[TIẾU ĐỀ]: Byron

Ba năm trước, tôi từng đọc được một mẩu tin thế này trên tạp chí Newsweek của Mỹ:

"Hãy đến thưởng thức rượu ngon và phụ nữ, thỏa sức vui cười;

Ngày mai lại uống nước soda, lắng nghe người ta giảng đạo."

Đây là những câu thơ của nhà thơ người Anh Byron (1788—1824). Người ta đồn rằng ông không chỉ khuyên người khác như vậy, mà bản thân ông cũng triệt để tiếp nhận lời khuyên của chính mình. Ông vướng vào lưới tình với vô số người tình, bao gồm cả người em gái cùng cha khác mẹ của chính mình. Nhiều vụ bê bối đã khiến nhà thơ có khuôn mặt khôi ngô với mái tóc xoăn này sau khi qua đời không được có một chỗ chôn cất trong Tu viện Westminster, kéo dài gần một trăm năm mươi năm. Một vị trưởng lão của giáo hội từng nói, "hành vi phóng túng công khai" và "những vần thơ bất chỉnh" của Byron đã khiến ông không có tư cách bước vào Tu viện Westminster. Thế nhưng, "Hội Thi ca Anh" cho rằng nhà đại lãng mạn này, nhờ vào thơ ca của ông và "sự quan tâm thường xuyên của ông đối với công lý xã hội và tự do", vẫn nên được hưởng một đài tưởng niệm. Cuối cùng, Tu viện Westminster cũng thay đổi ý định ban đầu, đặt một tấm bảng đồng ở "Góc Thi nhân" để tưởng niệm Byron. "Góc Góc Thi nhân" ấy từ lâu đã chật cứng các bia kỷ niệm và đại loại như vậy dành cho các nhà thơ, bao gồm các đại thi hào như Shakespeare, Milton, Chaucer, Shelley, Keats, thậm chí còn có cả một nhà thơ ngoại quốc tên là Longfellow ở trong đó.

Khi đọc mẩu tin này vào lúc ấy, tôi vô cùng xúc động bùi ngùi, nhân tiện dịch luôn ra, đính kèm theo một bài bạt mang tựa đề "Văn nghệ và Đạo đức", để đáp lại lời đòi bài của một tạp chí nọ. Sau khi được đăng tải, tôi phát hiện ra trong bản dịch đã thiếu mất câu "bao gồm cả người em gái cùng cha khác mẹ của chính mình". Những thói hư tật xấu đủ kiểu của Byron đã được các trưởng lão của Tu viện Westminster tha thứ, thế mà các bậc sĩ phu đại phu Trung Quốc chúng ta dường như vẫn cho rằng những chuyện loạn luân ấy là không thể bày tỏ trên mặt chữ!

Chuyện loạn luân không cần phải tô vẽ thêm nhiều, thậm chí dựa trên tôn chỉ giấu điều ác tuyên dương điều thiện, đối với chuyện riêng tư khuất tất của con người lại càng không nên vô cớ vạch trần. Thế nhưng chuyện của Byron từ lâu đã râm ran cửa miệng mọi người, gần đây tôi còn thấy một cuốn sách chuyên khảo khảo cứu nguyên nhân kết quả của mối tình kỳ dị này của Byron, sách có tựa đề "Con gái của Byron", dẫn chứng rộng khắp, không chê chi tiết, thế nhưng tôi cuối cùng vẫn cảm thấy đó là sự lãng phí bút mực. Nói đi nói lại, chẳng qua cũng chỉ là thuật lại việc Byron sau khi du ngoạn lục địa châu Âu trở về, đã giao du ngày một thân thiết với người em gái cùng cha khác mẹ Augusta như thế nào, cho đến mức sinh ra một đứa con gái ngoài giá thú. Lúc đó Augusta đã gả chồng, kết hôn với một vị đại tá tên là George Leigh, nhưng hôn nhân bất hạnh, sóng gió nổi lên từ những chuyện không đâu. Byron vì đồng cảm mà thương xót rồi đâm ra yêu đương. Trong tâm trí Byron, Augusta là người phụ nữ đẹp nhất và thuần khiết nhất, thế nhưng không phải là ông không biết loạn luân là một tội lỗi nghiêm trọng. Ông có một bài thơ mang tựa đề "Stanzas for Music", viết tặng Augusta, có những câu thế này:

Không một người phụ nữ xinh đẹp nào

Có sức hút như em;

Anh nghe tiếng em nói

Chẳng khác nào âm nhạc trên mặt nước.

There be one of beauty’s daughters with a magic like thee;

And like music on the waters

Is thy voice to me

Giọng nói của phụ nữ thường có thể đập động trái tim đàn ông nhất. Nhìn mấy dòng thơ này có thể biết Byron say đắm em gái mình đến nhường nào. Thế nhưng mấy dòng thơ dưới đây lại thể hiện đầy đủ mối tình kỳ dị này đã khiến ông thấp thỏm bất an ra sao:

Tên em anh không thốt thành lời, chẳng dám nghĩ ngợi,

Trong âm thanh ấy có nỗi buồn, nói ra mang tội lỗi:

Nhưng giọt lệ nóng tuôn trên má anh lặng lẽ

Biểu thị tâm tư tình ý tận sâu thẳm trong tim.

Quá vội vã cho nồng nhiệt, quá dài lâu cho tĩnh lặng,

Khoảng thời gian ấy——niềm vui hay cay đắng liệu có thể dứt thôi?

Chúng ta sám hối, từ bỏ, muốn đứt lìa xiềng xích,——

Chúng ta muốn chia tay, muốn bay đi——để rồi tái hợp!

I speak not, I trace not, I breathe not thy name,

There is grief in the sound, there is guilt in the fame:

But the tear which now burns on my cheek may impart

The deep thoughts that dwell in that silence of heart,

Too brief for our passion, too long for our peace,

Were those hours——can their joy or their bitterness cease?

We repent, we abjure, we will break from our chain,——

We will part, we will fly to——unite again!

Ông cảm thấy bi thương, ông ý thức được tội lỗi, nhưng khi quyết định chia tay, ông vẫn ngóng trông sự tái hợp. Byron và Augusta sinh được một đứa con gái, vẫn luôn do phu nhân của Byron chăm sóc. Phu nhân vốn là người nổi tiếng nghiêm khắc, đối với đứa trẻ do Augusta sinh ra đương nhiên không có tình cảm, thế nhưng đối với đứa trẻ đáng thương này cũng đã chu cấp một khoản tiền sinh hoạt phí tương xứng trong nhiều năm. Chỉ có điều tình cảm giữa hai người vô cùng bất hòa, đứa trẻ cho rằng mình không nhận được phần di sản mà đáng lẽ nó phải có, còn phu nhân lại cảm thấy nó vong ân bội nghĩa. Đứa trẻ đáng thương này có thân thế long đong, liên tiếp bị người ta ức hiếp cướp đi sự trong trắng, vướng vào khốn khổ lầm than, cuối cùng lang thang đến nước Pháp, và đoạn kết là kết hôn với một lão nông dân Pháp lớn tuổi, chẳng bao lâu sau lại thành góa phụ. Về phần những nỗi thống khổ của đứa trẻ này, không cần phải kể lể chi tiết, điều khiến người ta không thể kìm lòng mà phải lên tiếng chính là việc thuở trước Byron đã không thể kìm chế bản thân, gây ra sai lầm lớn này, cả thèm chóng chán, lại còn vạ lây đến đời sau!

Rất nhiều hành vi của Byron không được xã hội tha thứ, thế nên cuối cùng ông đã rời khỏi chốn nhau cắt rốn, du ngoạn lục địa châu Âu, bỏ mạng nơi đất khách quê người. "Không phải là tôi chưa đủ tốt, không xứng đáng để sinh sống ở đất nước này, thì chính là đất nước này chưa đủ tốt, không xứng đáng để giữ tôi ở lại." Xưa nay các văn nhân phần lớn đều biện hộ cho Byron, ví dụ như vào thời đại Victoria đề cao đạo đức nhất, Macaulay có một bài viết bình luận về "Truyện Nam tước Byron" do Moore chấp bút, liền có những câu thế này:

Chúng ta biết rằng chẳng có chuyện gì nực cười hơn cơn cuồng nộ đạo đức bùng phát theo chu kỳ của xã hội Anh. Nhìn chung, thói tư bôn (bỏ trốn theo tình nhân), ly hôn, tranh chấp gia đình, mọi người không mấy chú ý. Chúng ta đọc những tin tức giật gân, bàn tán một ngày, rồi cũng lãng quên. Thế nhưng trong sáu, bảy năm, quan niệm đạo đức của chúng ta lại chấn động lớn một lần.

Chúng ta không thể dung thứ cho việc tôn giáo và lễ giáo bị vi phạm. Chúng ta phải kiên định lập trường chống lại tội ác. Chúng ta phải răn dạy người dân Anh thưởng thức tầm quan trọng của các mối quan hệ gia đình dăm ba tên lang tử. Thế rồi có những kẻ vận rủi, hành vi chẳng hề đồi trụy hơn những kẻ phạm sai lầm được dung thứ đếm trên đầu ngón tay, lại bị chọn ra để trở thành vật hy sinh đem bêu riếu trước công chúng. Nếu hắn có con cái, liền bị cướp mất đi. Nếu hắn có nghề nghiệp, liền bị bức ép thất nghiệp. Hắn chịu đả kích từ những người ở tầng lớp cao hơn, chịu lời châm chọc từ những người ở tầng lớp thấp hơn. Trên thực tế, hắn đã trở thành kẻ chịu phạt thay cho người khác, mượn nỗi thống khổ mà hắn gánh chịu để đạt hiệu quả răn đe trăm người. Chúng ta nghiêm khắc trách mắng người khác, đắc ý vênh váo, hân hoan tự đắc so sánh tiêu chuẩn đạo đức cao cấp của nước Anh với lối sống phóng túng của Paris. Sự phẫn nộ của chúng ta cuối cùng cũng nguôi ngoai. Người bị chúng ta bức hại thân bại danh liệt, đau đớn tuyệt vọng. Đạo đức của chúng ta lại im hơi lặng tiếng ngủ tiếp bảy năm.

Cứ như thể Byron chính là kẻ chật vật bị bức ép phải rời khỏi quê hương đất nước của mình vậy! Cách nhau một trăm năm mươi năm, giờ đây chúng ta nên bình tâm tĩnh khí đưa ra một phán quyết công bằng hơn. Có một chuyện nhỏ đáng để nhắc đến, lúc ông đi hoàn toàn không hề chật vật, ông đã đặt làm riêng một cỗ xe ngựa, được sao chép phỏng theo hình thức xe ngựa ngự dụng của Napoleon, vô cùng hoa lệ huy hoàng hết mức, ông đánh xe vượt biển, tung hoành ngang dọc tại các vùng đất thấp, viếng thăm các chiến trường nổi tiếng! Byron đặc biệt có tình cảm tốt với Napoleon, trong phòng bày tượng của ông ấy, khắp nơi biện hộ cho ông ấy, mặc dù đối với sự tàn độc của ông ấy không phải là không có lời chê bai nhỏ. "Tính cách và sự nghiệp của ông ấy khiến người ta không thể không ngưỡng mộ." Có ai đó hỏi Byron những nhân vật phong vân năm xưa có những ai, ông trả lời rằng có ba người, một là tay chơi Beau Brummell, một là Napoleon, và một chính là bản thân ông! Điều này suy cho cùng cũng không hẳn hoàn toàn là khoác lác, trong một phần tư đầu tiên của thế kỷ XIX, danh tiếng của Byron ở nước Anh và lục địa châu Âu quả thực rền vang một thời.

Là một nhà thơ, danh tiếng lẫy lừng của Byron hiện nay rõ ràng đang trên đà sa sút. Văn nhân thành danh, chủ yếu là dựa vào phẩm chất tác phẩm của họ. Thơ của Byron dường như ít nhiều bị lu mờ bởi tiếng tăm lừng lẫy của chính ông. Tuy nhiên, việc lập cho ông một tấm bảng đồng trong Tu viện Westminster, ông vẫn hoàn toàn xứng đáng.

Hậu ký

Augusta là chị gái cùng cha khác mẹ của Byron, không phải em gái. Nguyên nhân tôi nhầm lẫn điều này, không phải do viết lách vội vã, cũng không phải do trí nhớ sai lầm, mà hoàn toàn là vì vô tri. Chữ "Sister" trong tiếng Anh, vừa có thể là chị vừa có thể là em, tôi liền tiện tay viết thành em gái. Cảm ơn độc giả Hoàng Thiên Bạch đã viết bài chỉ giáo, tôi vô cùng biết ơn.