Có người nói: "Trong lịch sử, một nhà thơ dường như thật thần thánh, nhưng một nhà thơ ở nhà bên cạnh lại là một trò cười." Câu nói này rất đúng. Nhìn vào chân dung các nhà thơ cổ đại, ai nấy đều áo rộng đai dài, phiêu diêu như tiên, có vẻ như không vướng bụi trần. Những nhân vật trong "Vãng Xuyên Đồ" đánh cờ uống rượu, ném thẻ vào bình, người thì khăn nho áo lông chim, phong thái tiêu sơ. Chúng ta chỉ cảm thấy Vương Mộ Cổ khi xưa phong lưu ngút ngàn, thế nhưng bộ dạng lúng túng khi ngâm thơ đến nỗi rơi vào vại giấm của ông thì chẳng có ai viết sách lưu truyền. Chúng ta đến viếng Thảo đường Công bộ bên bờ Hoà Xua, tưởng tượng cảnh Lăng lão dã cầm áo đổi rượu, dựng nhà tranh chốn cỏ lau, ngâm nga Thương Lãng, đứng đầu phong tao, thế nhưng cảnh tượng ông ăn ngấu nghiến thịt bò nướng rồi chết vì trướng bụng với rượu trắng ở Lê Dương lại chẳng đẹp đẽ gì.
Đối với người chết, chúng ta theo thói quen là giấu điều ác phơi bày điều thiện, huống hồ lại là các nhà thơ cổ đại. Những bài thơ bài văn được lưu truyền trông giống như ngọc ngà châu báu, cho dù có chút ít tính kỳ quặc thì đương nhiên cũng phải được tô vẽ thêm, lại càng có thể dùng làm câu chuyện để bàn tán. Việc Vương Mộ Cổ rơi vào vại giấm là vại giấm của chính ông ấy, chứ không phải vạc nước nhà chúng ta; Đỗ Công bộ khốn đốn trên đường lữ hành, người phải lo lắng là huyện lệnh Lê Dương, chứ không phải đến làm phiền nhà chúng ta. Người bình thường đọc thơ giống như xem kịch, chỉ thưởng thức ở tiền đài, hoàn toàn không cần vào hậu đài thăm dò thân thế đào kép, cho dù có nghe ngóng được bao nhiêu kỳ văn dị sự đi nữa, thì cũng chỉ hợp để làm chuyện trà dư tửu hậu trong giới sân khấu mà thôi.
Giả sử có một nhà thơ sống ở nhà bên cạnh thì lại khác. Mặc dù hầu như trước cửa nhà nào cũng treo bảng "Thơ thư nối đời dài lâu", nhưng người hiểu thơ thì chẳng có mấy ai. Nếu tôi là kẻ vì danh vì lợi, mà nhà bên cạnh lại ở một nhà thơ, tác phẩm lớn của anh ta đời nào chịu cho tôi xem, tôi có xem thì chắc chắn cũng cho là không đáng một đồng xu cạn, anh ta ắt sẽ nhìn tôi bằng nửa con mắt, và tôi nhìn anh ta nhất định cũng thấy ngứa mắt. Nhà thơ thì chẳng mấy khi ghé tiệm hớt tóc, tóc tai anh ta bù xù như cỏ bồng, trông giống chó sư tử, trông như ra vẻ nghệ sĩ. Nếu anh ta mặc đồ Trung Hoa, trông chắc chắn giống như thầy bói mù, chân dính đầy bùn; nếu anh ta mặc đồ Tây, chắc chắn trông giống như người Nga trắng bán thảm, người ngập bụi tro. Anh ta lêu lổng lang thang, ban ngày nằm mơ, rên rỉ không bệnh, có lúc thâm nghiêm ít ra ngoài, đóng cửa từ chối khách khứa, có lúc lang thang suốt năm, coi đâu cũng là nhà, khóc cười thất thường, ăn uống vô độ, có lúc nghèo đến mức không có chỗ cắm gót chân, có lúc tiêu tiền như nước. Nếu là một nữ nhà thơ, cô ta có thể ngậm một điếu xì gà lớn trong miệng; nếu là nam giới, anh ta đi bái lạy đủ mọi thể loại đàn bà. Anh ta thích thuốc lá, rượu chè, trẻ con, hoa cỏ, động vật nhỏ — anh ta nhìn thấy một con chuột là có thể làm một bài thơ, anh ta gãi ngực bắt được một con rận cũng có thể làm thành một bài thơ. Thói quen sinh hoạt của anh ta có rất nhiều điểm khác biệt với người thường. Có người kể cho tôi nghe rằng, anh ta từng sống cạnh nhà một nhà thơ, có một lần cùng đi du lịch xa, nhà thơ không mang theo bàn chải đánh răng, nghe nói để ở nhà cho vợ dùng. Khi hỏi anh ta rằng: "Thế hóa ra các anh dùng chung một cái à?", nhà thơ kinh ngạc nói: "Lẽ nào các anh lại mỗi người dùng một cái ư?"
Nhà thơ sống ở nhà bên cạnh đúng là một kẻ quái đản, đi ngoài phố lại càng dễ gây ra hiểu lầm. Browning có một bài thơ mang tên "Cảm nhận của người đương thời đối với nhà thơ", miêu tả một nhà thơ người Tây Ban Nha có tính thích quan sát xã hội và nhân sinh, đến mức bị người ta hiểu lầm là một tên mật thét, đây mới trào phúng làm sao! Anh ta mặc một bộ đồ đen cũ rách, gậy chống gõ xuống đất, đi theo sau là một con chó già mù trụi lông, đứng nhìn thợ đóng giày sửa giày da, nhìn người ta thái lát chanh bỏ vào đồ uống, nhìn lò than nướng cà phê, dùng nửa con mắt liếc nhìn sạp sách, ai ngược đãi súc vật ai chửi rủa đàn bà đều không thoát khỏi sự chú ý của anh ta — thế nên anh ta đại khái là một tên mật thám, đem những điều quan sát được bẩm báo lên nhà vua. Nhìn cái dáng vẻ ấy của anh ta xem, tuổi cũng đã lớn rồi, hai hàng lông mày ấy vậy mà lại có đôi mắt nằm tít ở bên dưới! Hình dáng và màu sắc chiếc mũi thì giống hệt móng vuốt ma quỷ. Giáp gặp nạn, Ất mất tích, Bính cướp được tình nhân của hắn — chẳng phải đều do một tay hắn gây ra đó sao? Anh ta bỏ ra tâm sức lớn nhường ấy, cũng chẳng biết nhận được bao nhiêu thù lao. Ai nấy đều nói rằng khi anh ta về nhà ăn bữa tối, đèn đuốc sáng trưng, trên tường treo bốn bức danh họa, hai mươi người phụ nữ khỏa thân dâng mâm chuốc chén cho anh ta. Kỳ thực, kẻ đáng thương này lại sống một cuộc đời khác, anh ta sống ở căn nhà thứ ba cạnh cây cầu, một căn nhà mới được sơn phết, cả phố đều có thể nhìn thấy anh ta vắt chéo chân, gác chân lên lưng chó, đang chơi bài tây với người hầu gái, ăn bánh quy phô mai và trái cây, mười giờ là lên giường đi ngủ. Lúc chết anh ta vẫn mặc chiếc áo khoác rách ấy, bùn ngập đến gối, ăn vỏ bánh mì, bẩn thỉu như một con cá xông khói!
Nhà thơ người Tây Ban Nha này vẫn còn xem là may mắn, chỉ bị coi là mật thám; ở một vương quốc khác, một nhà thơ có tung tích đáng nghi thế này có lẽ sẽ trở thành mục tiêu của mật thám.
Kẻ làm trò ảo thuật luôn phải niệm vài câu chú, ra vẻ thần bí để tăng thêm phần huyền bí, nhà thơ cũng không tránh khỏi vài phần hơi hướng giang hồ, không phải Trích Tiên thì cũng là Quỷ tài, bằng không thì cũng là mộng bút sinh hoa, kiểu gì cũng có chút âm dương quái khí. Nhà thơ nước ngoài lại càng lợi hại hơn, lúc làm thơ có thể trực tiếp cầu xin thần linh phù trợ, trông có vẻ như bị tiên linh nhập vào người vậy.
Thấy một thế giới trong một hạt cát,
Thấy cả thiên đường trong một đóa hoa dại,
Nắm trọn sự vô hạn trong lòng bàn tay,
Thu cả cõi vĩnh hằng vào một tích tắc thời gian.
Nếu là kẻ không có chút căn tuệ nào, thì có thể thốt ra những lời quỷ quái thế này ư? Mọi người không hiểu á? Mọi người là đồ ngốc! Mọi người nói mình hiểu, thế là mọi người có thể bước chân vào chốn phong nhã, rốt cuộc mọi người có hiểu hay không, có trời mới biết.
Đại khái là ai nấy cũng từng có một đoạn trải nghiệm làm thơ. Vào cái thời điểm "Oán chim hoàng oanh thành cặp, trách bướm phấn hóa thành đôi", nhìn hoa rụng cũng giật mình, nghe tiếng mèo kêu cũng buồn bã, thơ tự khắc sẽ đến, tự nhiên như chiếc lá non đâm chồi trên cành. Thế nhưng khi bước vào đời sâu hơn một chút, dần dần bị tôi luyện thành một "quả trứng luộc chín", văn xuôi đi vào từ cửa trước, thơ lại bay ra từ cửa sổ. "Môi chỉ chịu cất lời ca khi không thể hôn hít." Một người nếu đạt đến độ tuổi nhất định mà vẫn không đánh mất tấm lòng xích tử, trải qua bao giông gió cuộc đời mà trong lòng vẫn dạt dào thi ý, thì anh ta là người được trời phú ưu ái, anh ta chính là một nhà thơ.
Thơ không bán ra tiền được, một bài thơ mới, ví như bứt đứt mấy sợi râu là có thể hoàn thành, thì cái chi phí ấy vẫn còn nhẹ, điều đáng sợ nhất chính là giống như viên minh châu trong bụng con trai ngọc, vốn dĩ đó là một khối bệnh, phải trải qua bao lâu được tẩm bổ nuôi dưỡng mới có thể mài giũa thai nghén thành công, viết ra rồi thì đi đâu tìm khách mua đây? Thơ không thể dùng làm đồ trang trí trong phòng khách của người giàu, thơ không thể mang lại giải trí cho đông đảo độc giả. Người giàu cần tranh chữ đồ cổ, đại chúng cần tiểu thuyết kịch nghệ; thơ, ngắn một mẩu, đem đi lấp đầy trang giấy cũng chẳng ích gì. Thơ là thứ vô dụng như thế, cho nên nhà thơ lấy thơ làm nghề nghiệp, nếu sống ở nhà bên cạnh bạn, tự nhiên sẽ là một trò cười. Còn việc sau này trong lịch sử có thể trở thành thần thánh hay không, cũng vô cùng mịt mờ.
