Con người sinh ra vốn dĩ đã nghèo, ngoài việc mang theo một tiếng khóc oe oe chào đời, thân thể trần trụi, hai bàn tay trắng, trong tay chẳng nắm nổi dăm đồng. Đến khi lớn lên một chút, giai cấp dần hiển lộ, có kẻ cành vàng lá ngọc, có kẻ "túi bột pha tạp". Nhưng đại thể mà nói, vẫn là kẻ lăn lộn trong bùn, quệt nước mũi vào tay áo chiếm số đông. Đồ chơi trẻ con vốn đã ít ỏi đáng thương, thế nào trong đó cũng thể thiếu một con "heo đất", làm bằng đất nung, giống như sản phẩm thời đại đồ gốm, loại to loại nhỏ tráng men xanh có đủ, thỉnh thoảng còn có hình dáng giống két sắt, làm bằng sắt, dụng cụ chơi này vốn có ý nghĩa cảnh cáo lũ trẻ, có tiền phải tích cóp lại, để tránh lúc tao loạn bị nghèo đói, cái bóng của sự nghèo hèn lúc ấy đã bao trùm lấy chúng ta!

Khó khăn lắm mới kiếm được mấy đồng tiền mừng tuổi dịp Tết, đều bị lừa phỉnh nhét hết vào trong đó, nhét vào rồi lại hối hận, muốn dốc từ khe ra là việc khó như lên trời, dùng dao nhỏ chọc vào cũng công cốc. Việc tích cóp có hơi một chút, nhưng nghèo vẫn hoàn nghèo. Hơn nữa sự thực chứng minh, phàm là số tiền tích trong heo đất, ngoài việc tự tay đập vỡ từ sớm ra, thì đại khái sau đó chẳng biết thế nào cũng biến mất, rất ít có thể phát huy công hiệu cứu khổ cứu nạn gì vào những ngày sau.

Đợi đến khi lớn thêm chút nữa, dục vọng tiêu tiền càng lớn hơn, nhìn thấy cái gì cũng thèm thuồng nhỏ dãi, trong tay lại trống không, lúc ấy thật muốn làm một cuộc Cách mạng Tháng Mười. Con nhà giàu cũng vậy thôi, dẫu cho mặc áo gấm lụa là, hắn vẫn hận việc bắt đầu kế thừa quá muộn. Lúc này hắn cảm nhận rõ rệt sự nghèo nhất, mặc dù hắn còn chưa thực sự hiểu thế nào là nghèo. Con người sau khi trưởng thành, bắt đầu phải đối mặt với vấn đề mưu sinh, không chỉ lo cái miệng của mình, mà còn phải lo cái miệng của người phụ thuộc, nếu mặt mũi da không đủ dày, tâm địa không đủ mỏng. Lại thêm tổ tông mà để lại câu "trung hậu truyền gia, thi thư kế thế" nữa, thì cái đời này của hắn đừng hòng thoát khỏi sự kìm kẹp của cái nghèo, cả đời con người, chính là lịch sử đấu tranh với nghèo.

Đấu tranh với nghèo suốt một đời, dù thắng hay thua, đều rất thảm hại. Có thể không cần đấu tranh với nghèo, hoặc sau khi đấu tranh xong vẫn còn chút thời gian nhàn rỗi để làm việc khác, con người đó thật có phúc.

Cái gọi là nghèo, cũng là sự so sánh mà thành. Có người ngày nào cũng kêu nghèo, không hôm nay thấu chi thì ngày mai vay mượn, con số lớn đến mức giật mình, rồi chỉ vào một miếng vá trên quần áo hoặc một vết rách nhỏ trên giày da làm bằng chứng thép cho sự nghèo khó của mình. Đây gọi là lấy sự giàu có ngụy trang thành nghèo khổ, phép đối lập trong văn chương. Cũng có người thu chi cân đối, cơm ăn áo mặc đủ đầy, thế nhưng lại lo lắng tiền đi du học tự túc của con cái sau này không có chỗ bám víu, thế là trong sự tự thôi miên lại rơi vào trạng thái tâm lý nghèo khó.

Nếu phía sau chiếc quần tây càng ma sát càng mỏng, từ mỏng đến rách, từ rách đến thêu, từ thêu đến vá một miếng vải lớn, mũi kim đường chỉ dày đặc, nhìn từ xa trông giống như một cái bia bắn tên tròn vo, (nói cũng lạ, con người ta nghèo là bắt đầu rách từ cái quần trước!) thế thì, người này e là thực sự có chút gần với nghèo rồi. Nhưng cũng chưa hẳn, nghèo đói là không có điểm dừng. "Tuyết lớn ào ào rơi, ta vào đống củi khô, xem tụi bây người nghèo sống thế nào!" Trong mắt người nghèo vẫn còn có những người nghèo hơn.

Nghèo cũng có cái tốt của nó. Người sống trong môi trường sung túc, những thứ trang trí và sắp đặt bên ngoài quá nhiều, có thể vùi lấp đi bộ mặt thực sự của hắn, không chỉ kẻ khác không nhận ra mặt thật của hắn, mà thường còn sinh ra hiểu lầm về hắn (phần lớn là hiểu lầm theo hướng tốt), đến chính mình cũng dễ quên mất mình là ai.

Người nghèo thì không thế, bộ y phục rách rưới của hắn chẳng khác nào mở ra rất nhiều ô cửa sổ, có thể khiến người ta nhòm ngó được nội dung bên trong, cái cửa tre nhà tranh của hắn, mặc dù khí nghèo bốc cao ba thước, lại dễ khiến người ta phát hiện bên trong vẫn có một con người. Người càng nghèo, càng dựa vào bản chất vốn có của mình, trong đó hoàn toàn không có sự pha tạp cất giấu. Người nghèo còn có thể hưởng chút thảnh thơi, vừa ít "xe ngựa đậu ngàn sông", lại càng không có chuyện người ta đến cầu cạnh việc làm, thiệp báo tin buồn hay thiệp mời sẽ không thường xuyên gõ cửa, thời gian của hắn là của chính hắn.

Trái tim của người nghèo trần trụi, giữa những người nghèo với nhau không có khoảng cách, cho nên người nghèo mới là người hào phóng nhất. Tiếng giắt túi chẳng còn lại mấy, mua nhà sắm đất đều không đủ, đằng nào cũng là ăn không đủ no chết không đủ đói, chi bằng dứt khoát cho sảng khoái, tìm kiếm niềm vui chốc lát. Cái này gọi là "người nghèo tay rộng". Chúng ta từng thấy anh em nhà giàu phân chia gia tài mà bổ đôi cái bàn bát tiên, chứ chưa từng thấy hai người nghèo tranh nhau ăn nửa bát canh cơm thừa.

Lúc nghèo bị người ta liếc xéo là chuyện thường ngày, loài chó chẳng phải cũng chuyên dùng để sủa những kẻ áo quần rách rưới vá chằng vá đùm đó sao? Người nghèo thì cổ dễ rụt, vai dễ rướm, đầu dễ cúi, râu tóc có lẽ mọc dài hơn bình thường, lướt qua sát mép tường, không phải trộm cũng trông giống trộm. Xuất hiện với tư thế này, đi đến đâu cũng gặp cảnh lúng túng.

Cho nên người nghèo thường tự nhiên sinh ra một loại sức đề kháng, gọi là: sự chua ngoa. Nghèo một khi đã bị axit hóa, liền không còn là thứ sợ gặp người ta nữa. Mặc dù y phục giày dép của ta không chỉnh tề, nhưng vốn dĩ ta đâu có giỏi việc ăn mặc! Con người và cái giá treo quần áo vốn dĩ nên có sự khác biệt. Mặc dù trong túi ta có chút ngại ngùng, nhưng có thứ ta quyết không nhận; mặc dù ta sa cơ lỡ vận chán nản, có việc ta quyết không làm, nghĩ thế rồi, một cỗ hào khí nóng hừng hực từ đan điền dâng lên, sống lưng tự nhiên thẳng tắp, lồng ngực tự nhiên ưỡn ra, ngâm thơ tiêu dao ngạo nghễ, đi đến đâu cũng thuận lợi.

Trong mắt kẻ khác, hắn chính là cục gạch trong nhà vệ sinh — vừa thối vừa cứng, nhưng mà, người nghèo mà chí khí không suy là nhờ điểm này, kẻ sĩ áo vải mà có thể kiêu ngạo trước vương hầu cũng là nhờ điểm này, cho nên cái sự "nghèo mà chua ngoa" cũng không thể trách cứ, hắn buộc phải làm thế. Nghèo mà nếu không có sự chua ngoa chống đỡ, thì nó không thể kéo dài được.

Dương Hùng có bài phú xua nghèo, Hàn Dụ có bài văn tiễn nghèo, đường hoàng chính khí muốn tuyệt giao với nghèo túng, ngược lại bị quỷ nghèo thuyết phục, thay đổi sắc mặt tạ lỗi cung kính tôn làm thượng tọa, đây cũng là một thứ biến hóa tột cùng của sự chua ngoa. Nghèo mà có thể xua đuổi, nghèo mà có thể tiễn đi, tội gì mà không làm? Xua cũng không xua đi được, tiễn cũng không tiễn đi được, đành phải cắn răng đành lòng chịu làm bạn với quỷ nghèo.

Nghèo không phải là tội lỗi, nhưng rốt cuộc cũng chẳng phải là mỹ đức, không đáng để khoe khoang, lại càng không đủ để kiêu ngạo với người. Người nghèo điển hình phải là Nhan Hồi, một giỏ cơm, một gàu nước, ở ngõ hẻm nghèo, mà không đổi niềm vui. Không đổi niềm vui đương nhiên là rất tốt, nhưng ăn giỏ cơm uống nước gàu rốt cuộc không mấy hay ho, dinh dưỡng không đủ, cho nên Nhan Hồi sống đến ba mươi hai tuổi là yểu mệnh qua đời. Điều Khổng Tử nói "Ăn cơm thô uống nước lã, co tay làm gối, vui thú cũng ở trong đó rồi". Ví dụ thì được, chứ làm thật thế thì e là không đủ vệ sinh cho lắm.