Đến Tứ Xuyên rồi, tôi thấy người nơi đây dựng nhà là kinh tế nhất. Gạch đã qua lửa đốt thường được dùng làm cột, đứng trơ trọi xây thành bốn cây cột gạch, bên trên gác một cái khung gỗ, nhìn vào thấy gầy gò khẳng khiu, đơn bạc đến đáng thương; nhưng trên mái lợp ngói, bốn bề đan tường tre, trên tường trát vữa bùn, nhìn từ xa thì không ai có thể bảo là không giống một căn nhà. Nơi tôi đang ở hiện tại — "Nhã Xá" — chính là một căn nhà điển hình như thế. Chẳng cần phải nói, căn nhà này có cột gạch, có tường tre, mọi đặc điểm đều có đủ cả. Nói đến chuyện ở nhà, kinh nghiệm của tôi không hề ít, nào là "thượng chi hạ trác", "tiền lang hậu hạ", "nhất lâu nhất đít", "tam thượng tam hạ", "đình tử gian", "mạo thảo bành", "quỳnh lâu ngọc vũ" cho đến "ma thiên đại hạ", đủ mọi kiểu dáng tôi đều đã từng trải qua. Tôi dù ở nơi đâu, chỉ cần ở lâu một chút là lại sinh lòng cảm mến với căn nhà đó, nếu không phải vạn bất đắc dĩ thì tôi vẫn không lỡ chuyển đi. Căn "Nhã Xá" này, lúc mới đến tôi chỉ cầu sao cho che được mưa nắng, chẳng hề dám mơ tưởng gì cao xa, nay đã ở được hơn hai tháng, cảm tình tốt đẹp trong tôi tự nhiên nảy sinh. Tuy rằng tôi đã dần cảm nhận được nó vốn chẳng thể che được mưa nắng, bởi có cửa sổ mà không có kính, gió thổi tới thì lộng như đình hóng mát, có ngói mà kẽ hở lại lắm, mưa rơi xuống thì rỉ giọt như đùng đục. Cho dù không che được mưa nắng, "Nhã Xá" vẫn có cá tính riêng của nó. Có cá tính thì đáng yêu.

Vị trí của "Nhã Xá" nằm ở lưng chừng núi, cách đường lớn bên dưới khoảng bảy tám mươi bậc thềm đất. Phía trước là những thửa ruộng lúa uốn lượn dọc ngang. Nhìn ra xa hơn nữa là vài dải núi xa xanh ngắt, bên cạnh có bãi cao lương, có bụi tre, có ao nước, có hố phân, phía sau là sườn núi đất hoang vắng chưa phát quang bụi rậm. Nếu bảo địa điểm này hoang vu, thì vào những đêm trăng sáng, hoặc những ngày mưa gió, cũng thường có khách ghé thăm, đại đe là bạn tốt không ngại đường xa, đường xa mới thấy rõ tình nghĩa. Khách đến thì trước tiên phải leo mấy chục bậc thềm đất, bước vào nhà vẫn phải đi lên dốc, bởi vì sàn nhà trong phòng được lát theo thế núi, một bên cao, một bên thấp, độ dốc rất lớn, khách đến không ai là không kinh ngạc cảm thán, còn tôi thì ở lâu thành quen, hằng ngày từ phòng đọc sách đi đến phòng ăn là lên dốc, sau khi ăn xong vỗ bụng bước ra là xuống dốc, cũng không cảm thấy có gì quá bất tiện.

"Nhã Xá" tổng cộng có sáu gian, tôi ở hai gian. Tường tre không chắc chắn, cửa sổ cửa ra vào không kín kẽ, thế nên tôi và người hàng xóm đều có thể nghe thấy tiếng động của nhau. Hàng xóm chén anh chén chú chè chén vui vẻ, ngâm nga thơ ca, thì thầm nhỏ to, cho đến tiếng ngáy, tiếng nhảy mũi, tiếng húp canh, tiếng xé giấy, tiếng tháo giày da, đều theo những kẽ hở của cửa nẻo tường vách mà dập dềnh bay tới bất cứ lúc nào, phá tan sự tịch mịch của tôi. Đêm xuống thì chuột nhòm đèn, vừa mới nhắm mắt là chuột liền tự do hoạt động, hoặc lăn quả óc chó trên sàn nhà trượt theo dốc xuống, hoặc hút dầu đèn rồi làm lật chân đèn, hoặc leo trèo lên đỉnh mùng, hoặc mài răng vào khung cửa chân bàn, khiến người ta không thể nào yên giấc. Nhưng đối với loài chuột, tôi rất hổ thẹn mà thừa nhận rằng mình "không có cách nào". Cụm từ "không có cách nào" thường được người nước ngoài dẫn dụng, cho rằng lời này thể hiện rõ nhất thái độ lười biếng nhẫn nhịn của người Trung Quốc. Thực ra việc tôi đối phó với chuột chẳng hề lười biếng. Cửa sổ dán giấy, giấy chọc một cái là thủng; cửa nẻo đóng chặt, nhưng chuột lại có răng, cắn một hồi là thành cái lỗ. Xin hỏi còn có cách nào nữa? Kẻ ngoại quốc mà vào ở "Nhã Xá" thì chẳng lẽ không phải "không có cách nào" sao? Còn quấy rễ hơn cả chuột chính là muỗi. Muỗi rận ở "Nhã Xá" nhiều đến mức trước đây tôi chưa từng thấy. "Tụ muỗi thành sấm" thật sự có chuyện đó! Mỗi khi chiều tà, khắp trong nhà bay đụng đầu đụng óc toàn là muỗi, vừa đen vừa to, xương cốt trông như đều cứng ngắc. Ở những nơi khác muỗi đã sớm bị quét sạch, thì ở "Nhã Xá" lại càng thêm hoành hành, khách đến vô tình không chú ý thì hai chân vết cắn nổi lên từng cục như bắp ngô, nhưng tôi vẫn sống yên với nó. Mùa đông vừa đến, muỗi tự nhiên bặt tin, mùa hè năm sau — ai mà biết được tôi có còn ở "Nhã Xá" nữa hay không!

"Nhã Xá" hợp nhất là những đêm trăng — địa thế khá cao, hứng được trăng trước. Nhìn đỉnh núi nhô trăng, đĩa hồng vừa nhô lên, trong chớp mắt, ánh sáng trong trẻo tỏa bốn phía, bầu trời trong ngần, bốn bề tĩnh lặng, thoảng nghe tiếng chó sủi, khách ngồi ai nấy đều lặng lẽ! Trước nhà có hai cây lê, đợi đến khi trăng lên giữa trời, ánh sáng trong trẻo từ kẽ cây sàng sái rọi xuống, bóng râm trên mặt đất đốm sao ban lan, lúc này lại càng thêm u tuyệt. Cho đến khi hứng trọn người tan, trở về phòng ngủ, ánh trăng vẫn lấn vào cửa sổ, giúp thêm vẻ thê lương cho tôi. Lúc mưa bụi giăng giăng, "Nhã Xá" cũng lại có thú riêng. Đẩy cửa sổ nhìn ra xa, nghiễm nhiên là nét vẽ dòng họ Mễ, như mây như sương, một dải mịt mùng. Nhưng nếu mưa to tầm tã, tôi lại hoảng hốt không yên, vết ẩm trên mái nhà đâu đâu cũng có, ban đầu to như cái bát, chốc lát nở ra như cái chậu, tiếp đó nước nhỏ giọt không ngừng, cuối cùng thì vữa bùn trên mái nhà đột nhiên nứt vỡ, như hoa lạ mới nở, một tiếng bộp vang lên rồi bùn nước dội xuống, lúc này khắp phòng bừa bộn, cứu chữa không kịp. Loại kinh nghiệm này tôi đã nếm trải không phải ít lần. Bài trí của "Nhã Xá" chỉ đáng hai chữ giản dị, nhưng quét tước lau chùi, không để vương một hạt bụi nhỏ. Tôi không phải nhân vật hiển đạt, nên ảnh chụp của các bậc danh công cự khanh không được vào phòng tôi; tôi không phải nha sĩ, nên chẳng có bằng tiến sĩ treo trên vách; tôi không làm nghề cắt tóc, nên ảnh dệt tơ lụa mười cảnh Tây Hồ cũng như ảnh của các ngôi sao điện ảnh cũng đều không thể treo trên bốn bức tường của tôi. Tôi có một cái bàn, một cái ghế, một cái giường, ngủ say viết đọc đều đã có chỗ, tôi cũng không đòi hỏi gì thêm. Tuy nhiên bài trí tuy đơn giản, tôi lại thích đổi mới cách sắp xếp. Người phương Tây thường giễu cợt phụ nữ thích thay đổi vị trí bàn ghế, coi đó là một biểu hiện của thiên tính thích thay đổi của phụ nữ. Oan khuất hay không chưa bàn tới, bản thân tôi là thích thay đổi. Gia đình kiểu cũ ở Trung Quốc bài trí thiên thiên nhất luật, phòng khách chính là một cái án dài, phía trước là một chiếc bàn Bát Tiên, một bên là một chiếc ghế dựa, hai bên là hai chiếc ghế dựa kẹp một chiếc bàn trà. Tôi cho rằng bài trí nên thưa thớt thâm trầm, kiêng nhất là đối xứng sóng đôi. Những gì "Nhã Xá" có chẳng có gì mới lạ, nhưng việc sắp xếp bài trí từng vật từng việc đều không theo thói dung tục. Người bước vào phòng tôi là biết ngay đây là phòng của tôi.

Điều bàn luận trong "Nhàn tình ngẫu ký" của Lập Ông rất hợp ý tôi.

"Nhã Xá" không thuộc về tôi, tôi chỉ là một trong những người thuê nhà. Nhưng ngẫm lại "trời đất là trạm dừng chân của muôn vật", đời người vốn dĩ như kiếp ở nhờ, tôi ở "Nhã Xá" một ngày thì "Nhã Xá" là của tôi một ngày. Cho dù một ngày này cũng không thể coi là tôi sở hữu, ít nhất những cay đắng chua ngọt mà "Nhã Xá" có thể mang lại trong một ngày này tôi đã thực sự tự thân trải nghiệm. Từ của Lưu Khắc Trang có câu: "Nơi khách ở giống như nhà, nhà lại giống như nơi ở nhờ." Tôi lúc này thời khắc này chọn ở "Nhã Xá", "Nhã Xá" liền giống như nhà tôi. Thực ra giống nhà hay giống nơi ở nhờ, tôi cũng chẳng phân biệt rõ ràng.

Ngày dài rảnh rỗi không việc gì làm, viết lách để tự giải khuây, nghĩ đâu viết đó, không gò bó chương mục, đặt lên đầu bốn chữ "Nhã Xá tiểu phẩm" ①, để biểu thị nơi chốn viết lách, lại vừa ghi lại nhân duyên này.

① Bài này được chọn từ bài đầu tiên trong cuốn sách "Nhã Xá tiểu phẩm" của tác giả (do Công ty sách Bích Huy Hồng Kông xuất bản), nên mới nói như vậy.