Thuốc, cũng gọi là yên, dịch âm là đạm ba cô (tabacco). Loại độc thảo này vốn có nguồn gốc từ Trung Nam Mỹ, sau đó lan truyền khắp nơi trên thế giới. Đến đời nhà Minh, nó mới được truyền vào Trung Hoa. Lợi Mã Đậu đã dâng cống phẩm là thuốc hít vào thời vạn lịch nhà Minh, từ đó thuốc hít liền thịnh hành trong cả triều đình lẫn dân gian. Ở châu Âu, thuốc hít được đựng trong những chiếc hộp nhỏ tinh xảo, mang theo bên người. Khi dùng, lấy đầu ngón tay chấm một ít thuốc hít, quẹt lên mũi, hít mạnh một cái, vô cùng thoải mái đắc ý.
Thuở nhỏ, tôi thường thấy bạn bè của thế hệ ông nội thỉnh thoảng lại bôi thuốc hít lên mũi, bôi đến mức lỗ mũi và môi trên đều nhuốm một màu vàng cháy. Nghe nói cách này có thể làm sáng mắt trừ bệnh, ai mà biết được chứ? Ông nội tôi không hút thuốc hít, nhưng lại có chuẩn bị "Thập Tam Thái Bảo", mười hai chiếc lọ nhỏ vây quanh một chiếc lọ lớn, miệng lọ được bịt chặt bằng một mảnh vải màu nâu vàng, mỗi lọ một hương vị khác nhau, được đặt trong một chiếc mâm tròn, dâng trước mặt khách. Người Trung Quốc chúng tôi sành điệu hơn người Âu, mang theo bên người những chiếc bình đựng thuốc hít bằng ngọc, thuý ngọc, mã não, thủy tinh, được chạm trổ tinh vi tỉ mỉ, hình dáng muôn hình vạn trạng. Có những bức tranh sơn thủy được vẽ từ bên trong chiếc bình trong suốt, quả thực là công phu quỷ khóc thần sầu, không biết đã hạ bút như thế nào nữa. Bình có nắp, dưới nắp có chiếc thìa nhỏ, dùng thìa múc thuốc hít đặt lên một chiếc đệm ngọc nhỏ, sau đó dùng đầu ngón tay chấm vào để hít.
Nhà tôi sưu tầm mấy chục chiếc bình đựng thuốc hít, trong loạn lạc chỉ mang ra được một chiếc bình ngọc trắng có nắp phỉ thúy, bên trong vẫn còn giữ lại hơn nửa tiểu bình thuốc hít, hơn trăm năm sau, mùi hăng vẫn chưa mất, thử ngửi một thìa nhỏ, lập tức liền hắt hơi liên hồi không dứt.
Ông nội tôi hút thuốc lào, tẩu thuốc dài hơn thước, nõ tẩu bằng ngọc phỉ thúy, điếu cày bằng đồng bạch (điếu cày là lợi khí để thầy đồ gõ đầu học sinh, người từng có kinh nghiệm sẽ không bao giờ quên). Lá thuốc của loại thuốc Quan Đông nổi tiếng được đựng trong một chiếc túi thêu hình quả hồ lô bằng sa tanh đỏ.
Có những chiếc tẩu thuốc lào dài bốn năm thước, nếu muốn châm thuốc trong nõ tẩu thì con người ta nếu không phải là vượn tay dài thì sẽ rất vất vả, chốc lát không có ai hầu hạ thì đành phải tự mình châm một que diêm cắm vào nõ tẩu, rồi sau đó nhanh chóng quay đầu lại để rít. Tẩu thuốc lào thông thường thì không dài đến thế, loại dài như vậy rất khó làm sạch. Dầu thuốc tích tụ trong nõ tẩu thường hay được dùng để nhét vào miệng thằn lằn khiến nó chết tươi.
Bà nội tôi hút thuốc nước. Bố trí của điếu hút nước phỏng theo ống hút nước của người Ả Rập (hookah), có điều điếu thuốc nước bằng đồng bạch do Trung Quốc chúng tôi chế tạo có hình dáng khéo léo hơn nhiều. Mỗi ngày đều cần phải xóc lên xóc xuống để súc rửa, phát ra tiếng lộc cộc. Có một loại sợi thuốc đặc biệt, sản xuất ở Lan Châu, tương đối mềm. Dùng giấy làm lõi để se thành ngòi thuốc, thường là huy động cả người lớn lẫn trẻ con cùng làm, trở thành một niềm vui. Thường xuyên duy trì một hai chiếc điếu nước để dùng làm lễ phép tiếp khách.
Tôi nhớ mỗi khi trong nhà có người bệnh, mời danh y Chu Lập Đồng đến khám, vị lão ông có bộ râu bay phấp phới này luôn ngẩng đầu bước vào nhà lớn thẳng tiến đến chỗ ngồi thượng thủ ở hoa viên phía sau, lúc này sẽ dâng lên trà đậy nắp và điếu thuốc nước, cụ ông cầm điếu thuốc nước lên, nhồi thuốc lá vào, "phụt" một tiếng thổi bùng ngòi thuốc, "hì hì" rít ba bốn hơi, sau đó rút ống thuốc ra, thổi phần tàn thuốc đã cháy bên trong rơi vào lòng bàn tay của chính mình, rồi ném vào chiếc ống nhổ ở trước mặt, hơn nữa còn ném rất chuẩn. Bộ thủ pháp này vô cùng gọn gàng dứt khoát. Sau khi hút ba năm điếu, nhấp một ngụm trà, rồi mới bắt đầu cất lời: "Sao thế? Lại là vị nào không khỏe đó ư?" Lần nào cũng vậy, sống động như thật.
Cha tôi thì theo lệ sau bữa ăn sẽ có một điếu xì gà, bổ sung thuốc lá điếu bất cứ lúc nào, hộp sắt đựng thuốc lá vừa được mở ra, có tiếng "xì" một cái, trước tiên sẽ viết ngày tháng bắt đầu dùng lên tấm thẻ giấy bên trong, mượn cách này để kiểm tra số lượng tiêu thụ hàng ngày không để vượt quá mức. Xì gà hình dáng giống như khí cầu, đầu nhọn chọc một lỗ, ngậm trong miệng trông thật khó coi, thế nhưng mùi thơm ngát. Trong các loại thuốc lá điếu, loại cao cấp đều là hàng nhập khẩu, loại trung cấp và hạ cấp như hiệu Cướp Biển (Pirate) thịnh hành một thời vào khoảng đầu thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc, muộn hơn một chút như Bói Tích Bao (White Tin), Phấn Bao (Powder Pack), loại Liên Châu sản xuất trong nước, Tiền Môn, v.v., đều là những loại được đông đảo mọi người ưa chuộng. Trong đó Phấn Bao là loại được chào đón đặc biệt, bởi vì độ dày mỏng và độ chặt lỏng của điếu thuốc vừa vặn đúng với công dụng đánh "cao xạ pháo" của những kẻ hút hê-rô-in.
Trẻ con thích nhất là sưu tầm những tấm tranh màu được đính kèm trong bao thuốc lá. Hình như là nhãn hiệu Tiền Môn thì phải, bức tranh đính kèm là hình ảnh của một trăm lẻ tám vị anh hùng Thủy Hử, nếu có ai có thể sưu tầm đủ bộ, thì sẽ nhận được phần thưởng gì gì đó, trong chốc lát trẻ con tranh nhau đuổi theo như vịt. Tội nghiệp cho những kẻ sưu tầm nhiệt tình ấy, uổng công tốn sức, đợi hết lần này đến lần khác, vị Tề Tiêm Vũ Tống Công Minh đó nhất quyết không chịu lộ diện! Liệu có ai sưu tầm được đủ bộ hay không, chỉ có trời mới biết được.
Người ta thường nói, "thuốc với rượu không tách rời", người hút thuốc thì trên bàn lúc nào cũng để một hộp thuốc, khách đến thì mời thuốc, đây là lễ phép tối thiểu. Thế nhưng đến thời kỳ kháng chiến, tình hình này có chút thay đổi. Ở hậu phương, vật tư khan hiếm, chỉ có nhân vật đặc biệt mới có thể từ trong ngực móc ra các hiệu "Lucky Strike", "Camel", "State Express 555", "Morley" để khoe khoang trước mặt bạn bè, chỉ có tiểu thư nhà hào môn mới có thể dùng hai ngón tay kẹp lấy một điếu thuốc "Fatima" đầu đỏ thuôn dài để làm vẻ uốn éo điệu đà. Mọi người thông thường hút nhãn hiệu "Double Happiness", kém hơn nữa thì phải kể đến thuốc lá "Cupid" (Cẩu Bì Phái). Loại thuốc lá báng bổ tên tuổi của vị thần tình yêu này, mùi vị ra sao thì không cần phải bàn cũng biết, điều kỳ lạ là trên giấy cuốn thuốc có chất diêm tiêu bôi không đều, lúc hút sẽ kêu lách tách và tóe đom đóm giống như pháo hoa "tích tích kim" mà trẻ con hay chơi, khiến người ta giật mình hoảng sợ.
Cho dù chất lượng thuốc không ngon, những con nghiện vẫn không thể một ngày không có "bạn hiền" này, hơn nữa thông thường là mỗi người một bao cất giấu sâu trong túi áo, không muốn người khác biết là nhãn hiệu gì, lúc muốn hút thì thưa tay vào túi, mò mẫm trong bóng tối, sau đó thình lình rút ra một điếu, châm lửa xong thì tự mình đắc ý hưởng thụ. Cảnh tượng đặt một hộp thuốc lên bàn cho mặc sức mọi người lấy hút, từ lâu đã không thể tái hiện lại nữa.
Cho đến tận bây giờ, nguyên khí của mọi người đã hồi phục phần nào, chuyện mời thuốc đã trở nên rất bình thường, nhưng việc đặt một hộp thuốc lá mở nắp thường xuyên trên bàn, thì vẫn hiếm khi thấy.
Tôi hút thuốc lá bắt đầu từ thời kỳ du học, sống một mình ở nơi đất khách quê người, không có ai cấm đoán, mà lữ khách chân trời góc biển, tâm sự ngổn ngang, nhìn thấy người khác nhả khói phun mây, bản thân cũng học theo cái vẻ nhíu mày của Tây Thi. Từ đó về sau trong suốt mấy năm, từ một ngày một bao, rồi thành một ngày hai bao, rồi thành một ngày một hộp. Khoảng hai mươi năm trước, có một hôm cao hứng lâm thời, tôi muốn thử xem bản thân có bao nhiêu sức mạnh tự chế, chi bằng bắt đầu từ việc cai thuốc trước đã. Mark Twain từng nói: "Cai thuốc lá là chuyện dễ dàng nhất, cả đời tôi đã cai mấy chục lần rồi." Tôi không chọn ngày lành tháng tốt, cũng không bàn bạc với người trong nhà, cứ thế âm thầm ném sạch số thuốc lá còn thừa vào thùng rác, giữ lại ống ngậm, tẩu thuốc, bao thuốc, bật lửa, sau này đem tặng cho người khác, chỉ có gạt tàn thuốc là không vứt bỏ.
Phương pháp cai thuốc lá bằng "gà tây lạnh" (cold turkey) chẳng dễ chịu chút nào, trong chốc lát tay chân luống cuống, hồn vía lên mây, nhưng công việc thực sự quá bận, muốn lên cơn nghiện cũng chẳng có thời gian, thực sự không chịu nổi thì ăn một viên sô-cô-la. Sô-cô-la còn chưa ăn hết một hộp, đã lại ngấy đến tận cổ, thế là sô-cô-la cũng bị cai luôn.
Nói ra thật hổ thẹn, tôi chỉ cai thuốc lá đúng một lần này, sau đó mãi cho đến nay vẫn chưa từng cai lại lần nào nữa.
Hút thuốc chẳng có ích gì, thế nhưng rất nhiều người đều nói "không làm chuyện vô ích thì lấy gì để giết thời gian trong cõi đời hữu hạn này?" Hơn nữa những chuyện vô ích thì có rất nhiều chuyện còn tệ hại hơn cả hút thuốc, cho nên hút thuốc hay không hút thuốc, nên do mỗi người tự mình cân nhắc quyết định.
Có một người hút thuốc, không biết là để biểu diễn kỹ xảo, hay là để tiết kiệm tiền mua thuốc, thường xuyên rít một hơi thật sâu rồi nuốt vào bụng, tuyệt đối không làm ô nhiễm không khí bên ngoài cơ thể, mấy năm sau người này mắc bệnh ung thư phổi. Tôi hút thuốc mấy chục năm trời, cuối cùng mới chuyển sang hút không khí trong lành không tốn tiền.
Nếu ở nơi công cộng mà gặp phải người nào trong miệng nhả ra khói, thậm chí là phả thẳng làn sương độc vào mặt tôi, tôi liền lùi lại ba xá, trong lòng thầm nguyền rủa: "Hóa ra trước kia mình cũng có cái bộ dáng đáng ghét thế này đây!"
