôi chảy một khúc tiểu ca kháng chiến, cha mẹ đã tưởng tượng ra cảnh tượng giọng ca uyển chuyển tiếng vỗ tay như sấm dậy của nó sau này, đứa trẻ vô tình gảy bàn tính, cha mẹ liền thầm đoán sau này nó có thể nắm giữ đại quyền tài chính, đồng thời kiêm luôn kinh doanh đầu cơ;... Sự lạc quan này thường biểu hiện qua lời nói, trở thành sự khoe khoang, khiến cho người ngoài có những cảm xúc không thốt nên lời. Từng thấy một bức tranh biếm họa: Một đứa trẻ quỳ trên đầu gối của bố mình, dùng đồ chơi đập vào đầu bố, người bố nheo mắt cười, biểu cảm đó giống như đang tuyên bố "Nhìn xem! Con của tôi! Thật hoạt bát, thật đáng yêu!" Ngồi bên cạnh là một vị khách toác miệng cười ngốc nghếch, biểu thị rằng anh ta đang nhìn, hơn nữa còn cảm thấy rất hứng thú. Tiêu đề của bức tranh này là: "Thuật diễn kịch". Một vị khách nhìn con nhà người ta mà có thể biểu thị cảm thấy hứng thú, điều này quả thực rất cần "thuật diễn kịch" thật tốt. Lamb rõ ràng không thích diễn vở kịch như thế.

Trong số trẻ con, đứa nào so ra ngu ngốc nhất, lười biếng nhất, quỷ quyệt nhất, đanh đá nhất, xấu xí nhất, yếu ớt nhất, ít được người ta yêu thích nhất, thường lại được cha mẹ cưng chiều nhất. Chuyện này hình như rất khó hiểu, kỳ thực chúng ta nên nhớ trong "Tây du ký" tại sao Đường Tăng lại cứ thiên vị Trư Bát Giới. Ca dao có câu: "Cây lớn tự thẳng", ý là nói trẻ con không cần quản giáo, lúc nhỏ phóng túng một chút, lớn lên tự nhiên sẽ tốt. Thế nhưng cây con cong queo, lớn lên liệu có thẳng hay không? Tôi không dám chắc.