Bạn học, khác với đồng hương. Chỉ cần là người cùng quê, là đã có tình đồng hương. Còn bạn học thì nhất định phải có trải nghiệm cùng cửa sổ chung nghiên mực, cùng nhau đọc sách, cùng nhau nghịch ngợm, cùng nhau ăn đòn, mới có thể xây dựng nên một thứ tình cảm thân thiết, đặc biệt là sau này nhớ lại, lại có một nỗi niềm thú vị riêng. Cho dù không nói là mười năm dưới cửa sổ, thì ít nhất ba, năm năm tụ họp cũng luôn có.

Phòng sách ngày xưa chật hẹp, đòi hỏi mọi người phải chen chúc bên một ô cửa sổ, giữa khung cửa sổ có lẽ còn nuôi một cái lồng gà, cho nên phòng sách còn có tên là kê song (cửa sổ lồng gà). Còn về cái nghiên mực cứng ngắc nặng trịch, mọi người cùng dùng chung một cái, tự nhiên là tiết kiệm hợp lý.

Từ khi có trường học đến nay, tình hình đã khác trước. Hở ra là mấy chục người một lớp, hơn một trăm người một khối, từng nhóm từng nhóm tốt nghiệp, giống như bánh bao trong lò hấp, từng xửng từng xửng bán ra ngoài. Họ là học sinh tốt nghiệp của cùng một trường, thời gian tốt nghiệp có khi chênh lệch nhau mấy chục năm. Ông nội và con cháu của ông ấy có lẽ tốt nghiệp cùng một trường, nhưng không tiện gọi là bạn học. Những ai chênh lệch nhau tầm mười, tám năm, hoàn toàn chưa từng chạm mặt nhau trong cùng một trường, đành phải miễn cưỡng tự cười trừ gọi là bạn học trước sau vậy.

Bạn học hồi nhỏ, mười mấy năm sau mà vẫn còn biết tung tích của họ thì e là không nhiều lắm. Tôi học tiểu học cùng lớp có hơn hai mươi bạn học, nay nhớ được tên họ chẳng qua bốn, năm người. Trong đó có một người lớn tuổi nhất và vóc dáng cao nhất, tôi mãi mãi không thể quên, mái tóc dài lưng chừng sau gáy của cậu ấy được buộc chặt lại bằng sợi dây đỏ thành một chiếc đuôi sam nhỏ, vểnh ngược lên ở sau gáy, trông giống như một củ cải đỏ nhỏ.

Cậu ấy giỏi thổi kèn loa, sau khi tốt nghiệp liền đi lính cho bộ quân thống lĩnh môn, đứng gác ở trước "đội tử" (chòi canh), tay chống khẩu súng trường cắm lưỡi lê, trông rất ra vẻ oai phong lẫm liệt. Lại có một người mặt đầy mụn nhọt lởm chởm, mọi người đặt cho cậu ấy một biệt át "Tiểu Trái Viên" (viên thịt nhỏ), nhân duyên kém, lại thích gây chuyện, có một hôm phạm vào sự phẫn nộ của số đông, mấy người khiêng cậu ấy lên bục giảng, đè tay đè chân lại, kéo thắt lưng quần của cậu ấy ra, mỗi người nhổ một bãi nước bọt vàoũng quần của cậu ấy! Tôi tận mắt chứng kiến hành vi bạo ngược kinh hoàng này, đau lòng mất một thời gian dài.

Lại có một vị có tính tò mò mạnh, nhìn thấy bất cứ thứ gì cũng thích táy máy tay chân, có một hôm đi học muộn, nhìn thấy một quả cầu sắt mà thầy giáo vừa đốt nóng xong để làm thí nghiệm nguyên lý lạnh co nóng nở, liền bước tới vồ lấy một cái, hét lớn một tiếng, lòng bàn tay bị phỏng rộp lên một mảng bọng nước lớn. Người có thành tích tốt nhất, viết chữ nề nếp nhất, đi đứng theo khuôn phép, được thầy chủ nhiệm yêu thích nhất, sau khi tốt nghiệp, từ nhân viên tập sự làm đến chức giám đốc tại chi nhánh của một hiệu sách lớn nào đó. Lại có một người từ nhân viên văn phòng làm đến chức vụ ty trưởng của một bộ nào đó. Còn lại thì biển người mênh mông, tôi đều không biết bọn họ đã đi về đâu cả.

Có người sau khi trưởng thành lại sợ nhìn thấy bạn học hồi nhỏ, bởi vì cậu ta có lẽ đã từng nhìn thấy cái bộ dạng dơ bẩn cổ đầy bùn, nước mũi chảy ròng ròng quẹt lên tay áo của bạn, cậu ta có lẽ đã từng nhìn thấy cái bộ dạng lúng túng khi bạn bị phạt đứng, đánh vào tay. Cậu ta biết bạn là người sợ nhất bị người ta biết tên nhũ danh của mình, không phải "Đại Hòa Thượng" thì là "Nhị Trọc Tử", không phải "Xuyên Tử" thì là "Đại Trụ Tử", cậu ta sẽ bất thình lình hét lớn tên nhũ danh của bạn giữa chốn đông người, khiến cho bạn đỏ mặt.

Nhưng tôi cảm thấy điều này cũng chẳng có gì là không tốt. Hồi nhỏ đùa giỡn ầm ĩ, ngây thơ thẳng thắn, cái đoạn phong cảnh ngây thơ thuần khiết đó đã một đi không trở lại, nếu như sau khi lớn lên còn có thể tình cờ gặp lại một hai người bạn nối khố, gợi lại ký ức thời thơ ấu, chẳng phải cũng là một niềm vui sướng trong đời hay sao?

Tôi lên trung học thì ở nội trú, ở liền tám năm. Trong số các bạn học có không ít người rất thân thiết, tình bạn duy trì mấy chục năm không phai nhạt, cũng có người vì nguyên nhân nào đó mà trở mặt quay lưng với nhau. Phần lớn thì chỉ để lại trong lòng tôi cái bóng dáng qua loa đại khái. Khóa đó của tôi có tầm tám, chín mươi học sinh, trải qua tám năm đào thải thanh lọc, lúc tốt nghiệp chỉ còn lại sáu, bảy mươi người, mà hiện tại tôi nhớ được tên họ thì khoảng sáu mươi người.

Trong đó có người chết sớm, có người vì nhất thời hồ đồ táy máy tay chân mà bị đuổi học, cũng có người vì nguyên nhân gì đó mà bỗng nhiên bỏ học nửa chừng, còn nhóm người còn lại này, sau khi tốt nghiệp nhiều năm thì mỗi người một ngả thiên nhai, đại khái là "cách biệt như sao Sâm và sao Thương" rồi. Tôi sang Đài Loan ba mươi tám năm, tính số bạn học cùng khóa thì được hơn mười người, chúng tôi vẫn thường cùng nhau uống rượu vui cười, vừa vặn đủ một bàn.

Lúc ngồi trên bàn tiệc, chuyện gì cũng nói. Nhắc đến một người có biệt danh là "Thiêu Bính" (bánh nướng), bởi vì đầu của cậu ấy dẹt mà tròn, lấy hình dáng tương tự thế. Ở trong nhà thể chất cậu ấy lật xà kép không cẩn thận ngã xuống, bên cạnh liền có người hô lớn: "Cẩn thận vương mất mè kìa!" Thiêu Bính sớm đã không còn nữa, không chết trong thời kỳ kháng chiến, mà chết vào ngày thắng lợi, không chết dưới tay kẻ địch, mà chết dưới đao của đồng bào, nhắc đến không ai là không thở dài ngao ngán.

Lại nhắc đến một người có biệt danh là "Đậu Hũ Thối", chỉ vì cậu ấy học giờ tập làm văn, chỗ bôi xóa trên bài thi quá nhiều, đông một cục tây một miếng toàn là những vết mực đen sì, thầy giáo nhìn xong nhíu mày nói: "Cậu viết chữ gì thế, đen sì từng cục thế này, giống như đậu hũ thối vậy!" Cả phòng cười òa lên, (đậu hũ thối phương Bắc có màu đen, từng khối nhỏ vuông vức) thế là biệt danh đậu hũ thối cứ thế lan truyền đi mất.

Nay mọi người đều đã làm ông nội, cách gọi như thế không được lịch sự lắm, mọi người cùng bàn bạc, bỏ đi chữ "thối" ở trong đó, gọi tắt cậu ấy là Đậu Hũ, cho đến tận bây giờ. Lại có một người biệt danh gọi là "Đầu Xe Lửa", bởi vì tính tình cậu ấy thiên về nóng vội, nói năng như tràng pháo liên thanh, thở phì phò, nước bọt văng tứ tung, làm việc thì xông xáo lao thẳng về phía trước, dũng mãnh tiến lên, cho nên mới giành được cái biệt danh như thế, trong thời kỳ kháng chiến không may chết dưới tay giặc Nhật.

Mười mấy người bạn học của chúng tôi ở Đài Loan, luân phiên làm chủ nhà, mở tiệc hơn chục lần, sau đó thì từng người một tạ thế rụng rời, đại bại suy sụp, không gom đủ nổi một bàn nữa.

Các bạn học một khi bước ra khỏi cổng trường, liền ai nấy sải bước hướng về tương lai của riêng mình. Do các môn học đã tu dưỡng khác nhau, phạm vi hoạt động tự khắc khác biệt. Gặp lúc gió mây hội ngộ, kẻ mặc áo xanh đai tía (làm quan to) thì có; bước theo dấu chân Đào Chu, gia tài bạc vạn thì có; có người sở hữu một tay nghề sở trường, nổi trội hơn người thì có; mà kẻ ngồi sập giảng đường, cho đến mức ăn không đủ no chết không đên nơi cũng có.

Lúc ở trường, phẩm học đều ưu tú, tài năng nổi trội, sau này chưa chắc đã có thành tựu. Cái gọi là "thuở bé thông minh, lớn lên chưa chắc đã giỏi", quả thực là lời bàn không thể thay đổi được. Chỉ có điều kẻ vẫn luôn hèn hạ đầu cơ trục lợi từ trước tới nay, sau này cho dù có lật lọng thế nào đi nữa, cũng không thoát khỏi đôi mắt tinh tường của bạn cũ. Cho nên có những người né tránh bạn cũ còn không kịp.

Đỗ Công Bộ khi lưu lạc ở miền Tây Nam, ngậm ngùi than thở nghèo khó tuổi già, ngâm ra câu thơ "Đồng học thiếu niên đa bất tiện，Ngũ lăng cừu mã tự khinh phì". Chữ "tự" (tự) ấy thật khiến người ta thảm thương làm sao! Giống như đám quan lại hiển quý áo cừu ngựa béo, chính là mặc kệ cái gia đình "ai nấy đều chìm trong gió thu" của ông ấy.

Thật ra cái tình giao hữu thời thiếu niên ấy không bám víu vào cũng được. "Mặc áo rách áo kép ấm, đứng cạnh người mặc áo lông chồn", cho dù không lấy làm xấu hổ, nhưng vẫn tránh khỏi việc phải nhìn sắc mặt người ta.