Ở rạp chiếu phim, có lẽ chúng ta đều từng trải qua một cảm giác khó chịu. Khi bạn đang chăm chú ngồi yên xem phim, chợt cảm thấy chiếc ghế mình đang ngồi rung lên, rung rất đều, chưa đến mức hất bạn khỏi ghế, rung rất dồn dập, cũng không đến mức đưa bạn vào giấc ngủ, tốc độ nhanh chậm mạnh yếu của độ rung vừa khéo khiến bạn thấy ghét. Có lẽ là động đất nhẹ chăng? Dò dẫm tìm nguồn chấn động sang hai bên, bỗng nhiên lại không rung nữa. Lúc bạn vừa định thần lại tiếp tục xem phim, độ rung lại kéo tới. Nếu hạ quyết tâm tìm kiếm nguồn chấn động, chẳng mấy chốc sẽ phát hiện ra, rắc rối có lẽ xuất phát từ đùi của một vị quý ông gần đó. Mũi giày của ông ta đặt lên thanh găng ghế hàng phía trước, gân cổ chân căng cứng, lợi dụng độ đàn hồi của gân chân, rất nhàn nhã mà rung đùi ở đó.

Nếu hành động co giật này là do bộc phát một loại bệnh như động kinh, chúng ta còn có thể châm chước, nhưng trông không giống thế, miệng ông ta không hề sủi bọt mép. Trông cũng không giống suy nhược thần kinh, hành động của ông ta là muốn thu là thu, muốn phát là phát, lúc làm lúc nghỉ, sai khiến như ý. Còn bảo ông ta có ý làm cho những vị khách ở hai hàng ghế trước sau trái phải không được yên ổn, thì lại không phải vậy. Toàn là người xa lạ không oán không thù, chúng ta đứng từ lập phương diện người bị hại mà nhìn, thứ hành vi biến thái này chỉ có thể có một lời giải thích, đó chính là ý chí của ông ta quá tập trung, quên mất bên cạnh còn có người khác, nói cách khác, chính là thái độ "chốn không người".

Tinh thần "chốn không người" biểu hiện trong hành vi hằng ngày không chỉ có một kiểu. Ví dụ như ngáp vươn vai, vốn là chuyện thường tình, "khí thiếu thì ngáp, thể mỏi thì vươn". Nhưng giữa chốn đông người náo nhiệt, mở cái miệng rộng như chậu máu, ra vẻ như muốn ăn thịt người, đem cái răng nanh trong miệng lộ ra ngoài, lại thêm duỗi tay duỗi chân giống như đang múa Thái Cực, dáng vẻ đó không tránh khỏi làm người ta sợ hãi. Có người ngáp còn mang theo âm thanh, tiếng kêu u u như thổi kèn, như hú còi báo động, như vượn kêu, như hạc hót, âm sắc biểu cảm đều đủ cả. Sách Lễ ghi: "Hầu hạ bên cạnh quân tử, quân tử ngáp vươn vai, chỉnh lại gậy giày, xem mặt trời sớm muộn, kẻ hầu hạ xin phép lui." Ấy là ngáp vươn vai phù hợp với cổ lễ, nhưng cũng giới hạn ở "quân tử", thường dân sao có thể viện dẫn? Đối diện với người khác mà duỗi tay há miệng, dù không dọa người, ít nhất cũng khiến người ta cảm thấy bạn đang đuổi khách, hoặc là biểu thị chính bạn không thể quản lý được tứ chi của mình.

Nhà hàng xóm có một ông cụ, bình thường ít khi về nhà, mỗi lần về đến nơi nhất định khiến tôi hay biết. Sáng sớm có ba tiếng hắt xì, không chỉ giòn giã mà còn vang dội, trung khí sung túc, dựa vào âm thanh vang đó tôi đoán chắc có dị vật bay vào mũi, hoặc có người nhét giấy cuộn vào, âm thanh đó va đập vào chiếc chậu mặt phát ra tiếng kim loại! Tiếp theo là màn súc miệng hoành tráng, đúng là lở đất chuốt mây, giống như xương cá mắc nghẹn trong cổ họng, lại tựa như nuốt ruồi. Lại tiếp theo là những tiếng ợ no sau ba bữa ăn, từng chuỗi tiếng ợ, giống như hệ thống cống ngầm không được thông thoáng lắm. Tiếc là cách bức tường nên không thể nhìn thấy ông ta xỉa răng, nếu không thì công cuộc thám sát cạo cặn mài giũa kia, quy mô chắc cũng không nhỏ chút nào.

Tất cả những màn biểu diễn "chốn không người" này rốt cuộc là sự kiện bất ngờ bộc phát, hay thứ thường xuyên khiến người ta phiền não chính là việc nói chuyện lớn tiếng. Lúc kêu cứu, âm thanh đương nhiên không chê to, trừ khi cổ bị người ta dẫm dưới chân, nhưng cuộc trò chuyện bình thường có lẽ chỉ cần khiến người ta nghe thấy là vừa độ, chứ không cần thiết cứ phải dùng dên hết sức lực để chấn động tai người. Sinh học nói với chúng ta rằng, cơ quan phát âm rất phức tạp, nói chuyện một phút phải có chín trăm động tác, có một trăm thớ thịt co duỗi, nhưng đa số mọi người dường như vẫn thấy chưa đủ, hận không thể mọc thêm một chiếc loa phóng thanh trên miệng.

Có một người ngoại quốc nghi ngờ màng nhĩ người nước chúng ta sinh ra có điểm khác lạ, lớp màng đó có lẽ đặc biệt dày, không kéo cổ họng lên thét thì không thể nghe thấy, cho nên nói chuyện lúc nào cũng giống như đánh nhau. Lời chỉ trích này có bao nhiêu chân lý, tôi không biết. Thế nhưng bản lĩnh biết hò hét của người nước chúng ta là không ai có thể phủ nhận. Ở rạp chiếu phim lúc đèn vừa tắt, tổng cộng có mấy tiếng "Ấy dà, Tiểu Tam, em ở đâu thế?". Ở rạp hát, diễn viên giống như đang diễn kịch câm, tiếng chiêng trống lớn thoắt ẩn thoắt hiện, âm thanh chủ yếu là tiếng khán giả sôi sục như nước dội vào vạc dầu, khiến người ta có cảm giác giống như đang đặt mình ở ao ếch. Ở khách sạn, xung quanh trước sau trái phải giống như hội chợ chùa, không đến nửa đêm đừng hòng an miên, sau khi an miên lại khó tránh khỏi đôi giày da đế cứng vô ơn cứ đi tới đi lui trước cửa phòng bạn.

Trời chưa sáng hẳn, lại có đủ loại tiếng động thành phố kéo đến quấy rầy. Một người nói chuyện lớn tiếng là bản năng; nói chuyện nhỏ tiếng là văn minh. Cứ xét về loài vật mà nói, sư tử gầm, sói tru, hổ thét, lừa kêu, chó sủa, cho dù nhỏ như dế mũi giun đất, âm thanh đều không tính là nhỏ, đều không giống như con người đôi khi cũng có thể nói chuyện nhỏ tiếng. Đại khái mức độ văn minh càng cao, nói chuyện càng không lấy tiếng to làm thế mạnh. Thói quen sống quần cư càng lâu, càng không dễ lưu lại ảo giác "chốn không người".

Chúng ta lấy nông nghiệp lập quốc, vùng quê đất rộng người thưa, giữa luống cày bờ ruộng, nói nhỏ một câu "chào buổi sáng" là không ăn thua, tất phải kéo dài cổ họng hét lên một tiếng "cơm nước gì chưa?". Điều kì lạ là, ở nơi đông đúc khói lửa người qua, cổ họng con người vẫn không thể thu nhỏ lại. Cơn kì lạ hơn nữa là giọng vịt giấy, giọng chiêng thủng, giọng loa kèn, giọng gà trống, lại không bị người ta chung nhìn nhận là khuyết điểm, hơn nữa Ma Y Tướng Pháp còn công khai nói rằng, tiếng nói hồng lượng chủ quý!

Schopenhauer có một đoạn ngụ ngôn:

Một bầy nhím trong mùa đông giá rét tụ tập lại với nhau để sưởi ấm; nhưng những chiếc lông nhím của chúng bắt đầu đâm lẫn nhau, thế là đành phải tản ra. Nhưng cái lạnh lại đẩy chúng tụ lại một lần nữa, thế là tai nạn tương tự lại xảy ra. Cuối cùng, trải qua mấy bận tụ tán, chúng phát hiện ra tốt nhất là giữ cho nhau một khoảng cách tương đối. Tương tự như vậy, nhu cầu quần cư khiến những con nhím hình người tụ họp lại với nhau, chỉ là chiếc lông nhím mang gai khó chịu trong bản tính của chúng khiến chúng ghét bỏ lẫn nhau. Khoảng cách cuối cùng mà chúng phát hiện ra để có thể an ổn bên nhau, chính là bộ lễ pháp ấy; phàm kẻ nào vi phạm lễ pháp đều phải chịu lời cảnh cáo nghiêm khắc — nói theo tiếng Anh — xin hãy giữ khoảng cách tương đối. Bằng cách này, nhu cầu sưởi ấm cho nhau chỉ được thỏa mãn tương đối; nhưng lại có thể không đến mức đâm lẫn nhau. Kẻ nào có chút hơi ấm trong người thì thà đi xa một chút, vừa không đâm người, vừa có thể không bị người đâm.

Trốn tránh không phải là cách giải quyết. Chúng ta chỉ hy vọng những con nhím hình người thường xuyên nhắc nhở bản thân: trên thế giới này ngoài mình ra còn có người khác, nhím hình người thì không chỉ có mình tôi, tốt nhất là thu lại những chiếc lông nhím lớn nhỏ của bản thân, không cần phải giống như khổng tước xòe đuôi mà đem hết lông nhím của mình ra duỗi rộng hết cỡ.