Là Edison phải không? Một tay ông cầm trứng, một tay cầm đồng hồ, chuẩn bị thả trứng vào nồi luộc năm phút, nhưng trong lòng ông lại đang nghĩ đến một phát minh nào đó, thế là tiện tay ném luôn đồng hồ vào nồi, hai mắt dán chặt vào quả trứng kia.

Là Newton phải không? Đang chăm chú làm một thí nghiệm, bèn quên ăn bữa cơm đặt trên bàn. Có người cố ý trêu chọc ông, đem đĩa thức ăn đó đổi thành một đĩa xương đã ăn thừa. Ông đói quá, bước tới ăn, nhìn thấy đĩa xương liền thở dài nói: "Tôi thật hồ đồ, tôi ăn rồi cơ mà."

Hai sự việc này thực ra đều không thể tính là hay quên, chẳng qua chỉ là vì tâm trí vướng bận chuyện khác, hồn lơ đễnh mà thôi. Những trường hợp phế tẩm vong san (quên ăn quên ngủ), xưa nay, Đông Tây kim cổ nhiều vô số kể. Những người thực sự mắc chứng hay quên, phần lớn đều là người đã có tuổi. Chiếc hộp sọ nhỏ bé, bên trong có thể chứa được bao nhiêu thứ chứ? Kể từ lúc bắt đầu có trí nhớ năm sáu tuổi, trong đầu đã bắt đầu lưu trữ đủ mọi ấn tượng muôn màu muôn vẻ của thế giới này, sau khi bập bẹ tập nói, chẳng bao lâu lại "đọc, tụng, đánh", đánh vào vô số câu thơ của thi nhân, lời của Khổng Tử, nói không chừng còn nhồi nhét thêm một bộ ABCD, cõi lòng đã được lấp đầy gần chục, một lượng lớn những thứ nào là hình học, vật lý hóa học, lịch sử địa lý Trung ngoại lại ào ạt dồn vào, cho đến tận khi trưởng thành, đầu óc vẫn chẳng được thảnh thơi, làm việc đi làm, mưu sinh nuôi gia đình, vô số những chuyệnn lặt vặt cần phải bận tâm, trong đầu chật ních không kẽ hở, ngày tháng kéo dài, tuổi già sức yếu kéo đến, đầu óc sao có thể không gỉ sét mốc meo và trí nhớ bắt đầu lu mờ cho được?

Con người ta già rồi, thường hay quên tên của người khác. Đại khái ai cũng từng có trải nghiệm thế này: bỗng nhiên trên đường gặp một người quen sơ nửa vời, bắt tay cười nói rôm rả một hồi lâu, thế mà chẳng tài nào nhớ nổi tên họ của đối người ta, cũng ngại không dám hỏi tôn danh đại quý của họ, tình huống này thật là lúng túng, có lẽ sau đó trong một phút vô tình, tên của người ấy đột ngột hiện về trong đầu, nếu không kịp thời ghi chép lại, chỉ sợ lát sau lại vứt ra tận chín tâу mây. Khi con người ta chưa uống nước sông Vong Xuyên, trong đầu đã bắt đầu hoạt động thanh lý kho hàng rồi. Thơ Phạm Thành Đại có câu: "liêu cựu tính danh đa kiện vong，gia nhân trường đoản tổng dương lung" (Đồng liêu cũ kỹ tên thường quên, chuyện dài ngắn của người nhà đành giả điếc). Đồng liêu cũ nhiều như vậy, có mấy ai có thể khiến người ta nhớ mãi không quên? Dù có nhớ được đặc điểm ngoại hình của họ, thì tên tuổi của họ từ lâu cũng đã mờ nhạt rồi, ngược lại biệt hiệu của họ đôi khi có lẽ vẫn còn nhớ.

Tuy nhiên cũng có những chuyện khắc ghi suốt đời, giống như câu thơ của Bạch Cư Duyên "Lão lai đa kiện vong, duy bất vong tương tư" (Già rồi hay quên lắm, chỉ duy có tương tư là không quên). Đương nhiên đối tượng tương tư có thể khác nhau tùy người. Đại khái hương vị của mối tình đầu là thứ vĩnh viễn khó quên, hai đốm lửa tình chụm lại với nhau, bùng lên tia lửa, đoạn cảm xúc chấn động lòng người ấy, bất kỳ ai cũng sẽ trân trọng cất giữ trong ký ức của anh ấy và cô ấy, không thể quên, không thể quên. Những chuyện đắc ý kiểu "Xuân phong đắc ý mã đề tật" (Gió xuân đắc ý ngựa phi nhanh) thì không dễ gì quên được, hơn nữa lại sợ thiên hạ không ai biết. Những chuyện không như ý như chán nản, uất ức, xấu hổ, thất bại cũng không dễ quên, chỉ là che che giấu giấu không muốn lật ra phơi bày hết lần này đến lần khác.

Quên chưa chắc đã là chuyện xấu. Có thể chủ động triệt để quên đi, cần phải có công phu thượng thừa mới làm được. Sách Khổng Tử Gia Ngữ có chép: "Ai công hỏi Khổng Tử rằng: 'Quả nhân nghe nói kẻ hay quên đến mức độ trầm trọng, dời nhà xong lại quên mất cả vợ mình, có chuyện đó không?' Khổng Tử nói: 'Đây vẫn chưa phải là mức trầm trọng đâu, trầm trọng nhất là quên đi chính thân mình'." Dời nhà xong quên mất vợ, không đủ làm gương, nhưng quên đi thân mình thì lại rất có đạo hạnh. Hoạn nạn lớn nhất của con người là vì có thân xác này, có thể quên đi thân xác chính là đạt đến cảnh giới vong ngã. Thường nghe người ta nói, ăn cháo đá bát vô ơn bội nghĩa là một trong những điều khiến người ta khó chịu nhất. Shakespeare có đoạn nhạc đệm thế này —

Thổi đi, thổi đi, cơn gió mùa đông,

Ngươi không giống thói vong ân bội nghĩa ở đời

Lại tàn ác thiên lý đến thế;

Nanh vuốt của ngươi không sắc nhọn đến thế,

Bởi vì bản thân ngươi vốn không có hình tích,

Mặc dù tiếng thở của ngươi rất dữ dội.……

Đóng băng đi, đóng băng đi, bầu trời khắc nghiệt,

Ngươi không giống thói bội nghĩa vong ân ở đời

Lại tổn thương người sâu sắc đến thế;

Mặc dù ngươi có thể thay đổi bản tính của nước,

Nhưng mũi nhọn của ngươi lại chẳng đủ hung ác,

Giống như kẻ không màng tình nghĩa cũ.……

Thực ra bên ban ơn bố thí, nếu vốn dĩ đã quên sạch sự việc ấy, không để lại bất kỳ dấu vết nào trong lòng, thì đối phương hoàn toàn cũng giống như không có ơn gì để quên, không có nghĩa gì để phụ. Cho nên bài Tự Giới của Thôi Viện mới có câu "Thi nhân thận vật niệm, thọ thi thận vật vong" (Ban ơn cho người chớ có nhớ, nhận ơn của người chớ có quên). Marcus Aurelius nói: "Chúng ta gặp phải kẻ vong ơn bội nghĩa thì đừng nên ngạc nhiên, bởi vì trên thế giới này vốn dĩ có một loại người như vậy". Cách nói xem là chuyện thường ở huyện này, tuy phóng khoáng, nhưng vẫn còn chấp trước, chưa phải là ý nghĩa tối thượng. Chương Chu Mục Vương trong sách Liệt Tử có một đoạn kiến giải thấu đáo hơn:

Hoa Tử ở Dương Lợi nước Tống, tuổi trung niên mắc bệnh quên. Sáng lấy chiều quên, chiều cho đi sáng lại mất; ngoài đường thì quên đi, trong nhà thì quên ngồi; nay không biết trước, sau chẳng nhớ nay. Cả nhà khốn khổ vì điều đó. Đồng cốt thầy thuốc đều bó tay chịu trói. Nước Lỗ có kẻ nho sinh tự khoe có thể chữa được. Vợ Hoa Tử đem một nửa gia tài tích cóp để cầu xin phương thuốc chữa trị. Nho sinh nói: "Việc này không phải cầu khấn thuốc thang mà chữa được đâu. Ta hãy thử cảm hóa tâm tình của ông ta, thay đổi suy nghĩ của ông ta, may ra có thể khỏi chăng?" Thế là thử để ông ta trần truồng thì đòi mặc; làm cho đói thì đòi ăn; giấu trong tối thì đòi ánh sáng. Nho sinh vui vẻ nói với con trai ông ta rằng: "Bệnh có thể trừ được rồi, nhưng phương thuốc của ta được truyền thụ bí mật, không thể nói cho người ngoài biết. Hãy thử đuổi hết người hầu xung quanh đi, một mình ta ở cùng phòng với người bệnh tiến hành thuật trị liệu trong bảy ngày."

Làm theo lời đó. Không biết ông ta dùng thuật gì, mà căn bệnh nhiều năm bỗng chốc được trừ sạch. Hoa Tử sau khi tỉnh ngộ, liền đại nộ, mắng phạt vợ, cầm giáo đuổi đánh nho sinh. Người nước Tống ngăn lại, hỏi nguyên do. Hoa Tử nói: "Hồi trước ta bị quên, lãng đãng không cảm nhận được trời đất có hay không. Nay bỗng nhận ra những chuyện đã qua, mấy chục năm nay còn mất được mất, đau buồn vui sướng ghét thương, muôn vàn mối tơ vò rối rít nổi lên rồi.

Ta sợ sự còn mất được mất, đau buồn vui sướng ghét thương trong tương lai sẽ làm rối loạn tâm can ta thế này đây. Khoảnh khắc lãng quên ấy, liệu có thể tìm lại được chăng?" Tử Cống nghe xong lấy làm lạ. Khổng Tử nói: "Đây không phải là điều ngươi có thể với tới đâu."

Con người mà hay quên, tự nhiên sẽ có rất nhiều điểm bất tiện. Có người từng gọi điện cho bạn bè, hỏi số điện thoại nhà mình. Cũng có người ra ngoài ăn tiệc cùng bạn bè, ăn xong về nhà lại quên mất địa chỉ nhà mình, cứ lang thang ngơ ngác ngoài phố, may mà gặp được người tốt bụng đưa về nhà. Trầm trọng hơn nữa là có người quên mất mình là ai, tên tuổi, địa chỉ của bản thân quên sạch sành sanh, đúng là cái gọi là vật ta đều quên, kết quả đành phải bị đưa đồn cảnh sát để tìm người đến nhận. Giống như cảnh giới "lãng đãng không cảm nhận được trời đất có hay không" mà Hoa Tử hằng khao khát, nếu chúng ta thỉnh thoảng có thể trải nghiệm một chút, thì cũng không phải không được, còn như cứ kiên trì bền bỉ mãi như thế mà không lùi bước, thì chẳng khác gì thực vật là mấy, mang đến cho người ta phiền phức quả thực quá lớn.