“Dân quyền sơ bộ” bàn về quy tắc mở họp nói chung, nếu có ai viết một phần tiếp theo, hẳn nên nói về việc xếp hàng.

Nếu bạn dậy thật sớm, chạy đến bưu điện để tranh suất đầu tiên, dù trước quầy chỉ có một mình bạn, bạn cũng đừng hòng có thể thong thả giải quyết công việc, bởi vì mấy ông anh cô em bên trong quầy đang bận mở tủ, lấy bưu phí tài liệu, chỉnh sửa dấu bưu điện, lúc này có khách hàng lần lượt bước vào, nói không chừng một người đứng bên trái bạn, một người đứng bên vhi phải bạn, có lẽ ăn mặc chải chuốt, có lẽ quần áo luộm thuộm, tóm lại là sẽ kẹp bạn ở giữa. Người bị kẹp ở giữa chưa chắc đã có ưu quyền, thế là ba người chen chúc rất chặt, tay to, dáng cao, gót chân vững chiếm hời. Người bị kẹp ở giữa cũng chưa chắc đã đến lượt thứ hai, vì nói không chừng lại có người dán vào lưng bạn, như vượn tay dài vươn một cánh tay qua đầu bạn cầm tiền muốn mua tem. Người tụ tập ngày một đông, cuối cùng chen chúc thành một cục giống như trận bóng bầu dục, bạn muốn chui ra cũng không dễ dàng.

Ba người gọi là chúng, xưa đã có lời răn dạy rõ ràng. Cho nên ba người tụ tập lại với nhau thì sẽ chen chúc thành một đống. Xếp hàng là trò của người Tây, cái gọi là "đi nối đuôi nhau" của chúng ta đều là động thái được làm trong tình huống vô cùng bất đắc dĩ. Tấn thư - Phạm tiểu Uông truyện chép: “Tháng đông lạnh, sông Phì sông Hán cạn khô, đều nên đi nối đuôi nhau, xô đẩy mà tiến.” Nước không cạn thì ai thèm theo thứ tự mà tiến chứ, tuy nối đuôi, vẫn không tránh khỏi việc xô đẩy nhau. Hồi nhỏ tôi từng có một đoạn kinh nghiệm ở Bắc Kinh, dịp năm mới cha thường dẫn tôi đi dạo Xưởng Điện, vào Hải Vương Cung, bên trong có tiệm sách cũ, tiệm đồ cổ, sạp đồ ngọc, cùng vài chỗ uống trà dựng tạm. Cha tôi như vào núi báu, sách vở, đồ cổ đều là thứ ngài yêu thích, quanh quẩn hồi lâu, chơi mà không biết mệt, thế nhưng người đông như nước chảy, tụ tập ngày một nhiều. Đến lúc chúng tôi chơi chán muốn về, cửa lớn đã tắc nghẽn rồi. Cửa lớn chỉ có một, vào cũng là nó, ra cũng là nó. Hơn nữa chẳng ai thèm để ý là nên đi về bên phía trái, thế là cửa lớn biến thành cổ chai, ai nấy tự do hành động, kẹt cứng thành một cục. Cũng có không ít người cố tình hùa theo, chỗ nào đông người thì chen vào chỗ đó, bởi vì bên trong toàn là thiếu nữ, con dâu mới. Cha cầm mấy bói sách lớn trên tay, không lo nổi cho tôi. Để tránh bị dẫm đạp, tôi đã được một viên cảnh sát vóc dáng cao lớn bồng chen ra ngoài. Từ đó tôi không còn đến Xưởng Điện nữa, cho đến khi bản thân tôi lớn lên có tư cách bồng con cái của mình xông pha xông vào giết ra.

Đất nước Trung Quốc rộng lớn, nói ra thì không cần phải chen lấn, nhưng chen lấn cũng có cái thú vị của việc chen lấn. Đi dạo Long Phúc Tự, Hộ Quốc Tự, nếu mà quạnh quẽ thê thảm đi tìm, thì mới nhạt nhẽo làm sao! Chỉ là thời đại đã đổi thay, con người hầu như ngày nào đi đến đâu cũng phải giống như đi hội chợ. Cả năm trời chen chúc mãi thực sự không chịu nổi, thế là cái trò xếp hàng của người phương Tây này bỗng nhiên rộ lên. Điều kỳ lạ là, cái trò của người phương Tây này rộ lên nhiều năm như thế, cho tới nay vẫn chưa thành phong khí. Thế hệ lớn tuổi ở nơi đông người cứ xông xỗ ngang ngược, lũ trẻ đương nhiên cho rằng đây là một trong những kỹ năng sinh tồn. Trường học không thể gánh vác trách nhiệm giáo dục, bởi vì bản thân giáo viên có rất nhiều người là cao thủ không tuân thủ trật tự. Pháp luật không có quy định rõ ràng về việc xếp hàng, cảnh sát không quản nổi nhiều thế.

Mọi người tự do hoạt động, cũng có thể sống sót.

Đừng tưởng rằng không tuân thủ trật tự, không xếp hàng là tính cách dân tộc của chúng ta, thói quen sinh sống là có thể sửa đổi được. Sau khi kháng chiến thắng lợi, tôi trở về Bắc Kinh, người nhà kể cho tôi nghe rất nhiều sự tích hoành hành bá đạo của giặc nguỵ, trong đó có một việc là ở trước phòng vé nhà ga Tiền Môn thường có một viên cảnh sát Nhật Bản tay cầm roi trúc đi lại tuần tra, hễ gặp kẻ không xếp hàng mà tranh thủ mua vé trước, thì không nói một lời giơ cao roi trúc vút một tiếng quất thật mạnh lên lưng người đó. Sau khi ăn một roi, hắn không nói một lời xếp hàng ở cuối hàng. Trật tự nhà ga Tiền Môn từ đó cải thiện hơn rất nhiều. Cảm nghĩ của tôi về việc này rất phức tạp. Người không xếp hàng quả thực đáng ăn một roi, chỉ là không nên do người Nhật thực thi. Kẻ cầm roi đánh chúng ta, tôi thật sự muốn quất hắn mười roi! Thế nhưng, người của chúng ta lại chẳng có ai nấy chịu ra cái tay độc ác đó đối với kẻ không xếp hàng! Dường như dựa vào tình đồng bào, bắt đầu là khuyên, tiếp theo vẫn là khuyên, không nghe khuyên thì thôi vậy, mọi người không tổn hại hòa khí. Chẳng ai chịu giơ roi da lên để chấn chỉnh, mà lại mặt dày nói là “không có căn cứ theo pháp luật”. Một con đường quy định là đường một chiều, một ngã tư không cho phép rẽ trái, thì có căn cứ vào đâu? Pháp luật là do con người định ra, muốn có lối sống như thế nào thì nên có loại pháp luật như thế ấy.

Người phương Tây xếp hàng có một bộ quy tắc riêng, bọn họ bất kể là chỗ nào cũng đều phải xếp hàng. Bưu điện, ngân hàng, rạp hát là điều hiển nhiên, ngay cả đến nhà hàng dùng bữa, cũng thường phải xếp hàng chờ đợi được hướng dẫn lần lượt vào chỗ ngồi. Người đông thì phải xếp hàng, hai ba người cũng phải xếp hàng. Có một lần muốn ăn bánh pizza, thấy hàng người trước cửa rất dài, đành phải tìm chỗ ăn khác. Để xem triển lãm cổ vật, tôi từng tham gia một con rồng dài khoảng hai ngàn người, lúc tôi đến nơi thì mới có khoảng nghìn người, đi xuôi theo đầu rồng xuống dưới, rẽ trái rẽ phải, đi mãi một lúc mới tìm thấy đuôi rồng, đứng vững gót chân, chẳng bao lâu sau ngoảnh đầu lại, đuôi rồng lại không biết vươn đến xó xỉnh nào rồi. Tôi quan sát kỹ lưỡng và phát hiện ra một bí mật: Người phương Tây xếp hàng, lãng phí không gian, bọn họ xếp hàng chiếm một dặm, đổi lại chúng ta xếp hàng thì khoảng nửa dặm là đủ rồi. Bởi vì khoảng cách giữa mỗi người bọn họ với người khác thông thường duy trì một khoảng cách tương đối, không có sự tiếp xúc da thịt, cũng không có chuyện vai kề vai chen chúc. Chúng ta xếp hàng thì thân thiết hơn nhiều, bám sát người đằng trước, chỉ sợ lệch nhịp, khuỷu tay của người phía trước sẽ chọc vào xương sườn của bạn, hơi nóng người phía sau phả ra sẽ lướt nhẹ qua gáy bạn. Nguyên nhân của việc này, có lẽ là do nhân đinh của chúng ta quá thịnh vượng mà mặt bằng lại quá hẹp. Lấy siêu thị siêu cấp của chúng ta mà nói, thực sự không đủ siêu cấp, thường gần giống như mini, gặp ngày giảm giá 20%, hàng dài ở quầy thanh toán bày tận vào trong kệ hàng, đi không đỗi. Cục thuế của người phương Tây rất biết ưu đãi khách hàng, trang thiết bị đầy đủ, thỉnh thoảng có bảy tám người xếp hàng, xếp rất lỏng lẻo, đầu rồng đi đến quầy cũng cách năm sáu bước chân. Lúc giải quyết công việc không có nỗi phiền muộn bị kẹp hai bên, cũng không có cảm giác hối thúc phía sau, thong thả khoan thai, có thể giảm bớt rất nhiều sự hung hăng trong lồng ngực người nộp thuế.

Chúng ta là xứ sở lễ nghĩa, quân tử không tranh giành, từ trước đến nay chưa từng có lời nào cổ vũ con người tranh giành chen lấn. Rất nhiều nơi chúng ta đều coi trọng việc nhường nhịn, đặc biệt là lúc mấy bạn bè bước ra cửa, thường không tránh khỏi việc lôi kéo nhường nhịn hồi lâu, kỳ thực đi nối đuôi nhau là đủ rồi. Tôi không hiểu lắm tại sao khi những người xa lạ tụ tập lại với nhau, thì lại không chịu xếp hàng, mà nhất định phải liều mình lao tới.

Hồi nhỏ tôi chỉ biết lúc tập trận mới xếp hàng. Từng đi qua Đồng Nhân Đường ở Đại Trấn Lãnh, quầy hàng chiếm hai gian mặt tiền, khách hàng thường là ba lớp trong ba lớp ngoài chen chúc chật như nêm cống, phần lớn là những kẻ nhà quê ngưỡng mộ đại danh hoàn tán cao đan của Đồng Nhân Đường mà đến mua hàng. Bọn họ không biết xếp hàng thì còn có thể nói được. Cớ sao mấy chục năm sau, công nghiệp đã cất cánh, người trong đô thị vẫn chưa hiểu được một hạng mục vô cùng quan trọng trong lối sống này hay sao? Chẳng lẽ thực sự cần đến chiếc roi da kia mới được sao?